(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Twee reysen van Johan Newberie, : de eene na het Heylig Land; en de andere na Balsara, Ormus, Persiën, en weder na huys door Turkyen. Ao. 1579. en vervolgens. : Mitsgaders de scheeps togt van Petro Sarmiento, naar de Straat van Magellaan, van Lima door de Zuyd-zee-bevaren. Ao. 1579. : Met een volkomen register en konst-printen verrijkt. Beyde nu aldereerst uyt het Engels en Spaans vertaald"

?m%M 







si £laü 









ii 



mm. 






mm 



mm 



a '^ilSj#. 



mm 



^^ m 



4Ssi 






. 



- 



— 



ij! 



IL, 

NAAUKEURÏGE VERSAMELING 

DER 

GEDENK- VAARDIGSTE 

R E Y S E N 

Na 

OOST en WEST-INDIEN, 

Mitsgaders andere Geweften gedaan - t 



'5 



ZEDERT HET JAAR JJ47 TOT iff6. 



De namen der Reyfigers ftaan agter de volgende Tijtel 
uytgedrukr. 



l S 




*- 



NAAUKEURIGE VERSAMELING 
§ÈR GEDENK- W AARDIG STB 

ZEE E n LAND REYSEN^ 

N A 

OOST en WEST-INDIEN, 

Mitsgaders andere Geweften , ter eerfter Ontdekking 
en foo vervolgens van verfcheyde Volkeren , meer- 
endeels door Vorften , of Maatfchappyeit 

gedaan. 



derwaarts gefbnden. 



ZEDERT HET JAAR 1547 T ^T 155e 



w ^ a r, Van ^ eenigenoyC 8 edrukt > andere nu eerft uyt haar Oorfproifc 

kehjke Taaien overgefet, en fommige merkelijk verbeterd zijn 5 
Ztjnde een waaragtige en bondige Befchrijv'wg van veele vreemde Ko- 
ningrijken, Landfchappèn en Steeden, der felver Benamingen, Ge- 
legentheden, Sterkt ens , Stroomen , Zee - Havens, Goud- en Silver- 
Mijnen y Peerl-Vijferyen , en menigvuldige Wonderen; 
Benevens de Oorlogs-dadcn en Gedenk- waardige Bedrijyen der Ontdekker*; 
in het op-doen defer Landen voorgevallen ; voorts Kunne gevaarlijke 
en ieldlame Ontmoetingen , merk- waardige Gefchiedeniflen , 

grouwfame Verwoeitingen, voorname Volk-Plantingen 
. en Veftiging der Koopmanfchappen aldaar. Ö 

AUei doorgaans met nodige Land-Kaarten , menigte Konft-Prinünj 
ên beauamè Regijïers Verrijkt, 




In het ligt gegeven 

f E L E T D E N, 

Boor PI E TE R V AN DE R Aa 

Boekverkoper in de S*. Pieters Koor -(leeg , /«Plato. I707. 

Alwaar dcfelvê te bekom en zijn. 

Met OStroym van de Hf eren Staten van Holland, U Lands van Vtregt , m Staten Genera*!* 




. 






■■■ 



De VOYAGIEN in dit Deel begrepen, 
zijn de volgende. 

Anno 

1547 cn 1 549 De voorname Scheeps-togten van Jan Staden van 
Homburg in Heffen, na Brazil^ Bevattende des felven wonder- 
baarlijke en gevaarlijke bejegeningen; gevankenis onder deMen- 
fchen eeters , feldfame gevallen; nette befchrijving van Brazil* 
fopdesLands, als der Menfchen, Dieren, Gewaflen, &c. 

1556 De fèer aanmerklijke en vermaarde Reys van Jobannes Lerius 
na Brazil in America. Bevattende veele feldfaame gevallen , hem 
op fijnen Togt, en in dit Geweft bejegend ; naauwkeurige be- 
fchrijvingh van 'tLandfchap èzzTuppin Imba; cn haar wonder- 
lijke Zeeden , ten tijde der eerfte aankomft van de Franqoifen in 
dit Werelds-deel , enz. Nevens een verhaal vanden ellendigften 
honger, in fijne te rugge-komft na Frankrijk op 't Schip uyt* 
geftaan. 



* 5 



DE 



De voorname 

SCHEEP S-TPe^EjLN 
J A N 'S "Ff ©ê^JN 

Van Homburg in Hfcflm 5 na U*Vï\L 

B R A Z>K 

gedaan Anno 1547 dl 1549. 

Bevattende des felveri wonderbaarlijke en gevaarlijke bejegeningen* 

Gerankenis onder de Menfchcn-eeters ; feldfame Gevallen; nette Bc- 

ichnjving van B K A Z IL , foo des Lands , als der Menichen , 

Dieren, Gewaflcn, &c. 

Ku eerfi uyt V Hoogduytfib vertaald na den egten laatflen vermeer* 

derden Druk. 

Met een groot getal na 't leven afgebeelde kopere platen , en een 

volkomen Regifter, 

Noyt te vooren foo by ons gefien* 




y g 1 F V ih P W ' 

By PIETER VANDER Aa , Boekverkoper, iycfr, 

1 ■" '<*wnii«iiii|i, 

Met Privilegie, 






. 



VOO R-B B R I 



Pag. (3) 

G T 



aan den 



Ë R. 




JEn grööt önderfcheyd is'er in 't lééfèh der Rèys-be* 
* fchrijvingen des ouden tij ds , en der geenc die he- 
denfdaags uytkomen ; infondérheyd van fulke, die 
van Weft-Indkn handelen. In de Nieuwe ( voor fob 
veel dcfclve niet fpreeken van noch noyt te vooreri 
ontdekte Landen ) fien wy ÜAmericamft niet voor gefield in 
haren eygenenaart , gelijkfe waren voor , by , en korts na d'ont* 
dekking dcefes Weerelddeeh , maar meerendeel , d'eene Natie 
meer , d'andere min , door den omgang met de daar gekomené 
Chriftenen, wat bezadigder ; niet meer foo woeft , niet foö 
feldfaam , niet foo grouwlijk in haren aart, gewoonten , en be- 
drijven, als voor deefen. 

MaarindeTogten, vmdHEuropianen gedaan , in , eis korts rij 
d'eerfïe Vinding deefer Landen , en de Befchr ij vingen der felvc $ 
fien wy d 5 Inwooners voor gefield in haar' eigene Natuurlijke ge- 
ftalte, Zcederi , Godsdienflen , en Gebruyken , gelijkfe waren 
voor datfe door de gemeenfaamheyd met, ja ook dwang van an- 
dere Volkeren , daar aangekomen , wat ineer gecivilifeert fijiï 
geworden. Waarom dan ook regte Liefhebbers der Hiflrrien^ 
Landen Volk-befcbrijvingen Mg meer verluftigen , en redenen 
van grooter verwondering vinden , in 't leefen der Oude f als 
der Nieuwe derwaarts gedane Togten. OndcrtufTchcn evenwel 
(ijnfe beyde medwendig, om ( nevens meer andere oorfaken ) 
een tegen-een-ftelling van 't oude 't hedenfdaagfche te konneri 
maken. 

Ontrent veertig jaren na d'eerfle ontdekking van Èraztïhëëfh 
Jan Staden van Hamburg een Togt derwaarts gedaan. Sïjn onge- 
luk deed hem vallen in de handen der Menfchen-eetende Natie $ 
genoemd T'uppin Imb<e , doemaals 8-Europianen noch Wéynig 
bekend , voor foo veel den eygenen aart én de meeden der In- 
wooners , d'inwendige geftalte des Lands , &c. betreft; Hy 
heeft ons derhalven een befc^hryting van dit Volk na gdaten j 
foo alsfe noch in haar' eygentlijke woeftheyd waren. 
De fonderlinge feldfaamhedcn fijns verhaals in dit iverk ver- 

* > cof- 



. 



( 4 ) Voor-berigt aan den Lefcr. 

oorfaakte , dat veelein fijn Vaderland Duytfrhland, ook in an- 
dere Naburige Landen, in fijn Verhaal geen geloof wilden ge- 
ven, om dat die dingen haar als ongelooflijk voorquamen, 
en al te wonderlijk in d'ooren klonken. Derhalven maakte den 
doemaals in DuytfMand feer beroemden D. Dryander , voornaam 
Mathematicus en Geographui, voor den eerften Druk een Opdragt 
(die hierbygevoegd is) waar in hy door kragtige bewijsredenen 
weg nam al de twi|ffèlingen,die de Leefers mogten op vatten , dat 
den Reyfiger eenigfins üe waarheyd mogt te buyten gegaan hebben. 
Wy fullen'er by doen , dat de vermaarde JohanneÏLerins , ee- 
nen onder de Gereformeerde Tbeologanten , A n no i <<6 en al foo 
byna ter felver tijd als Staden onder de Tuppin Imhce ge vaneen ge- 
houden wierd , door de Kerk te Geneve na Brazit gefonden , 
die onder defelve Natie der Tuppm Imb* , feer gemeenfaam heeft 
om gegaan, als een Franfman, en derhalven haren Vriend ten 
aanfien van der felver wonderbare Zeeden , en der andere dingen 
die vcele foo ongelooflijk fchijnen , byna in alles feer wel met 
Staden over-een-koomd ; 't welk een genoegfaam bewijs is van 
degeloofwaardigheyd deefer beyde Schrijvers. Decfe over-een- 
kommg kan de Leefer felfs na fien , in de Reys behhrijvinz van 
Lerius, die waarlijk feer aanmerklijk is. 

Deefe Reys van Staden, is volgens den laatfien vermeerderden 
en verbeterden druk overgefet , die wy meenen , den Leefer be- 
haaglijk te fullen fijn, en hem te konneu dienen tot een bvfon- 
dere verluftiging. Defen Reyfiger na>emd in de Nareden agter 
te&Voyagte , veele geloofwaardige Perfoonen , die getnvlen 
konden fijn van fijn Verhaal ; dewelke hem fouden gehekeld 
heboen , foo hy da waarheyd niet had gefehreeven. 



Op- 




öfdragt van den laatflen egt en dru^. (*) 

AAN DEN 

Doorlugtigen , Hoog-gebooren Vorft en Heer, 

PHILIPPUS, 

Land-Graaf van Heffen : Graaf te Catzenel- 
lebogen , Dieft , Zicgcnhain 5 en Nidda , &c. &c. &c, 

Mijnen Genadigften Vorfl en Heere , 

DOe de„ Almagtigen God , my de Genade verleende , 
dar ik van mijne gedane Reyfen , behouden weder 
in mijn Vaderland te rug was gekomen , had uwe 
Vorftelijke Doorlugt.gheyd met alleeneen, en meermalen de 
goedertierenheyd van m,,n mondeling het voornaamfte mijner 
Voorvallen , aan te willen hooren , maar gebood my fe f Z 
dat ik die Togten door den Druk gemeen moeft maken 5 't 
welk aanftonds in 't werk (lelde, maar om dat mijn eenvou- 
dige ftijl van fchnjven, Uwe Vorftelijke Doorlugtigheyd niet 
mogtem.shagen; 100 gaf ik alvoorens mijne Aantekeningen 
over aan den gekerden Heer Dryander , met bede van defel- 
ve te willen overfien , en te verbeteren , daar 't noodie was - 
't welk door fijn Ed: gefchiede. Waar na ik de e«e Stl 
omgaan Uwe Vorftelijke Doorlugtigheyd te mogende ey- 
£enen 5 en dewijl dien eerften Druk, (fchoon ettelijke duy- 
fend Exemplaren daar op waren aangeleyd) aanftonds ver- 
koft wierd, foo hebbe , eer 't weder ter Drukpers ging! 't 
felve naaukeung van nieuws overfien , en op veele nlaaïfen 
merkelijk verbeterd 5 Ik gebruyke de vrymoedigbeyd afs voor- 
heenen, van defen laatften Druk aan Uwe Vorftelijke Genade 
met alle eerbied , weder op te dragen , in hoope dat het Uwe 
Hoogheyd moge wel gevallen , wenfehende dat den Beftier- 
der van 't Geheel al Uwe Vorftelijke Genade , veele jaren met 
alle Zegeningen wil beKroonen , ook na Ziel en Ligchaam 
geven v/at beft is. Bhjve met de alderdiepfte eerbied! 
Uwe vorftelijke Doorlugtigheyds Alder- 
ootmoedigften geboren Onderdaan , 

' JANS.TADEN. 

J De 



(6) De Öfdragt van den e erft en druk., luyd ah volgd, 

Aan den 
Doorlugtigen , Hoog - geboren Vorfl: en Heer > 

PHILIPPÜS, 

Land-Graaf van Heffen : Graaf te Catzencl- 

lcbogen , Dieft , Ziegenhaïn , en Nidda , &c. &c. & c. 

Mijnen Genadigften Vorft en Heere. 

GEqtaade en vreede in Chriflus Jefus > onfen Heere en 
Saligmaaker > Genaadige-Vörft en Heer , de Koninglij- 
ke Propheet David \ zegt in den 107 Pfalm. Die met 
Scheepen op de Zee Vaaren , en drijven hunnen Handel in groot e wa- 
teren ; die des Meeren werken bevonden hehhen , en fijne wonderen in 
de Zee, Wanneer hy /prak , en e enen ftormwind verwekte, die de 
Baar en verhief ': enfy naar den Hemel opvoeren , en in den afgrond 
daalden ; dat hare ziele van angfl vert zaagde , dat fy tuy melden 
en waggelden als eenen dronken Man , en wijlen geenen raad meer. 
Enfy tot den Heere riepen in hunne nood $ en hyfe uyt hunnen 
angfl voerde : en ffiilde het onweder 3 dat de Baaren fig leyden : 
enfy blijde wierden , dat het flille geworden was - y en hyfe te Lan~ 
de bragte , naar hunnen wenfeh ; die fullen den Heere danken voor 
fijne goedheyd, en voor fijne wonderen ,die hy aan den Menfchen- 
kinderen doet 5 en hem hy de Gemeynte prijfen , en by de Ou- 
den roemen. 

Aldus danke ik den Almagtigen Schepper des Hemels , der 
Aarde en Zeen , üjnzn Zoonzfejhs Chriflus , en den H. Geeft J 
voor de groote Genaade en Barnihercigheyd , my onderden 
Brafiliaanfcben woefteti Landaard verleent , wiens ïnwoonders 
de Tappin tmba , genoe'mt , dat Menfchen eeters fijn, my ge- 
vangen hadden j en wiens Gevangen ik negen Maanden was , 
Van daar ik na veelvuldige elenden , en uytgeftaane lijf-en le- 
vens gevaaren .wederom in uwe V. G. Vorften.dom , mijn 
waardfte en liefite Vaderland , na verloop van eenige jaren aan- 
gekomen ben, om uwe V. G. mijne gedaane ReyCQ , en 
Scheeps-togt, omierdaaniglijk toe te eygenen , gelijk ik die hier 

mr 



OPDRAGT en GETUYG-SCHRIFT. (7) 

ten kortfte opgeftelt hebbe , of het uwer V. G. gevallig was , 
defe mijne Zee-en Land-reyfe re laaten vcorleefen \ om de 
feldfame Gefchiedeniflen die my wedervaaren fijn. Op dat dan 
uwe V. G. aan de waarheyd defes niet twijffelen mogte , 
wil ik uws V. G. een Pafpoort , ten defen berigte dienflig^ 
aanbieden. Gode fy alleen de eere $ en ik beveele my hier 
mede uwe V. G. in alle onderdaanigheyd. 

InWolfsbagen 9 den 20 van Somermaand 5 ifff f 
UwV, G. 
Gebooren Onderdaan , 

JAN STA DEN van Homberg in 

Hejfen , Burger te Wolfshagen. 



Getuyg-fchrift voor den mflen druk , van den Heer Dry ander. 

Am den Welgebooren Heer % Heer 

PHILIPPUS, 

Graavc te Naflauw en Sarburg , enz. 

1>. Dryander ^ wenfcht fijnen Genaadigen Heere vee! 
Heyls , met aanbiedinge van fijnen dienft. 

J^frM £ D £ N ». den . U Ftgeever xfcfer Voyaghn, en'fijner 
£rï ■ a? 'r hem in Amerka wedervaaren , heeft my 
verfogt, defen fijnen arbeyd voor aft'cverfien, en te ver- 
beeteren waarfulks van ncoden waar. Dit verfoek!heb 

des Sch V r^fv e ; edenen b T iI ' , 'S t; E-ltdijk/veTrnis k 
fles Schrijvers Vader , meer dan vijftig jaren gekent hebbe 
want wy gefamentlijk in .ene Stad *&&„% te Wette/ 
gebooren en opgevoed fijn , en ik hem aldaar, en te fiSSf 
in Jfrffc , W aar hy tegenwoordig wocnagtig s, niet da7voo> 
«n opregt , vroom en eerlijk Mafte** ,'dê medTLs van de 

*: 4 goc- 



(3) GETU YG-SCH RïFT VAN 

goede wetenichappen geleert heeft > en alfb het gemeene fpreefc* 
woord fegt, dat den Appel allerwegen naar den Boom aart, 
foo vertrouwe ikdatjAN Staden, defes eerlijken Mans 
Soone, in deugd en vroomheyd fijnen Vader, in Aart gelijk 
fal fijn. En ten tweede neeme ik defen arbeydopmy , dit Ge- 
ichrifte t'overfien 3 te meer, vermits ik naar wiskundige Stof- 
fe, gelijk de Befchrijving van Landfchappen, Togten en Rey- 
fen , foo in dit Boek voorgeftelt worden , greetig my te verlufti- 
genben, alfoo ik luit fcheppe met foodanige faaken om te 
gaan, wanneer ik befpeure , datmen met waarheyd en opreg- 
tigheyd , de voorgevallene Dingen voorftelt 5 nademaal ik dan 
geenftns twi jffele , dat dcten Jan S t a d e n , fijne opgeftelde 
Gefchigte en Scheeps-togt , uyt geene ontleende aantekenin- 
gen , by een gebragt heeft , maar dat hyfe uyt eygene ervaa- 
rentheyd , fonder eenige valsheyd voorftelt , nademaal hy'er 
geenen roem noch weereidlijke eere, dan alleen Godeslofen 
eere , en fijne dankbaarheyd voor degenootene weldaad wegens 
fijne Verloffinge , in gefogt heeft. En alfoo dit fijne voornaam- 
fte oorfaak gaf, defe Gefchigten in 't ligt te brengen , op dat 
een yder ervaaren kon , hoe geuaadiglijk , en onverhoopt , 
d'aüerhoogfle God, hem uyt dus veeïegevaaren 5 gered hadde , 
als hy geduurende negen Maanden, dagelijks te dugtenftond, 
dat hem de woelle Brafiliaamn van 't leven beroofden , en cetétx 
mogten; en eyndelijk wederom in fijn lieve Vaderland in Hef- 
Jen, overbragt. 

Wegens defe onuitdrukkelijke Barmhartigheyd Gods , wil- 
de hy, naar fijn g:ring vermogen, Gode dankbaar fijn ,en de 
hem wedervaarciie weldaad,God ter eere, algemeen maaken ; en 
vermits hem fijne genegentheyd dus aanport , word in d'ordre 
der voorftelling vereyfcht ; dat hy fijn geheel wedervaaren van 
negen jaren, dat hy Uytlandig is geweeft , hoe fig alles toege- 
draagen hebbe , befchrijve. En nademaal hvditeenvoudig- 
lijk fonder opgepronV te redenen voorftelt , geeft het my te meer 
geloove 5 dat alles opregt gefchreeven fy , ook konde hy'er geen 
voordeel by beoogen , de loogen voor waarheyd op te diffchen* 
Daarbeneven is hy nevens fijne Oudersin defe Landen eenen In- 
gefeten , en geenen omfwerver, fulks hy van loogenen t'overtuy- 
gen ware ? die genen uyt defelve Geweften komende, fouderi 
hem des niet ongehekelt laaten. 

Dit nu is my eene vafte waarburg,dat fijne Befchrijving,waar 
en opregt fy , des wil ik verder eenige melding doen , wat de 

reden 



_ 



DEN HEER DRYANDER <$) 

reden is , dat defe en diergelijke Gefchigtbefchrijvingen , by 

'lelijk hebben de Reyfi- 
en v<dfcheaantekenin- 



cenigen weynig geloove vinden. Eerftelijk hebben de Reyfi- 
gers, door hunne ongerijmde loogens, en va lfche aantekenin- 
gen 5 nevens hunne verdigte faaken , het daar toe gebragt, dat 
men meede de ware Befchrijvers , die uyt verre en vreemde Lan- 
den komen , weynig geloof geeft , fulks het een fpreek woord 
geworden is; wie liegen wil , die liege van verre afgelegene 
dingen , want niemand derwaarts gaat om dit t'ervaaren , en 
eer hy de moey te om dit te doen ondergaan wil, valt het gemak- 
kelijker te gelooven. 't Sonde nu egter ongerijmd fijn , dat de 
waarheyd om der loogenen wille verdonkert wierde; en men 
lette , dat wanneer ymand eenige aangeweefefaake, onmoge- 
lijk fcheen, fulks die gelooft wlerde, dat ditby verftandige 
Lieden overwoogen wordende , voor het fekerfte geagt worden 
fal, dat uyt een of twee voorbeelden, uyt de Sterrekunde ge- 
nomen , genoeg doen fal. 

Wy, die alom in Dnytfthland , en desfelfs Grenfen woo- 
nen , weeten door ervaarentheyd , hoe lange de Somer en Win- 
ter , nevens de twee jaargetijden Herfit en Lente , van duur 
fijn > infgelijks hoe lange 'of kort, de langftedag desSomers, 
en de kortfte des Winters , en van gelijken den nacht te agten fy. 
Wanneer nu gefegt wierde, dat'er eenige Ge weften pp den Aard- 
kloot waren , alwaar de Zon in een gantfeh half jaar niet on- 
der ging, en den langden dag by defe Inwoondersfes maanden, 
als meede den langften nacht van duur was ; als ook dat'er Piaat- 
fen op den Aardboden gevonden wierden , alwaar de Jaargetij- 
den dubbelt waren , fulks men'er twee Winters en twee Somers 
befpeurde; als meede dat de Zon nevens andere Starren , hoe 
kleynfe ons in 't ooge fchijnen , egter de kleynfte grooter , dan 
de gantfche Aarde fy , en defe onfigtbaarlijk vielen. Wanneer 
nu een eenvoudig Menfch, dit voorgeftelt wierde , fe.kerlijk ware 
het by hem te verachten , en voor eene ongelooflijke faake te 
houden, die hem onmogelijk fchcen. Nademaai dan defe na- 
tuurlijke faak , den Sterrekundigen fekerfy, moet derhalven 
niet volgen, vermits de Onkundigen dit onwaarheyd achten, 
dat fulks foo fijn moet; flegtftond de weetenfehap der Sterre- 
kunde onderfchraagt , wanneerfe defe Hemelfche Ligchaamen , 
door aanwijfing der Zon en Maan verduyfteringen , op feeke- 
re dagen en uuren te gefchiedën , niet betoogen konde , en 
reeds eenige honderd jaren vooraf aantoonen. 

't Voorwendfel defer eenvoudige Lieden is s wie heeft in den 

* 5 He- 



■— — 



'(lö) 



GETUYG-SCHRIFT VAN 



Hemel geweeft, defe dingen gefïen en afgemeeten ? Wy ant- 
woorden : nademaal de genoegfaame ervaarnifle met de betoo- 
gïngen overeenftemt , foo moet men dit even foo feeker achten, 
als niet faalen kan, dat twee en drie byeengevoegt , het getal 
van vijf uytmaaken. En uyt de fekere grondenen beveiligin- 
gen deler konil , moet volgen > dat men afmeeten , en beree- 
kenen kan , hoe hoog, en in afftand , de Maan , en allePla- 
neeten, Dwaalfterren fijn , en d'uytgeftrektheyd ten Sterren- 
Hemel is 3 felfs mede van hoedanig eene grootheyd de Zon , 
Maan en andere Hemelfche Ligchaamen geacht worden, en 
metd'overeenkominge der Meet-en Sterrekunde, reekent men 
feer eygentlijk af, hoe uytgebreyd , rond, breed en lang , het 
Aardrijk fy 5 dat egter alles voor eenvoudige Lieden verbor- 
gen is, en ongelooflijk geacht word. Defe onkunde nu, is 
den geenen ook ligtelijkten goede af te neemen , vermits Cy 
niet veel in de Wijfgeerte ervaaren , en geoetfent fijn. Maar 
dat hoogwaardige en geleerde Lieden , aan defe waar bevonde- 
ne dingen twijftelen , is verachtelijk en meede fchaadelijk , na- 
demaal den gemeenen Man op hen het ooge heeft, en hunne 
dwaalinge daar door geilerkt word , fegg^e nde : wanneer het 
waarachtig was % foude fulks doordefen of geenen Schrij veren 
niet -wederfproken fijn; derhalven, enz. 

Dat nu Anguftinm en haétantius Firmianus , die Geleerden 
waren , en nevens de Godsgeleerdheyd in goede weetenfchap- 
pen weiervaaren, egter twijffelden , en niet gedoogcn wilden % 
dat'er Antipode 's , Tegenvoeters, waren, Lieden die d'andere 
zijde des Aardkloots bev/oonden, en dus met hunne Voeten 
tegens d'Onfen gingen , fonder met hun van d' Aarde naar den 
Hemel toekeerende Ligchaam af te vallen , enz. Alhoewel 
dit toen feldfaam aan te merken was , word het nu allerwe- 
gen by den Geleerden goed gekeurt , fchoon defe gemelde 
hooggeleerde Mannen., dit altoos wederftreeft hebben. Want 
het beflendig waar fijn moet , dat den geenen , die op den micU 
dellijn, uyt des Aardkloots middelpunt getrokken , woonen , 
Tegenvoeters fijn moeten , en het voorflel waarachtig is , 
Qmne verfui co>hm vergens , ubicunque lacorum furjum eft ? dat 
is, alles fig naar den Hemel ftrekkende , waar is dan hei bo- 
ven of beneden der Plaatfen? Men behoeve felfs niet naar het 
benedendeel in de nieuwe WeereUi , America , over te lleeken , 
om de Tegenvoeters tefoeken, want defen vind men mede in 
*t halve opperdeei d^s Aardkloots 5 wanneer men, dan by el- 

kan. 



DEN HEER DRYANDER. (u) 

kandcren vergelijkt, dat d'uyterfte Landfchappenin't Wellen, 
fat Spanje is, tegen die van 't Ooften , alwaar Indien legt j 
maaken dcfe Inwoonders met eikanderen byna Tegenvoe- 
ters uyt. 

Dat men nu het fijn van Tegenvoeters voor lange heeft 
konnen betoogen , onaangefïen dat ten ti/de van Auguftïnus , 
America noch niet bekent was , egter warenfe dufdanig te vin- 
den. Eenige Godsgeleerden , en byfonderlijk Nkolaas de Ly» 
ra , anders vooreen deftig Man geacht, dreeven , dat ócn 
Aardkloot halverwcege in 't water driftig was , fuiks dat dit 
halfdeel , waar op Wy woonen , boven 't water uytftak , en 
't andere Deel dufdanig van de Zeen , en Wateren ingefloo- 
tqü vond, dat'er niemand woonen kon. Dit alles nu word 
mer de Weereldkunde ftrijdig gevonden, en te meer, door de 
veelvuldige Scheeps-togten der Spaanjaarden en Portugeezen , 
gantfch anders ervaaren , foo dat den Aardkloot allerweegen 
bewoond word , en felfs onder de Zona torrïda , verfengde 
Lugtftreek , dat onfe Voorvaders en oude Schrijvers , weder- 
fproken hebben. Wordende ons nu dagelijks uyt óqCq Lan- 
den , de Speceryen, Suykeren, Paarlen", en diergelijke ande- 
re Waaren , overgebragt, 

Defe feldfaamheyd der Tegenvoeters , en voor af getoonde 
Hemel-meeting , heb ik defwegen willen bybrengén, om de 
voorige drangreden te beveftigen , men konde veel meer dier- 
gelijke faaken aantoonen , foo men den Leefer met te breed- 
voerig te fijn, niet verdrietig viel. Doch konnen veele dier- 
gelijke bewijfredenen , in het Boek van den hooggeleerden 
Cafparus Goldwurm , geleefen worden. Tot welk Boek , en 
veele anderen , diergelijke faaken befchrïjvende , als fijne Li- 
bri Galeotti de rebus vulgo mcredibiiibus , enz. wy den genee* 
gen Leefer overwijfen. 

Het fy hier meede dan genoeg, dat het niet alles geloogen 
is , indien'er yets den gemeenen Man vreemd voorkomende, 
Word aangeteekent 5 als dat defen Landaard naakt gaat, geen 
huyfchelijk Vee ten onderhoud heeft, en niets dat by ons icn 
georuyke dient, onder hen gebefïgt word, 

Op dat defe Voorreden afgebroken worde , fal meede aan- 
getoont werden , wat defen Jan Staden, bewoogen heeft * 
fijne beyde Scheeps-togten in druk uyt te geeven, Vcelen 
rnogten hem dit ten quaade duyden , als wilde hy hier meede 
fig berugt, en eenen g'ooten naam maaken , dat ik gantfch 

anders 



(ii) GETUYGSCHRIFT,&c. 

anders in hem befpeurc , en vaflelijk geloove , dat fijn oog- 
merk gantfch anders gedoelt heeft. Als voornamentlijk , 
Vermits hy foo veele .'e lenden , en wederwaardigheden uytge- 
ftaan hebbende, waar in Éyloo dikmaals in gevaar fijns Levens 
geraakte, tr>t hy eyndelijk onverhoopt weder geloft wierd y en 
in fijn Vaderland gekomen is. 

Waar meede nu defe Jan Staden, fig niet ondank- 
baar , voor de betoonde weldaad van fijnen God erlangt , be- 
toonen wilde , foo hadde hy fig voorgenomen , ddc Befchrij- 
vmge in druk uyt te geeven j was dit nu fijn voorneemen niet 
£ewe*ft , hadde hy veel liever de moeyten en koften daar toe 
£:©nnen fpaaren. 

Schoon nu defe Befchrij ving door den Schrijverden Doör- 
lugtigen , en Hooggebooren Vorit en Heer , Heere Philippus^ 
Landgraaf van Heffen , Graave van Katjenelboogm , Dieft , Z/V- 
genbeim en Nidda , fijnen Genaadigen Landvorft en Heere , is 
opgedraagen, en in fijner Genaade Naame ten druk bevordert, 
die lange te vooren , door den Hooggemelden Vorft, in y t 
by fijn van my en veele anderen, ondervraagt is , waar van 
ik dan breedelijk fijnentweegen berigt gegeeven hebbe. En 
nadcmaal ik uwe Genaade , voor eènen byfondere Bemin- 
naar dufdaaniger Sterrekundige en Weereldkundige Weeteu- 
fchappen aanoefien heb , deiwegen achte ik raadfaam d^Q 
Voorreden uwe Vorftelijke Genaade , onderdaaniglijk toe te 
evgenen , die verhoope genadiglijk fal aangenomen worden. 
Waarmeede ik my uwer Genaade onderdaanig beveele. 

hr Marburg op $ s Thomas dag, 1556* 



D E 



_ 



.<%.,,> 




* ï-KIrDHirJrer&ximULvXirDJZXLAA metJ'rirUegu 



De voorname 



SCHEEPS-TOGTEN 

van 

JANSTADEN 

van Homburg in Hejfwy 
na 

B H A 2 ï L; 

Nevens des (elven wonderbaarlijke en gevaar- 
lijke bejegeningen. 

Si Jan Staden ban Homburg in 
HefTen ,boo?genomenöebben* 
be/ onöer<©ob$gelepbe/ In- 
dien te befïgrigen / öen ban 
Breemen na Holland gebaren. 
Ce Campcn quam ife bï» 
<§»cl)eepen / toeïfte na Portu- 
gal txiiïben /om gout te Ia* 
bem 'ït ©oer met öaar af/ 
én top quanten bm 29 April Anno 15-47 aanbp be 
^tab S. Ubes , na bat top bier toeeïsen op 't toatec 
toaren getoeefï. ©an baar ttoftften top na Liflcbon * 
bijf mijlen ban S . U bes , en ift ging een gerupme tij& 
ter herberg leggen bp een 3©aatb / een Duytfchet 
ban geboojte / genoemb be Jonge Leuhr. 

^ii fepbe öem/bat iïi upt mijn ©aöetlanb Duytfch- 
land toa^ getroftften/ omy inbienfft gelegenïjepö 
bonb / na 1 ndfen te baten. I|p gaf mp tot anttooo?b/ 
bat ih te Iaat quam ; bermifê öe^ Stoningg §>$$tt* 
pen aï op rep# toaren. 'Kt &ab ïjem / toijl ift be tp 
berfupmb jfjab / bat ïjp mp op een anbete toij$ toon 
boojt ïjeïpen ; toijl fjp / be §p?aafi ftonbig fïjnöe / 
öaar toe beeter occafk ïjab aï£ ift. &p bjagt te toeeg/ 
öatiftboo? 25u^fcöteter toierb aangenomen f n een 
^cïjip/ toaarban beCapïtain toaSgenoemb Pinta- 

JaaSta4en, A <te* 




Afvaart 
van Cam* 
pen na 
Liflebon ia 

Portugal, 



Aankoemft 
aldaar. 



Begeeft % 
voor Con- 
ftapèl op 
een SeUif V 




varende na 
Brazil. 



Afvaart 
van LifTe- 
bon. 



Madera, 



Capo de 
Geel, of 
Gei 



De Portu- 
geezen 
nemen hier 
een Schip , 



met Waren 
van grootc 
waarde 
beviagt. 



1 ScHEEPS-TOGïEN VAN 

do, gereeb/ om na Brazil te 3cpïen/ tot 't b$ben 
ban ïioopöanöel ïf ab ooft Commiffie , om te ino* 
0en neemèn be gegrepen / toelfte op Barbaryen 
met be Witte Moorcn ïjaubeïben. IMgcïijft^ om 
P$£ te maften be Franfche Jkljeepen biein Btmi 
niet be Wilden Roopmanfcöapten. <©an nocö fou öp 
boo? ben ïtoning bertoaartgï boeren eenige <0eban* 
gene/ toeïftefïtafberbienb öaöben/ boel) gefpaacb 
tarietben / om be nieuto-gebonbene Hanben baat 
meebete öefettem <©n£ jköip toa£ toeï booten 
ban aïïetlep $tt$g$-vufHnqm / toelfte te fflattt ge= 
öiupftt fcb?be*f. <&fo Duytfchers toaven'et in / 
Hans ban Bruchhuyfen , Henrik Brand ban Bree- 
men , en ift* 

Wp 3epïben ban ban LirTebonaf/ met noemeen 
ftïepn jköipje / ooft onfen Capitain toe be&oo* 
renbe* Cetfï quamen top aan &p 't Cplanb Eiiga 

de Madera, onöet 't <0e&ieb be£ Utoningjg ban Por- 
tugal; öetooonb ban Portugcczen ; bjugtöaatban 
3©gn en ^upftet. J$ier namen top upt be ^tab 

■Funchal meer Proviande in on^^CÖtp/ 

©etboïgenë boeren top ban bit Cpïanb af nabe 
Jf>taö Capo de Gcd , of Gel. ^êtaat nu' onbet een 

honing / Of Xeriffe , bet Witte Moorcn. ^e Por- 
tugeezen ïjabben'et ftg boos beefen meelter ban ge* 
maaftt/ bocö beefen Xeriftè geeftfe tjaac toeet ont~ 
toeïbigt 25p be nugenoenibejkaö meenbentou 
tefuïleB beroberen be Jkljeepen / toeïfte metb'On- 
chriftenen ftoop&anbel bjeeben. 25egabeii on£ 
bertoaatt^ ; en böttben onbet 't ïanb beeïe Caftiii- 
aanfche ©iflfcïjet^ / toeïfte on£ berigteben / bat bn 
Capo de Ge] ^c&eepen lagen, ©oe top genaak 
bexö toaten / tpam een toel geïaben ^c&lu upt be 
Hataai! / 't toeïft top betmeefïerben /: bocö 't boïft 
ontbïoob met be 25oot. Cen aitbece. ïeebtge 25oot 
fagen top op 't H&nö fïaan / bie top af Saaïben / 
al$ on# feet bienfrig tot 't genoimne Scftfp. 

©e Witte Moorcn quanten feet fteft aanrtjben / 
om m$ in bit boojnemen te berfpnbeten / boeö 
berf ben / b*egen£ ot$ <®efcöut / niet na öp fto* 
men* 3©p namen 't ban / en boerin met onfen 

25upt/ 



Jan 5 t a ü e k j 

SÖupt/ todfee üefïonbin gupte / fimanMen/ 
©abelen/ 39o^-gup&cn / gtomban AsaWen , en 
anbere bingen / toaarmee ? t^É>d)tp ïiftï#ft betojafl* 
toa$/ toeee na Eüga de Madera, en fonben on£ 
ölepn <&clf)ip na Liilèbon , 'om ban öen honing te 
toeeten / ijoebanfg ton on$ te tnagen ö^ö5^ n m * 
trent be genomene f?Ü£ ; toijï 't S>tW tot öefioo;* 
te ifcoopUeben ton Valenee en Caftiiieu. «Hanr 
iBajcfïept beeb on£ aanfeggen / bat top ben ©apr- 
il 't gemeïbe Crtanb laten / en onfe öepg boojt 
fetten fouben. &nbettufTc&en fou öp öeljoo?ïö& 
onbetfoeï* boen / öoe 't met öee~e laaft geïeegen toa£* 

3©p toolgben Wen Kaft/ en boeeen toeer na Capo varen na 
■deGci, omtefïen/ oftopnocl) meer ftonben ö.<« brazu - 
Homen ; boel) on£ Doornemen betpbelbe / en be 
3©fab biel ong tegen* ? £ $ag$ boo? AUcr-heyligen* 
dag 3eplbeti top onbet een gtoote «Jkojmtoinb ban 

Barbaryen na Brazil. 35oe top Ontrent 400 mgltll 

Öabben afgdegt / bertoonben fïg beele ©ttTc&eii 
ronbomon£&ct)ïp ; toelftetopmet ben ffiogelop* 
trokfteti. * dommige bet feltoe uoemben be «Se&ip* vüfchen. 
lieben Albakoren ; toeïfie groot toaren ; anbere Bo- 
niten ; en beefe fttepn'er ; mcïj anbere Doraden. *»****+ 
JKeeirigten ban anbete tataren' er / foo groot aï^ 8^ 
tingen, dabben aan üepbe be 3i)ben ©ïeugelen Bomtcn - 
al£ be jfkbetmupfen- JBietben feee betboïgb ban Doraden 
be gtooter ©ifleïjen. MMfy befeïbe agter iftaar ge* 
toaat toietöesi / toerïjiebènfc (Tg upt't 3©ater met vr , ft 
groote öoopen ; bïoogen ontrent ttoee babemen viirSiin. 
§003/ fomtf)b#foo bett' aluinen fsen fton/ en bte* 
ten ban toeee in be ^ee, <DiftmaaI bonben topöaar 
'$ mo&eng in 't &c!)ip leggen / baatte '^ nagt^ on* 
ber 't biiegen ingebaftai toaren. ©e Portugeeaen 
noemenfein Ijare ^p?aaïi Pefce Bolader. 

©e4bolgen u s quamen tonbp be Linie iBquino- s-^^: 
ftiai. ^ier öabben top feer groote öitte / berniitfï t i aiao ^ iaL 
be j&on regt öoben on^ öoof b fionb / toanneer 't 
ontrent be mibbag toa^. In eenige bagen öabben Ka ^ ' 
top geenen 3©inb; maar'$nagt£ quamen biftmaal *L ' 
groote ©ntoeeren ban ^onber en SÖÏfcem / met 
plegen en 5©mb. ^ndlgft quammfe^of» ; öaaft 
A 2, toa^ 







Tegenwin- 
den en 
Stormen. 



Ligtjens 
in 't Schip , 
een goed 
vo 01- teken, 



't welk ook 
volgde, 

Capo de S. 
Auguftin. 

Fcmam- 
buc 



■'t Vlek Ma- 



Opuoei der 

Wilden 

tegensde 

ïortugee- 
zen. 



4 SCHEEPS-TOGTEN VAN 

toarenfe boojöp. 3©p moefïen taïijtia toagt ömt* 
ben I aï$ tap onder gjepl. taaten / om ban beefe 
fcöaabltjfte 25upen niet otoetbaüen te tarnden». 

3Wg'ec ban taeer 3©fnb quam / toaapben 't een 
*Jt*égmj eenigebagennamaïftanber/ entaa£on£ 
gantfcïj tegen. ©?eef ben beröalben / indien bit 
lang fou buren / bat tapöongec fouden moeten lij- 
den» <©p feeftere jSagt / bp een groote £>to?m* 
teind / entertogl top on£ innoob betoonden / tier* 
fcöeenen on$ beel blautoe ïigten in 't &tfiip / toe.* 
fier toeergabe ift te booren nopt geflen öab. 3©aar 
öê€toïben booi in 't M>tfy\p ffoégen / baar gingen 
de ïigten ooft* ^t Portugeemi berfeïserben on£ / 
dat bit een teften ban aanfiaanbe goeb Wt'n toa£ ; 
ban <®ob gefonben/ omon^in on£ gebaar teber* 
troofïen»toaar op eengemeene^anftfeggingtoierb 
gebaan ; en be lligtjen^ berbtaeenen toeer, , $Ben 

noembfe Santelmo , of Corpus Santon, 

®oe nu bm bag aanöjaft / befabigbe 't <©ntoeer / 
en top toeegen een goebe 3©iub ; taaat upt top 
met'er baab bemerkten / bat beefe Stigten fijn te 
Souden boojeen JBonber-toerft <0ob^. 3©p5epï* 
den ban boojfpoedig booit / en ftreegen ben.28 Ja- 
nuarius eenöoeït Hanb^in 'tgejlgt/ genoemd .Capo 
deS. Auguftin. JJocö 8 mijlen geboojberb fïjnbe/ 
t)uamen top bp be ïfaben Fernambucq, fljube 85- 
dagen op feee getoeefï / fonber eentg 3tand geftea 
te öebben» 

%ier öabben be Portugezen een ©left geboutod/ 
genoemb Marin , taaar in l§oofbman toaé eenett 
Artokoflio. 2tan beefen ïeberben top onfe 4£>eban* 
gene ober; en lofleben eenige «©oeberen / taelftefe 
öeöieïben» ©an jjier s taiïben top af 3eplenna een 
pïaafê/ baartoptoeermeenbenin telaben» 

ffindertufTc&eii taaren be Wilden oproerig getao?* 
bm tegeu^ be Portugcezcn , toelftefe te booren ge* 
Öoojfaamb öadben ; bocï) dooi be Portugeezen felfê 
Öier toe beroojfaató toaren» <©en hoofdman be£ 
Eanb^ bab on£ om <©ob$ toiï / on£ te taiïlen be* 
gebenin't©ïeft Garafu, böfmijïen ban beï|aben 
Maria, daar top lagen/ bermit^de Wilden fig on- 
der- 



Jan Staden. 5 

bettoonben / 'tgenoembe ©ïeït ititt nemen ; ett 
b'3|ntooonet$ ban Marin. fconben b'anbete niet te 
Önlp ftomen / toglfe öeftommetb toaten / ban be 
Wilden ooft aangetaft te fuïïen toozben. 

3©p quamen ban bie ban Garafu te öulp met4o j*e f eive 
IBannen upt ön&5>cï)ip/toeï&e in een ftïepn &cï)eep* ^i^t 
je bettoaatt^ boeten, 't ©leftje lag op een déttoom vick Ga- 
bet gee / ftg ttoee muiten toeg£ 3lanbtoaatt$ in **<». 
tfreft&enDe. ontrent 90 toeetbate Chriftenen baa^ 

reri'er in ; ban nocï) 30 Moorenen Braziiïaanfche 
<§ïabcn / Hlijfepgene bei <lntooonet£. 't <©etal 
bet Wilden, toeïfte on^beïegetben/ toietb geteftenb 
op 8000. <©ng ©left / geöutenbe be beleegedng / 
toa£ maat alteen berfterftt met een Jbtafetfel ban 
I&out. 

<©m't gebagte Pormgee^fch ©ïeft / toaat in ton sterkten 
onjSbefïooten bebonben / lag een 25ofcö7 toaat ih <*« waden, 
be Wilden ttoee ^terftten öabben gemaaftt ban 
biftfe 25oomen. ©iet in namenfe 9 $ nagtë Ijatc 
toeblngt / om on£ baat te bettoagten / inökn top 
een uptbal op öaat toiïben boen. ^aatenboben hoedanig 
Öabbenfe <©aten in b'liatbe gemaaftt tonbom öaas toegeftcl(i 
©ïeft / toaat in fp fïg& öp bagï) ont^ielben / en 
ban toaat uptfptegen^ongfc&etmutfeetben. MU 
top op öaat fc&ooten / bielenfe gefamentltjft op 
b'aatbeneet/ omaïfoo 't gebaat bet ftogeïent'ont* 
topen. 

■ftojtip/ fpöabbenon^foobanigbeïeegetb/ bat Bcflu y tca 
top nocï) af noclj aan fcomen/ nocï) in noclj upt^ÏÏLr 
ftonben. ^p quamen bigt bponjJ ©left/ enfc&oo*£ST 
tm beeïe Ipglen in be öoogte / om befelbe te boen 
neetbaïlen in 't ©ïeft / en on$ te tteffen. 3^an noch Ha * e 
jabbenfe ©ijlen / toaat aan 25oomtool en3©afch, Brand " Bir 
toa£ gebonden / in b?anb gefïoften / om be ^a^ cn - 
ten onfet l|upfen baat boo? in blam te Inengen. 
©oo|t£b?epgbmfe/ tm$ te toiïïen op eeteii / faq 
gaaftte oh£ bcquamen. 

3©p öabben nocö maat toepnig fpt$ in boo^Gebid. 
raab ; en befelbe toa^ïjaafï berteetb. 3©ant in bit van 7u°°! 
« etoefl $ 't be getooonte / op elften / of om bm ffi2k 
Mxbmn bag/ batffcïje 3©o?te!en te fjalen / om $leeï 

A 3 Of 




. 



Schee*» s-.t o g t e n van 



Varen na 
»t Vlek 
Tammara- 

ka. 



listigheden 
der Wilden, 

©m haar te 
verhinde- 
ren j 



een en an- 
dermaal I 



dcshte 
vergeefs. 



Andere 
harer be- 
hemiighe- 

den. 



of ït-oefenbaatbantg fcerepben/ maar mifioftfcen 
iup s>ot öefelbe niet ftometi. Sïftop betïjaïben fa* 
gen / bat top jjeö^eft fouben moeten Iftben / boeren 
top met ttoee SSJavïten af na 't ©Ken Tammarar 
ka | om ban baat Proviaade te galen. ^©ocïj be 
Wilden gaftben gtoote Zoomen ober 't giibiertje 
geïegt ; ooft 'fbhbenfè m meenigten aanöepbeöe 
$ipm bt$ ®€otx§ I 0111 öeefer toijë onfe ©aart te 
berfjinberen, «ègter toetbjafeen top bit ödetfel met 
gefcieib ; maar bleebeu onöectufFcljen op 't öiooge 
flifin, 

©e Wilden fionben tm$ Wi in be SSar&en geen 
ïeeb boen ; öorö toterpen npt öate «gsöang beel 
bjooöBfouttuffcöen ben ©eberen onfe bafï-fttten* 
be Kielen ; meenenbe 't felbe aan te fteefen / ban een 
bed feeper/ bie ïjter in 't %anh toafï / baar in te 
teerpen / enon^ boo* beu bamp upt be SSatfteti te 
kiei|agen, <©ocg 't töou'&aar niet griiifcften ; toant 
fep 't toeerïsomen ban öe ©ïoeb toeren top na 't 
■©fc&Tammaraka ; en b'^ntooonet^ boojfagenang 
ban Seeftogt _ v 

w%\$ boeren top toeer na on^ beïeegetb©ïeïs; 
maar aan be booiige plaats öabben öe Wilden onfe 
©aart toeer berïjinberb, <©eïp te booren / foo ooft 
hu/ ïjabbenfe 2&oomen ober 't ïftibiertje gelegt ; ont* 
j&ieïben ftg aan be ftanten ; op toriftefe ttoee 25oo* 
men / beneben aan be ^tam / op toepnigna ïjab* 
öenboo* geftoutoen ; en botoenaan öefelbe öaööen* 
fe ge&ohbenfeehere bingen/ genoemb Sippo , teaf* 
fenbeaï|öe©op/ öotlj fijn bi&&er. 3&je berfïreMen 
Öaar aï$ bod: een Conto / toaar ban *% epnb aan 
Öaate iècijan^ quam, I$aar boojnemen toa$ / 
toanneer ton aariquamen / en toeer öqo? bjeefieii 
toiïben / metöeSïppo be 2Soomen om berr' tetreh* 
&m / toeïte ban op onfe28arft?n fouben ballen, 

#nöettuffcl)en boeren top boojt/ en bjafceu öooj, 
3&en eêefien 2&oom biel na ij^e Jkïjan£ ; öen m* 
beren eben agtet mi J^öipje * n ' r *°ater. 3£oe top 
öenarbepöber hmUm begonöenV riepen top onfè 
iBebgefelïenin 't ©leïitoe/ öatfe on£ te öulp fom 
öen tomen, <$%¥ riepen be Wi Wen noc|> lnpb|r / 



«Lfc 



— 



Jan Stad -en. 7 

foo b&t bit ban ïrfmftn in 't öeleegetde ©ïefe onfe 
tooojben nocïj betfïaan / nocö ïjooten ; ooft on$ 
niet ften ftonben / toegen^ 't <0eöoomt/ 'ttoeïïi 
tuffc&en benden fionb. «nöecg toaren top foo na 
bn öaar gèftomen / batfe on£ gemaftttjft gatten 
febnnen öooven en fien ; inbien 't gefcö?eento bet 
Wilden fulfeg niet öab bettjinberb, 
«EpnMP toasten top 't baar toe / bat top te32£?V 

Provi'andê in 't ©left Garafu ftteegen. <©e ÖSfl-iS 

ben fïenöe / batfe niet^ ftonben bertigten / berfog* beieege- 
ten toeebe / en troftften toeer af. l^eefe Meegeting «ng- 
tntutöe üp na een maand- ©au be Wilden toaren 
cenige öoobge&leetoeti; ban öe Cbriftenen niemanö. 
^oe top nu fasen/ bat be Wilden fïg tot tuft öab- 
Den öegeben / ttoftfeen top toeet na oné groot 
jècïjip / 't toelft boo? Marin lag. #ier namen top 
toatet in ; ooft IBeeïban be 3©ojteï Mandioca tot 
Vi&ualie > en toietben ban ben v©betfïen bti Meh$ 
öebanftt booj onfe gebane Ibpjïanö* 

3Dp boeten 40 mijlen ban daarna cm ^aben/^ eve s tte ' 
genoemb Buttugaris , boojnemeng ftjnbe / on^f,^ 11 
«^cöip met BmiHen-hout te öeb?agten ; ooft/ om schip, 
be Wilden meet Proviande af te roben, ©aar ge- ff* f* 
ftomenfijnbe/ bonöentopeenFranfch^cöip/ &ee* lclwdc - 
fïg / om '^gemeïbe Brazilien-hout in te laden- 3®p 
bieïen op 't feïbe aan ; in öope ban'er meefïet ban 
te tootèen 1 boeö fp betbietben onfe gtoote JlBaft / 
en ontsepïben on£. Cenige ban on$ ^eöeep^bolft 
toaren öoob gefeöooten / anbete getoond getoo^ben* 
Stiet op beflooten top/ toeer na Portugal te baten; 
toijï top niet toeer ftomen ftonben in be ï|aben / baat 
top meenden Vi&ualie te öeftomen, 

<&t 3©ind toaé on^ tujm ; en betmft| top féet™ -™sg* 
toepnigïeef-togt öabben/ foo- moeden topgtoaten PomigaL 
Öoiiget ftjben. dommige aten be ï|upden ban SSofe 
ften / toeïfte top in .on$ ^>töip öabben. 3Bp ftreegen 
pedet bag niet meet aï£ eentoepnigBraziiiasnfch 
JDojtel-mect en een|Bat$e 3©atet. JBaren 108 
dagen op be gee, 

men 12 Aiiguftusbeb'onbentop mg ï^-ö'Cpïan* p> defl 
öenAzores, beöoorende ben honing ban Portugal. ^;f erea 
A4 ïfiet 



, . en 
geleed ene 




Bekomen 
Biiyt. 



Ycortrey*. 



*t£yland 
Tercera. 



Koomft te 
Liffebon. 



Vertrek na 
Spaan je , 

om na de 
Spaanfche 
Weft-In- 
dien te 
faan. 



8 SCHSEPS-TOGTEN VAN 

met Mnfatbm top/ rufïeben toat/ en fïeïben on$ om 
©ifcö tebangen. Jbagen een ^ècljip in ^ee ; boe* 
een baat na roe / om te becneemen ban toaat öet 
quant/ en bebonöen/ bat fjet eenEee~tobettoa£; 
bte fta luel tet toeet ftelöe / bog top fcteegen b'obet* 
Öanb / en Cnteröen 't ^cfttp / öog 't Uolft ontquam 
't met be 25oot. ^n öeefe Prijs toa£ beel 3©tjn en 
25|oob / toaat meebe top on| toeet betquift tm. 

©etbolgené quamen top bptigf^cöeepen/ be* 
Öoorenbe ben ftoning ban Portugal , bte bp be ge* 
meïbe Cpïaiiben fquben toagten op be Jköeepen upt 
Indien, om befeïbena Portugal te begelepben. jëp 
fiïeben baat eenigen tijö/ en cqnvoyeerden een ïndifch 
<&ctjip na 't a£pïanb Tercera, Mti ftaböen fïg beeïe 
J>cfjeepen bp een beifameïb / toelïte gefamentlijfc upt 
be nieuto-gebonbene Eanbentoatengeftomeh. Ce* 
nige toüben na Spaanje , anbere na Portugal. ^u$ 
boeren top/ in CorrpagnicbanbPnaöonbecbJtieleiï/ 
ban Tercera af / en quamen te LiiTebon aan/ bm i 
ban be jjBaanbOftober Anno 15-48. , na bat top 16 
IjBaanben op be tep$ toaren getoeefr. 

g[ft bleef een tijb lang te Liffëbon , om toat te m* 
ftttu l^am booj / met be Spaan j aarden te baten na 
be€»etoeftenbet Nieuwe Weereid , toelftefe befatem 
^egaf mp betöaïben in een Engel fch «^cftip na 
Puerto Santa Maria , baat bit M>tUP 3©ÖH tooit in* 
ïaben, ©anöiet tepfbe & na be Jbtab Seviiia ; baat 
ih bjie ^cfteepen bonb / toelfte toegetufï toietben/ om 
te 3epïen na 't Landfchap Rio de la Piata , gelegen in 
America. ^00 bit45etoefl la Plata , a$be<Ö5oub* 
rfjfte Provintie Peru , boo? eenige javen eetfl ontbeftt/ 
fïjn bepbe Vail: Land. 

#m 't feïbe nog betbet in te neemen / toaten boo? 
eenige jaten Jbcïjeepen bettoaatt^ gefonben; toaat 
ban 't eene toeet te tugg' toaé gekomen / betfoeften* 
be meetbet %ulp ; en bet&aaïbe tjoe <©oub-töft bit 
(0etoe(ï toa$- 3&en Capitain , of ï|oof bman/ obet be 
gemrïbebjie^eöeepen/ toierb genoemb Don Diego 
de Senabrïe r ban bm honing geo^bonneett ten ©bet* 
flen bt$ gemelben Eanbfcïjap^ g|fe begaf mp in 
m\ beefet ^t^ttpm / fïjnöe ban mt$ toel boojfW 



.... 



Jan Staden. # 

3&e SSebeïöeböet nam affcjfjepb ban fïjne ©jienben 
op 't 3tanb ; en liet jïg befgelQ&£ aan2Soo?b fetten* 
3©p boeten ban SiviiicnnaS. Lucar, baat beSiibiec 
ban Sevilia m be Ztt loopt H$\zt toagteben top op 
een goebe 3©inb / om onfe $$ep$ booit te fetten. 



De tweede 



SCHEEPS-TOGT 




van 

JAN STADEN 

van Homburg 5 uyt Spaan je na Ameriea. 

Nno i^49 ben bietben bag ban 't Paafch- Afvaart 
Feeft, 3epïben top ban S. Lucar af/^> Lu " 
bog be toinb toa£ on£ tegen. 35oe be* spaanjc. 
feïbetoeetgoebtoietb/ ifabenbentop 
te Liirabon in Portugal ; en boeten 
na be Canarifche Eylanden. ^jet %\\* 
ftetben top öp 't «Bplanb Palma , en namen eenige , , , 
mm boo? on^^cftip in. <©oft maaftten be ,§>tfet* JLSi* 114 
ïfeben een accoord, inbienfeop beEeeban malftan* * 
betmogten getafcen / toaatfeban toeet öp een fon* 
ben ftomen / namentïöft op bm 28 Graad ten gup* 

ben be Linie iEquinoétial. 

©an Pal ma begaben top on£ na Capo Verde , of c *j?f 
•t Groene Hoofd , gelegen in 't 3tanb btt Swarte Vcrdaj - 
Moorcn ; baat top öpna J>cöipö*euft fouben gelee* . 
ben öebben. #nfen cours betboïgenbe / liep be Gume ^ 
3©inD on£ tegen / en toietp on£ tot eenige malen 
toe Op be &ufi ban Guinea ; baat OOft Swarce Moo- 
ren tooonen, 

<©aat na quanten top opeen €pïanb / geïjeeten LT^?f 
5. Thomc, befjootenbe bm Honing ban Portugal. &££ 
't ^toel^upSet-tp/ maatfeetongefonb.3©etb 
^elooonb ban Portugcezen , , bfe beel Swarte Moo- 




I© 



Scheep s-togten van 



Tegenwin- 
den. 



Komen 
hy Land. 



ren tot &are ïüfepgene öeöben. 3©p «amen ijiet 
barfeö 3©ater m / m sepïden boojt. ïfadden ttoee 
iêcfteepen ban onfe Compagnie '£ nagt^in een 
^tojmtoln&öertootenupt onö gejigt ; foobattop 
rui aïïeen boenen. 

We WMm tóateh m\$ feet te^en ; toeïfeer na* 
tuut ïjiet ontrent i£/ datfe / toanneet de ^on op 
be J5öO*b-5tjde btt Linie iEqüinoöiai gaat / lipt 't 
gupöeii toaapen; daartegen^ / alé de Jlöngaat 

Natuur der Op Ö£ gilp&-3&Öe / fOO Maftnfr UPt * *OOJÖflL ©Of 

feivein maanden lang toaapenfe feet flerït upt eenetiep <®e* 
dit ceweft. ^epder 3©eereld ; dit betfjiudetde sng Den ti)d ban 
Wet maanden / onfe regte cours te boïgen. |Bet 
öen aanbang bet |Qaand September begondenfe 
noojdlijfe te ïoopeu, mp fïeïörn onfe ^treeft ^upd- 
5Upd-toefï na America. 

<©P feefteten bas / lijnde den 18 November , nam 

de Jbtierutan be Poois-hoogte , en bebond defeïbe te 

fijn 28 Graden. ®oe fogten top / 3©eftHj& aan / 

't Hand qp ; 't toeöt top ben m öetfeïbe maand 

in 't gefïgt fereegen. Sferen fe£ maanden op ^ee 

getoeefi/ en öadden diftmaaï gtoote gebaren upt* 

gefïaan. 

feêvaariijke <©oe top mi on| bigt öp't Hand öebonden / fton^ 

stormwind, den top noeö deïfaben/ noeïj 't iBarft-tefeen ; 't 

toelfc den #ppet-fïtetman / om de boben-gemelde 

tfleben mi$ gegeben &a&7 binden, derfden ooft 

uiettaragen/ in een onbekend <©o?ö te ftabenem 

Hielden 't öer&aïben ïang^ 't ïand freenen / tot dat 

ïjet feer ijatd begon te toaapen. 3©p dagten niet 

andere / dan dat 't M>cW® op be flippen in fïufe&en 

en uvterftc gw gefïöoten ïjeïtëen. bonden ïeedige ©aten t'fa* 

^ «ifkci , lTïm . beeden Biiëfetupd baat in ; flopten 't 25om* 

gat bigt toe ; m moa&ten onfe <®etoeeren daar aan 

baft; op m j indien top ^t$pö?euft masten tg* 

den / en eenige der onfe nocö ïebenïug daar ban qua* 

men / fp niet fonder <0etoeet magten ftjn ; ujant 

be <0o!ben fou&en öupten ttosffe! de ©aten aan 

Hand toepen. 

v^ai jsöp fielden 'top 'tLaveeren , omtoeer ban 't 

tmï\ 't pip on$ niet. 3^e 

■ mm. 



tarnen te . ^^ ^ ^ % mm ; 






-M^M 



Jan Staden. h 

5©inb öieef ong op b'onber 't 3©ater betbojgene 
Stïippen/ enbe getoeïbige <0olben btoongen onfï/ 
op 't Eanb aan te fetteu ; foo bat top geen anbete 
gebagren ïjabben / ban öier gefamentïtjfc te fuïïen 
ber&iinfeen. ©e ï|eere onfe <@ob ecöfer fcïjiftte 't 
foobanfg/ bat/ boe top bigt bp be ïiüppen toaren 
gefcoinen/ eenenberonfeeen^aben getoaae toietb/ 
bectoaart^ top Reenen boeren» 

#ier fagen top een Mepn ^c&ipje / 't toem boo* 
on£be Wugtnam/ en agter een <S*pïanb boet / foó 
bat top niet meet ften / uöcö betnemen ito»ben / 
toat boo? een ^kïjeepje öet toaji ®olaben 't ooïi 
niet berber na/ maar lieren 't linfee balen/ <Soö 
Öertïp banftenbe / batöpon^upt bitboobïöï* ge* 
baar geeebbet £ab. Boojt^mftebentop/ enbjoog- 
btn onfeütïeebewv 

't 3©a£ tod ttoee upitn na be mibbag aetootben / 
boe top 't Sinter nptfetteöeth Cegen| ben abonb 
quameengroote2Soot bol Wilden fep on# ^cöip/ 
begeerenbemeton^tefpjeeften ; boeïjniemanö bet 
onfe feon öare *§p?aaft tegtberfiaan. ©p gaben 
Öaareenige «effen/ en ©ifcö-öaïien ; toaarnafp 
toeer toeg boeren, Tbim feïben nagt quam toeet 
een Ac&nptboï Wilden , onber toeïfo Hg ttoee Por- 
tugeezen öebonben / bie on^bjaagben / toaar top 
ban baan toaren ? 3©p gaben öier tot anttooo^b / 
bat top tipt Spaan je qnamen* 

<§>P lieten ftg bebnnïten bat top een feet erbarm 
Stierman moefien Ijeböen / toöïtopbt$ in be èa- 
ben toaren gekomen ; ban toeïfefe boïfcomene ften* 
ra^Öabben/ Wq onber fuif* een Sto?mtoinb/ atë 
top dabben uptgefïaan/ foubenfe geen raab toeeten/ 
baar in te baren. 3©p berïjaaïben öaar / tjoe be 
ï©inben en <*Mben on# een ,i*Mpïueu& öaböen ge* 
biepgb ; en top nitt anbee£ meenbeii / aï$ al t'fa* 
men te fuUen betgaan; bocö in 't albetnpterfte ge* 
baar toa£ on$ beefe^aben iir't geffg* gnomen ; 
en «©obïjab on£/ fttpteftéife beïto^ting / geïjol* 
pen / bat top'er ingeloopen/ möu^ 'tberbetfont* 
{romen toaren» 

Hï# Wt ge|qo?b lab^n / fertoonbetbenfe fïg 

fier 



verdrinken 
door Schip- 
breuk^ 



doch nocfi 
gereddet. 



Een Boot 
vol Wildea 
koomd aan 
haar Schij). 



De Haven 




Suyraway. 



S.Catha- 
rina. 

De Natie 
Carios , 

en Tuppin 
Ikins. 



Afvaart van 
de gemelde 
Haven. 



Nieuwe 

^egenfpoe- 

den, 



12 SCHEEPS -TOGTE N VAN 

feet&oogïp ; en -maa&ten on$ öeftenb/ bat beefe 
ïfabentoa^ genoemb Suyraway. <Dat ontrent agt* 
tuien mijlen toeg£ baat ban baareen Cplanb las/ 
gefjeeten S. Vincent ; öejfjoorenbe bm honing ban 
Portugal, gn 't felbe tooonbenfe / en be geene/ 
toéïftefe in'tMepn Jbcöeepje öabben geften / toaten 
tooo^öaargebïooben/ toijlfe ïjabben gemeend /öat* 

fe Frangoiten toaten* 

3©pb?aagbenüaat/ ïjoebett' 't €pïanb S. Ca- 
tharina ban baar ïag / betmit£ top baat ïjeenen 
toiïöen- Hip betigteben on^ / ontrent 30 mijlen 
na 't gupben toe- ©aat öp boegenbe / bat baat 
toa^ een Natie btt Wilden , genoemb Carios ; op 

tocïftetoptoeï moeden toefïen* iBaat be Wilden 
beefer i|atoen toietben geöeeten Tuppin Ikins , en 
toaten ö^re b^ienben ; betïjaïben top boo?öaat niet 
te bjeefen ïjabden- aEpnblijft bjaagben top beefe 
Portugeezen , op toat öoogte bit 3Lanb ïag > Jbp 
fepben op 28 Graden; 't todïs ooft toaatagtig toa£* 
^aat öeneben^maafttenfeon^ beftenb be teltenen/ 
toaat öp top 't feïbe fouben mogen kennen* 

3£oe nu b'©ofl-3upb-oofïe \ninb fïg gefïiïb öab / 
toietb öet goeb 3©e'et / en een anbere 3©inb quant 
upt 't ^oo?b-ooflen ; met toeïfte top 't 2epï gin* 
gen/ en toeet te tugg' boeren/ om 't gemeïbelanb 
op te foefcen. © och al£ top nu alteeb£ ttoee ba* 
gen gesepïböabben/ ftonbentop be ï|aben niet ge* 
toaat todtóen* Ccfjtet bemetftten top aan 't ïanb/ 
bat top be gemeïbe feaben moeflen boojbp gebaren 
fijn. 3©ant be ^boh berbonteb fïjnbe / öabben 
top niet toel tonnen firn. <©oft bermogten top niet / 
toeet te tugg' te baten/ betmit^ be toinb ons? bet* 
ftaïu 

^ocö^Söb toa^onfe öeïpetuptben noob» <©n* 
ba 't atoonb-geöeb baben top öem om fijnen bpftanb; 
en eet 't nocïjnagt toietb/ geöeutben't/ bat be bet* 
ibaaf be 3©oïïïen na 'tigupben bjeeben/ bettoaart^ 
be Xmnb on$ geb^eeben öab ; en eet on£ 45tUb bol= 
epnbigb toa^7 toietb be33oo?b-oofte loinb fiil ; foo 
batmen niet fton öetttetfen öatfe toaapbe* <©oe be* 
gou een Supben-toinb te blafen / tègen£-be genieene 

ge* 



— 



Jan Staden, 13 

getooonteinbeefentijb be£ jaat£ ; maat metfulïs 
een 3Nnbet en2&üjcein / öat öet beïfcö^iftlöft toa u ë 
te ïjooten en te fïen, 3£e Zet toa£ feet önftupmig/ 
bermit$ be gupben toinb tegen£ be <©olben be^ 
3l5oo?ben-toiub£ toaapbe- ®an nocö toa$ 't foo 
öupfïet/ batmen niet pen ftonal^öp ben 25ïfrem* 

<©it maafcte al 't boïft foo berflagen / bat nie- 
manb toifï / toat öp ter öanb fou batten/ om be 
gepïen te toenbeu* 3©p bagten niet anbet£7 aï£ 
in beefe bupfletïjepb na ben afgrond te (lillen ftnften* 
©ocïj bekere gaf/ bat 't 3Be'et betbetetbe; m 
top 3tpïben toeet na 't <©o?b ban toaat top gekomen 
toaten; foeftenbebeï|abenopnieuto£ / maatfon* 
bet befelbe te ftonnen binben / bennitg'et beef Ej- 

landen öp 't Vafte Land toaten, 

©oe top nu toeet op ben 28 Graad toaten geftö* 
men / fepöebe Capirain tot ben Piloot , bat top ag- 
teteene bet Cplanbenfouben baten ; 'tÉnftet laten 
ballen / en firn / toat tjet boo* een Sanö toa£, 
^u$ sepiben topboo? ttoee ïahben fteenen / baat 
top een ttefüjfte ï|aben bonben / en Hln&etben. 
3©ietben ooh boojnemeng / met be 25oot upt te ba* 
ten/ om beöegeetbeïfaben betbet op te foeïsen, 

't 3©a^opS.Catharinen-dag, Anno 1 ƒ49 Doe top 
'tlllnftetm begtonb lieten ballend ®et felben tQb 
boeten eenige bet onfe toel toegerufï met be 23oot 
upt / om be S|aben betbet te beflgtigen* 3©p fïon= 
ben ingebagten/ 't moefi be &ibiet fijn / toelfte ben 
3£aam bjaagbban Riode S. Francifco, geleegen in 
befelbe Provintïe. $oe topbet top in boeten / &oe 
öe föibiet fïg langet bettoonbe, a©p fteeften om en 
om / of topniet eenigen föooït mogten betnemen; 
boel) te betgeefö, 

^©oe üagt on£ / bat top boo? een K&ilbtmig eeni* 
ge jutten fagen in een lage gtonb ; boeten betöal* 
ben baat op aan; en bonben oube ^ntttn/ fonöet 
eenig $Benfe& baat in. <©nbet 't boojtbaten toierb 
Öet abonb ; en top fagen boo? on u é in be föibiet een 
ftlepn Cpïanb leggen / baat top na toe boeten om te 
betnagten S&oe top'et bp quanten / toa£ t'aïteebé 
upgt ©etfbeu betöalben niet toel toagen/ om aan 

Sanö 



en gevaren 
van te ïul- 
len ver- 
gaan 5 



maar ook 

nieuwe 

redding, 



Uytvaring 
met de - : 
Boot. 



Treeden ' 
aan Laad*- 




14 SCHEEPS-TOGTEN VAK 

-%mb te treehen. €d}tti gingen eenf Brtet oufe ronè 
om 't<tëulanb tjeetien/ om tebetnemen/ of' ei* pe*- 
manb op mogïjt fijn / bog f*8*n uiemanb, ©oe 
maafttentop ©per; ïjieutocn een $alm-öoom om 
bet/ en aten be Hemen. 

'glRcttflenö b^oeg boeten top 't ïanb al biepet 
in; togltop begeerig toaren / om te toeeten/ of 'et 
bolftoptooonenuiogt ®p toetmoebben gantfcïj* 
ïfi&öaferUftenfcö'en moefïenfïjn/ \»öl top jutten 
Beffen ïjabben. «©nbertuflfcöen fagen top ban betre 
een $out op eetfïtttpflaan /fcïjgnenbe a!$ een Kr uyt. 
mtarwci j©p boettn'et na toe/ en bonben een groot ijoute 
KnJTin 11 Kr «y s , wet Ateenen opbeMipbaft jemaaftt/ en 

*xuys> en ^ - r*rtSrt»** «»öMtf matïS haai* amiftfftmi* 



Vinden 
«een 



daar by 



V 



cenigc 
woorden 



een pp ban bm bobem eeng ©at$ baat aangebon* 
ben / toaat in eenige tooojben toaten geftieeben/ 
öog bie ton niet toeï ïufen fto'nben. mt bectoon* 
tecbe on$; en fionben nietbebenten/* toatïjettoooj 
j§cf)eepen mogten getoeefi flin / bte bit Ceften oiet 
Sabben opgerigt. JBiften ooft niet / of bit be $%mm 
toa^ / baat to^ on£ becfamelen fouben. 

Ban pel boegen top Weet boon / nemenbe ben 

25obem / baar belette^ op gefheeben toaren / mebe. 

In den <©nbet 't booatbaren befièeft tmm bet onfe be taooj* 

bodem van benbiijtig/ begonfe te betfïaatr/ en Inpbben intte 

een vat. Spaaniche^pjaaltatbujf : Si vehu por ventura, ccki ia 

Armada de fu Majcftet Tiren uhn tircay avcran reear- 

do: foobeel al& <©f öiet bp gebaï eenige ban fijn 

USajefteptg &c&eepen quamen/ bie fc&ieten een 

^tuft mftï)i\t af/ foo futïenfe öeanttooojb toeiben. 

fBet aller tjaafï boeten top toeer na 't Kruys, en 

fchooten een Faiconet af ; begonben baar na berber 

voTwTiden/t ïanb in te baten. #nbectoöï fagen top böf 

wa ar onder ©oot^ ( Canocs ) boï Wilden , regt op~on£aan* 

«n chri. roepen n e j uer&aïben top m$ «5efcïjut gereeb maaft* 

^enwas. tm ^ ^ aaröe r bp geftomen ftjnbe / toietben top on* 

ber ftaar getoaar een Mmfcl) I bie Meebeten aan 

fijn Higchaam / en een 25aarb aan 't tfiangeftgt 

hab. ®eefenflonbboo?inöe^cöupt/ en top be* 

metftten / bar öp een Chriften toa£ ; berïjalben top 

feem toe riepen/ batfe fouben fiil öouben / en alleen 

met eene 25oot tot on^ ftomen / om met ong te 

fftteften, ^ mt 



Ontmoe 
ting van 
Canoes , 




_J 



— 



f A K S T A D E v. • |l 

. 33aat apgamatöevbfb'nöe / toaagben ton bem / Gefpiek 
m toat beo? eert Uanbbip toaren? f?t» anc\Böm&~ m «*'iwi 
&. • <Bp *ï.E£ *n öcf «ben Sehirmirein ,? Ötl£ UöMÖf fe 3? 
VV j i.ien genoetnö in fcat* ^prnaft ; öoeft Dan o'Eu- * ' ac ' 
ropmnen S. Gathariné Haven ; baat toegeboegö ban 
oegeene/ Ivelkcfttetft gebonben «ebben. 

JÜiet toepnigbetbeugömtop<m|/ öat top /bun* «fatfeinde 
tenon£ toeeten/ on£ öebonbenin De fëaben / toefc s - Cathlri - 
fietopfogten: ooft quamen top op S. Catharincn- SS^™" 
dag fa öefeïbe ; öanftmöe <©oö / Dat ftp otté niet 
Öeenen baö geboerö. Hiet tegen£ faaagöe np on£ 
ban toaat top quamen fc fflp öetigteDen gem / öat 
ton in De Reenen De#ftoning£banSpaanjetoa- 
mi/ en na Rio de ia Ptata toiïöen. ©at on öeefe Scné 
f ?g nart meer ^cfteepen bebonöen ; öfe/foo top hoon* 
on / ftaafï bp oiij? fouben fijn / en bat top niet ö» 
maïftanöcr fouöenfiomen. .*T - 

enberftaaföeot>£ / öat ftp/ nu Driejaren geleeöen/ d «^" 
tian AiTumcion in De Provintie Rio la Plata, toeïfte ch . dft ? lfi S 
mm öe Spaan jaarden befaten/ ö?ie ftonbetbmij* w"ïdéa e 
ie» Uectoaart^ af toatf gefonöen / om öe Natie , ge= b ^ond. 
noeinö Carios , Öie öe Spaanjaarden tot toienöen 
hebben/ Daartoe aanreftouöen / öatfe Mandioca- 
too?teïenfouDenpïanten / op öat DeöaatftomenDe 
&tptwn/ gebeft ban Proviande fteoöenbe / ban 
oeefe Wilden ©oojtaaD benomen mogten ; 'ttoeïft 
Dan ooft Du£befïefbtoa£. 

pp boeten met hem na öe entten / Daatftn 
onoet öe Wilden tooonöe; toeïfte on£ bbenbhjft oa 
bare tonfe ontfingen en ontftaafben. 

©aat na berfogtonfenf ooföman ben geöagten „fe„ 
Chnften, Die onbee öe Wilden toaé / öat ftp een £éger 
Canoe met boïft fou öefïellen/ toeïfte eenen bet fijne ™«met 
na t gtoot jS>cftfp fon boeten / om 't felbe ooft het* ee ? Boüt 
toaattö te boen bomen. Het öeefe fonö öe Captedn V9 ' wüdea 
mp af/ om beefen ïaftupt te boeten. 

3©Ptoaren aïreeb£ bjie nagten uptgetoeeft/ foo ^"tgroote 
Dat Die ban 't gtooteJ>cftipniet toiflen / ftoe 't met s *?? nfche 
oné flaan mogt. ©oe ift nu tot op een SSoogfchoot s f * 
na öp haat genaatbetö toa^ / ma«fttenf< m gtoot 



%ê 



SCHEEPS-TOGTEN VAN 



Witfig 



daar on- 
trent toe- 
droeg* 



Sonderlin- 
geblijd» 
ïchap, in' 
groote 
Schip ont- 
ftaan, 



't Dorp 
Acütia, 



Icti afge- 
dwaald 
Schip 
koomd in 
de Haven» 



't Groote 
Schip ver- 
gaar. 



Sefcltfeeuto / fïeïfcen fis te toeer / en toiïben riiel 
toelaten / bat top bister fcp fouben ftoomen ; 
maar riepen mp toe / toaar 't anber bolft bleef/ 
en toaatom ift alleen met foo beele Wilden baar 
aanquam? 

git f toees fïtï / fonber öaar eënig anttooojb te 
geben. 3©ant be Capitain ïjab mp beboolen / mp 
feer treurig aan tefïeïlen / om te Pen / öoe bit in 9 z 
&tm ftgbjagen fouben. : • -".* 

©ermit£ ift ban öaar geen öefctjepb gaf / foo 
riepenfeonöer maïftanber : 't %$ öier niet toel ge* 
fieïb; b'anbere moeten boobftjn ; en nu ftomenbe 
Wilden met beefen tmm aan / upt een bpfonberë 
ïifï. ©eelïist öeb&enfe anbere ^c&upten aster 
Öaar / om on$ t'oberbaïien / en 't ^cïjip in te 
nemen. 3^aar op riepenfe mp anbermaal toe. 
^oe begon ift te lagcöcn/ enfepbe: 3©eefï getuft / 
ift ïneng u goefte nieutoe tfjbing. Blaat mp naar* 
ber tornen / foo toil ift u befeïbe öefcenb maften. 

©erbolgeng beröaalbe ift ïjaar / öoe 't met be 
faaft geïeegen toa£ ; en ten öoogfïen toierbenfe fjier 
: ober berljeugb. ^e Wilden boeren met öaar 
^cöuptjetoeerna l|nps? / en top quamen met 't 
groote «§cöip bigt bp öare jutten ; baat top 't m* 
fier lieten ballen/ en b'anbere ,§>cöeepenbertoagte* 
ben/ toelfteboo? ^to?mtoniben ban on$ afgeraaftf: 
tomen. , fc „ 

't ^o?p / baar beefe Wilden tooonben / toa$ ge^ 
noemb Acutia; en ben Chrifkn , bie top baar bon* 
ben / Johan Ferdinand , een Bifcayer upt be «^tab 
Bilka. <©e Wilden toaren upt be Natie ber Carios, 

©eel ©ifclj en©ïeefcö ï^agtenfe on# toe / toaar 
boo? top öaar SJngeï-ïjaften bereerben. 

$ïa bat top ontrent b?k toeelften öier bertotf b öab* 
bm I qttam 't &tWi toaar in onfen ©pper-^tier* 
man toa£ / toeer &p ong ; trog 't berbe toa^ber* 
gaan ; tmmer£ / top bernamen'er niet^ met allen 
ban. töufteben on£ beröaïben toe / om toeer boo?t 
te sepïen ; öeïtöenbe ïeeftogt berfamelb booj m 
maanben / bermitg tojmog toel 300 mijlen te ba* 
on öabben. Wk$ geteeb fljnöe / bstlooren top w 

fefte* 



A N 



T A D E N. 



17 



fefceren bag 't groote ,M)ip in be fabelt ; toaar bmx 
onfe titué toeer berïjfnberö x®kïh. 

. $©p lagen ttoee jaren lang / met feet groot ge* 
baar/ in een 3©ttbern$/ en leéöen groöteu öonger, 
Igaagbiffm en ©eïb-sfetten moefien onfe «$##$ 
fijn/ neben£ meer anbere felbfame ©ngebtetên / ooft 
JBater- pletten / toeïfe aan be &teenen gangen» 
<©e Wilden , bie onjS in 't eetfi Proviandc genoeg tot 
foagten / foo lang fp onfe 3©aren i toeïfte baar aan* 
gènaam toaren / ontfïngen / en \m genoeg baat ban 
fjabben/ bertroïiften nnmeefl na anbere *©o?ben 5 
öaarenöoben betf ben top baar niet bed bertroutoen ; 
foo bat on$ berbjoor / langer baar te leggen / om 
ban Honger te betgaan. 

. 25efiooten öerïjalben gefamentïp / bat ben mee* 
ftet ïjoop te Itanb fm\ treftften na be Provintie Af- 
fnmcion*, nog 300 mijlen ban be #ïaat£ baar top 
lagen : ö'obetige fouben met 't obergeblebene ^cöip 
bertoaarr.3 baren» 3N Captain beïjteïö eenige öp fïg / 
om met ïjem ober be 2ee te jeplen. &e grime-/, toel* 
fee te 3tanb fouben repfen / namen toat feeftogt 3&p 
baar / om öoo* be ïE5tï&etiiM te geraften 5 ntfreng ee* 
hfge bet Wilden, ©eele ban beefe fiierben onbertoe* 
gen bob? tjonger. ©'anbere quamen ter öegeerber 
plaatj? / gelijft top naberljanb betfêonben. <©n$ 
/leljip toa$ te ftïepn /om af 't boift ober ^ee te 
boeren, . . 

3^e Portugcezen gabber, een Cpïanb / genoemb 
St. Vincent, bigtbp'tVafte Land, ingenomen, ©e 
Wilden noemtfen 't in ïjaar dfö&IÏK Urbioriemc. 
S liegt ontrent 70 mijïeri toeg<§ ban be plaats / baar 
Jjbpon^ bebonben ; en bettoaatt^ topöeenentoiïben/ 
dm te (ten / of top ban be Portogeezen een jèrfsip 
magten beftomen/ om na Rio de ia P'iata te baren ; 
toant 't tint Jbröip / 7 t toelft top nog gaMtói / toaé 
boo? allen te Mepn / om baar in ie feomien fijn. <*0m 
|ït teberneemeh / boeren fbmmige.ber onfe/ met 
JÓnfetl CapitainSalafar,:na'tCptanöSt. Vincent. Jflie* 

inanb ban on$ toa$ opt baar gefoeefl / beïjaïben m 
ben / genoemb Romaa , bk (ïg Hit bebunften/ Hf i 
Hanb tori toeer te fullen binben, , , ... 

Jan Staden» . B 



Sware hon- 
ger- lijd ing. 



Een deel 
des volks 
gaat over 
Land na 
Affumcion. 



Afvaart na 
Sc. Vincent; 
ten welken 
eyndc. 



Infula de 
Alcatrafes, 



Zee- voge- 
len Alca- 
trafes. 



Vervaarlij- 
ke Storm- 
wind. 



Uyterfte 
gevaar, 



h welk van 
tijd tot tijd 



18 Scheep s~t ogten van 

3©p jepïben ban uptbe katoen InbfaflTapc, gefa 

Sen 34 Graden ten &ipben be Linie iEquinodial , ei 

quamen na ttoee bagen öp een €p!anb / genoemi 
Infula de Mcatrafes , ontrent 40 mijlen ban baar to< 
uptboeten* ^iet ïiep be toinb an$ foobanig tegen 
bat top moefïen 't Unfter upttoerpem 

3n bit Cpïanb fagmen faeeïe gee-bogeïen / ge 
noenib Mcatrafes; toeïfte ïigtïtjïi te öeftomen fijn 
te meet/ toyï'ttm in ben tijb toa£ hatfe ötoebbeti 
f©P gingen öiet aan ïanb / om foet matei: te foe 
mi. ©onben öier nocö cmbe Hutten / en beeï 
potfeïjerben bet Wilden, toelfeboo?tfjb£ in bit Cp 
ranb labbengetooonb; ooft eenfcïepne 3©ater-tóe 
öp een &ffp. Hier ffoegen top beefe ber gemelb 
©ogefen boob ; namen ooft ber felbe Cperen in om 
S>c&fp/ ftooftenbe b'een en b'anbere; 

9m top m gegeten ïjabben / beeöief fïg een ge 
toeïbfge ^tojmtoinb tipt 't gupben / foo bat top ' 
nantolij^op 't Infter öouben ftonben ; toaren do! 
nut toepnig öebjeefb / bat be toinb on£ tegen^ 
strippen firn aanfïaan* 't 3©a£ aïreeb£ tegen^ b^. 
abontr; ecïjtermeenbentonnocö tefuüenftomen h 
feetee l$aben/ genoemb Canfnree. 3^ocö eer to ; 
baar ftonben ftomen / toaS 't nagt Stonben'e 
öeröalben niet in geraften ; en toaren in geburigi 
bjee$ / bat be toinb on| tegen$ be ïWippen fou toer 
pen. Hielben 't ter bier oojfaaft ban 't Sanb af 
en aagten nut auber^ / ban bat be <©oïben 't jSchf 
infhiftften fonöen fïaan ; toant top öebonben on» 
aan bm fptö eeng? aanb^ / baar be 25arentoeei 
meer toóeben / ban in be <©iepte ber See / betr 
ban tommtif, ■ ! 

#nöeitufTcöen toaren top bien nagt foo totjb ban 
't ïanb -afgeraakt / m top 't '£ molene niet 
,meer fïen Ronben, <e&jm ftreeftèn luo ? t ai toeet 
in 't gefïgt ; en be ^tojm toietb foo getoeïbig / bai 
top 't nautoïp^ langer upt ïjarben ftonben. ©p 
ban toienöier boben gefegt $ / bat öpboo? beefe. 
noc&een^ in 'tEanb töaf getoeefi / meenbe / bk, 
ffenbe/ bat öet S. Vincent im$; en boeren berftaïl 
ben baar op toe; öac& 't toleib.foa feer ban mm 

et 



nietregt öeftennen 



Jan Staden 

m JIM&en iöetseftt / bataten 
fcon- 

<©nbet bit gebaat maeflen top alïeg toat f tóaat 
toa$ in be gee toetpen / om baat boox 't ^cïjip 
toattebedigten/ toeegené be berfjeffïng bet toeef* 
ïpe <0oïbetL ©ué boeren top in 't upterfte petij- 
fteï baar öeenen / meenenbe te fuïïen aanboen be ||a* 
ben / toaat öp be Pormgeezen tooonben ; bocö bon- 
ben on$ beet' betbtoaaïb* 

<©oe nu be3©oïften toatbetttofe&en toaten / foo 
bataten 't %anb (ïen fton / fepbe be bóo? öeenen 
meet gebagte Roman ; öp meenbe bat be l|aben 
boo? ong / en agtet een iilfip lag. 3©p boeten'es 
op aan ; bocö bigt baat öp geftomen ftjnbe / fagen 
top beboob boo: oogen : toant baat toa£ geen I§a* 
ben ; en topmoeften/ toegen£ be toinb/ öet op 't 
3Lanb aan fetten , toaat tegen^ ie 25aten op eeii 
feet #touto!öfcetot$ aanjoegen* 

3©P &aö.m<©oö7 ome Stelen genabig tetóilïen 
ft'n / en beeöen ua be getooonte bet geene / bfe be 
boob boca MWümh boo? oogen ften- <©oe top 
nu bigt bpöe Barnïngen (pramen/ ligtten be <&oU 
ben oné Mfy$ foofjoog op/ bat top/ na Umbm 
hrjRenbe/ on£ lieten boojfiaanbaneenöooge ftmk 
iBuur neectoaatt^ te firn in een laagte 

H&et ben eetfïen tot / öie 't ècöip tegenë 't 
3Lanb i^ut / bo# öet ban malftanber. €enige 
f&ongen'ee uvt / om Eanbtoaatt^ te f toemmen. 
Kttbete rebbeben ïjaat feben op JWan&en en anbete 
ftuftfien^out. Be I?eere gaf/ bat top al t'famen 
nocö öejfymbettaan tanb quanten; bocö 't team** 
be entegenbe foogetoeïöig / bat top gantfeö bet* 
Weimtb toaim 

©oetop on$ nu öp 't bjooge öebonben / banfóen 
top ^ob boo % beefe genabige tebbing : toaten ecö= 
tec feet öeftommecö / betmit^ ton niet toiflett / 
toaat top fïjn mogten / toftt be meet gebagte Ro- 
»ian niettegttoifl/ of top bigt öp / of nocö bette 
t Cpïanb S.- Vincent toaten; en/ of öietoofi 



fig ver- 
meerderde , 



enéyndlijk 
een feer 
ellendige 



Schipbreuk 
leeden. 



Egter^ua- 
meiife afic 
nog leven- 
dig aan 
Land. 



Bekomme- 
ring, waaxfe 
fijn mog- 
teii. 



ban' 



Wüdcn tooonben / ban toeïfte top onö^PÏ te bet* 
toagten mogten öe&öen, 

B % €enerë 



i 



Werden 
een Portu- 
geezfch 
Vlek ge- 
waar. 



Komen te 
S. Vincent, 



en werden 
van de Por- 
tugeezen 
wel ont- 
fangen. 



Befchrij- 
ving van S. 
Vincent. 



ïje Natie 

Tuppin 

Ikirts. 



Caric*s. 



Tuppin 
ïmba. 



20 SCHEEPS-TOGT EK V A N 

i Cmen onfer JHebgefeïïen / een Franftbttian , 
geiroemb Claude , liep langj? öen <©eber Ijeenen / 
om ffg bu£ te bertoatmen / en toierb getöaar een 
<©o$i agter 't 28ofc& ; toaar in be ïfnpfen gebontob 
toaren op be manier berChrifknen. ïfpgingber* 
toaartg / en öebonb bet een ©leftte ftjn / geöeeten 
Itenge Ehm , ttoee rntjïen ban S. Vincent , en öe- 
tooonbban Portugezen, ïfp betïjaaïbe öaar onfe 
Seleebene ^cïjtpö?euïi / en baf't boift bp na berb?oo* 
ren toa^; ooft niettoifientoaarfe toaren/ en toaar 
Reenen fp fjaat öegeben fouöen- ®e gemeïöe Portu- 
geezcn bitïjoorenbe / liepen terfïonb upt ; namen 
pêè in öare ï|utten / en gaben on£ Meebetm 
§j$tt bïeben top eenige öagen / tot bat top toeer 
berquiftt toaren- 

É an bit ©le'ft repf ben top te ïanb na S. Vincent ; 
baat be Portugeezen on$ aïïe eere öetoonben / en 
on£ een ttjö tang be ftofï berfcöaften* 3£aar na 
troftelft taan oité peté ter üanb/ om ftg baat ban 
r onbecïjonben. ©ermitg top na aï onfe «grepen 
taetïooren Ijabben / foo fonb be Capitaïn een Portu- 
geetfch ,§cöip na on£ anber ©oïft / 't toeïft te rugge 
gebïeeben toa$ In Byafape, om 't feïbe öier Reenen 
te brengen ; geïtjft ooft gefcfjiebbe, 

S. Vincent té een Cpïanb / geïeegen bigtbp 't 
VaitcLand. #jp 't feïbe ftjn ttoee ©ïeftften / 'teeif 
tn be Portugeexfche ^pjaaft genoemb Orbioneme ; 
't anber / ontrent ttoee mijten ban 't boorige / 
Uwawafupe. ©oo?t£ fïaan nocïj eenige ïfupfeniu 
't €pïanb / toeïftemen noemb Ingenios, toaar tabe 
^upfiertoojböerepb. 

#e baar in tooonenbe Portugeezen ïjebben tot 
iraenben feeftere Braziliaanfche Natie , genoemb 
Tuppin- Iknis. ©erfeïber Hanb fïteftt (ïgupt ober 
be 8o-mölm1lanbtoaartgta/ m ontrent 40 mijlen' 
ïang^beeee. ^'V'i 

^©eefe Wilden freböen öare bpanbenbepbe aan be 
Eupb-en aan be |5oo?b-3öbe, 3Me aan be 2upb-55be 
öiagen ben jj&am ban Carios ; bie aan be Ji^oojb- 
3fjbe bien ban Tuppin ïmba. ®an beefe toerben be 
Tuppin Ikins ooft gebeten Tawayersj fo beel aï£ Vy- 

andcn. 



Jan Staden. 21 

andcn . ï$eböen be Portugeezen beeï fcöabe gebaan ; 
en noeft ïjeeöen moeten beefe be felbeb?eefen. 

©nttent btjf molen ban S. Vincent legt een 
Hanbdteeft/ geïjeeten Brikioka. Cet btec f|laat£ 
fcomenïjate bpanben ƒ be Wilden , eetfl aan ; en 
baten tuffeïjen't Cpïanb S. Maroen't VafteLand 
booj. 

<©mbe Wilden beefen toeg af te fngben / öe* 
moepben fïg eenige Mammeiucken ; alle SBjcrê* 
btt$. ï$aten ©abet toa£ een Portugeezfch , 'ijare 
füoebet een Braziiiaanfche ©^outo. ^eefetoaten 
Chridenen , etbaten foo in b'Hanfïagen aï£ Hp?aaft 
bet Wilden. 33en oubfïen toa$ genoemb Juan de 
Praga ; bettoeebe Diego de Praga; beöetbe Domin- 
go de Praga ; be 'biei'be Francifco de Praga ; be btjf- 
be Andreas de Praga; ï)aten©abet Didaco de Praga. 

5&eefebijf25?oebet^öabberi / onttent ttoeej^ren 
boo> bat ïft baat quam / met ïjuïpe ban eenige 
Wilden ijjate bjienben / een ©efting beginnen te 
öoutoen / na be gewoonte beefet Natie, tegenö be 
bpanben; en befeïbeooft bolboutob. -benige |éV- 
tugeezen begaben fïgbertoaait^/ om taat te tooo- 
nen / toijï 't een goeb Hanb toaé. <&it ftabben 
Öare bpanben beTuppin Imba öefpieb ; fïg in ïjaat 
Slanb ('ttoetti ontrent 25- mijlen ban bit fïjrim 
aanbang neemb ) toegemfï ; en toaten öp nagt baat 
aangeftomen met 70 Canoes. ©ieïen / boïgen^ 
ïjategetooonte/ eennp?boo L ibag aan/ om Sateh 
aanfTag upt te boeten, ©e Portugee^en blaten in 
een$fup£/ ban üatbe opgetaojpen / getoeeften/ 
bantoaat upt fp fïg bettoeetben; ©'anbete Wil- 
den öieïben ftg öp een in öate jutten / en befcöerm* 
ben (tg ooft na tjaat betmoogen / foo lang alg* 
fe ftonben ; foo bat beeïe öaret bpanben boob Mee- 
ben; toeïfte ecïjtet epnbïijft b'obetljanb öeöieïben. 
't ©ïeft Brikioka in fyanb flaften/ en al be Wilden 
gebangen beqtiamen ; Ht^ be Chrfftcnen , toeïfee 
onttent 8 in getal toaten / nebei$ be Mammeiuc- 
ken , öabbenfe in btt feïbet ï|tip£ niet ftonrien obet* 
fteïbigen / toijl <0ob öaat gelief be te'öetoaroi; 
©'anbete Wilden , ïjategebangene / fneebenfe ter* 
B 3 fionb 



De Land- 

ftreek 

Brikioka, 



'tEyland 

St. Maro. 



Vijf Broe- 
ders de- 
Praga , . 



van de Tap- 
pin Imba 
overvallen. 



Hoedanig 
haren aan- 
flag uyt- 
viel; en 
hoe (e de 
gevangens 
handelden. 




t% 



Sghee?s-togten van 



ïrikfoka 
herbouwd. 



Nieuwen 



fïonbtnfluftfen/ b^eïöen be feïbe onbet maïfianbet/ 
en boeren toeer na ïjaat Hantt 

W^tmM tn ftmtkn oojbeeïben bfenfïig te 
fijn / beefe JMaat$ niet te berïaten. 2Öoub3ben Der= 
ïjaföen met ötlïé Wijt / en öp 'r terKfle ; bentnamen/ 
ban baat upt 't gantfclje Hanb feon betbeebigert- 
j&é bpanben benterftenbe / bat 't ©ïeft Brikïoka te 
koel ibebefïigb \®a$ / om aan te ballen / boeren ec§* 
té öp nagt 't feïbe bootbp / enmaaftten ten bwt 
aiïeétoatfe ontrent s. Vincent öeftomen ftonben. * 
3^e géén* i toeïfte öfmmitoaatber in 't ïanb 
aanval 4er föoonben / rttejnfeiï geen ndob te éettëen / toijï 't 
imll m ^ left f°° toel S^etifit toaé ; bog öare fo^ïoogöepb 
ïiebjoog fjaat* Ulier na bagt ö'^ntooonei^ goeb / 
ïn 't €pïanö S. Mam , bigt öp / en tegen£ ober Bri- 
kioka , qoft een ©efïing te öoutoen bïaïs aan 't Ï8& 
ter / en befeïbe te befetten met ©oïft en $5efc!jut / om 
be Wilden b'aanbaait te bettjftiöetm 
Bolwerk 't <®ebagte Höttöttft op't€p!anb fafe$ aange= 
gemaakt in bangen / boef) niet boïepnöigö ; om bat / gelfjft mp 
s^Maro- 6erigt toietb / flgïj ödemaatö neen Portugeezfch 
4Ó g geen 2$uifcï).teter baat in toagen foiibe. Cer bier ttjb 
'cdiiftapd tóaé ifc baar / om be jMaaté te belïgtf gen. 31$ nu 
^ ou %4aarö'ö|ntpooner^tjOojben/ bat ift een Dwytfcher bxa£ / 
m & 11 ' en bat & mp taatttp-toeï op 't «Sefeïjttt berftonb / 
foo b?aagbehfe mp / of ih in 't £fup£ bef €pïanb£ 
fijn/ en baar be bpanben öeïpen afkeren taou; foo 
kotlbenfemp noc&anbere toeboegen / en een goebe 
28>efoïbing geben : met beroemt belofte / inbten ift 
füïft^beeb / batbeïüoningmp een goebe bergeïbing 
fou boen / teöl ftjne itóajeft'ept ittfonberöepö een 
genabigen ï|eee taa$ tegeng öe geene / bié in be 
Nieuwe Landen metraaben baab'töefïebeeben, 

OnfenRey- (g^ q Uam met jfj aat ^ een ƒ fa t jg ^ tt m &a\\* 

^fndh n ct er öenïangtnbittiip^ fou Wenen; ban fou ban be$ 
üg ? Üöllïtjp taeegen een <©bet<Ien baar ftomen met 
jScïjeépen/ om een ^teeaen Móftïjup^ te berbaat* 
bigen/ 'ttoefft beel fteifer fou fijn. 't 40efcï)iebbe 
ooft. ®e meefte tp b)a$ iïs / met noeïj ttoee an- 
bère / in 'tgebagte #«p^/ en öabeenig ^5efcljut 
f>p |ttp t ^tonb echter in groot gebaar ban een 

ober* 



vier maan- 



Jan Stade n. 2 3 

obetbal boo? be Wilden ; toant 't toa£ niet fïerit 
3©p inoefen blgtigb toagïjt öouben/ öatfe niet 
Öepmttjft bp nagt aanbaren / en on£ obettompe- 
len mogten. &>p onbetftonben 't fïg toel eenige 
malen / bocö öe ïf eete gaf / bat top ïjaat getoaat 
toietben* 

$a eenige maanben qttam ben <©betfïett ban daar toe 
be£ ïltoning^ toeegen / toijlbe <0emeente aan fïjne verfogt 
iBajeftept öaö obetgefcöjeeben / toat gtoote fcfjaöe f** e • °? 
jjaat boo* be bpanben toierb aangebaan ban beefe condltien 
ftant : baat bp boenbe / bat ïjet een feet fcïjoon voor den 
atanb taa£/ niet bienfiig / 'tfeïbete betlaten, #tn ü ) d van 
èiet op d?ö?e tejïeïïen / quam ben geöagten #bet* denT 
fïen Thomas de Sufa ; befag be geïegenïjmb be$ 
<&atb$ l en be #IaatjS ƒ We 't boïft geettie toki be* 
befïigb öeöfett : 't toelft öem ooft betfjaaïbe btn 
bienff / bien ift ïjaat ïjab öetoeefen / boo? mp in 't 
ï|up$ te begeben / toaat toe geenen Pomigeézfch , 
toegen$ 't gebaat/ fïg öab toiïïen laten geb?up- 
ben- 
fit beïjaagbeöem feet toel / enïjp beloof bemp/ daar 
inbien 't <ö5ob gelief be / Ijtm toeer in Portugal te voor twee 
fcengen / bat fjp mijne faalt ben ïffonitigfouboa^ ' arcn ' 
bjagen ; bit mp niet ongeïoonb fau laten, ©e Mes 
maanben / toeïfte toaren btn tp / bit rft Ijaö be* 
loafb / be Gemeente te fuïïen bienen / toaren nu 
betfïceeften ; betöaïben begeette ift mijn ontfïaging, 
©aclj fp / en te geïtjft ben #betften / betfogten / 
bat ift noclj een tijbïang in bienfï toon blijben, 3fn 
betbonb mp nöcïj ttoee jaten te (lillen bienen / on* 
bet boojtoaatbe / batmen / na betïoop ban bitn 
ti)b / mp fonbsr eenige betljinbeting met b'eetfle 
jScfteepen / bie ban na Portugal fouben af baten/ 
fou laten bettteftften / en bat baat mijnen bienfi 
betgoïbenfouhwbem ^engemeïben <©betfïengaf QP hQOD 
mp / ban 'g -ftonitig$ toeegen / be Privilegiën , van een 
toeïfte be Conftapels genieten» 't Meenen 25oltoerft goede ver- 
toieibbooHé opgemaaftt / en eenige ü>tnftften <&z* s €ldm £- 
fcöut baat ih geïegt. 3©gbet$ be gaebe 3©agt&oit* 
bing en 't opflgtmp aanbebooïen, 
ünfonbetïjepb moefïen top op ttoee tijben beS De twee 
B 4 jaat^' 



na nog 



1 ! 



Jaar-tijden , 
iii weike de 
Tuppin 
Imba hai e 
vyanden 

Privaten, 



Üjnde de 
maanden 
van No- 
vember en 
Auguftus. 



Vifch- 
meel. 



Onfen Rey- 
fïgei werd 
befogt van 
een Ge- 
nueesen 
een Duyt- 
jfcher, 



24 Scheep s-t ogtün v a n 

jaar£ otté meertiqo; be Wilden toagten/ afê op 
anbere ; bueïfte tijöen fp booinamentifjB toaat 11e* 
men / al^fe gêteieltt&atitg hi öarec- Vipmiöen ïanöen 
tolïten baïïen* IDeefe ttoeeffjn/ b*eenem Novem- 
ber, tóahrieét eentge ©jugfen rijp ïuojben / ban 
toeïftefe öaren ?Manft öetepöen / genoèmb Kaawy 
(Caou in), ^eêfe ©?ugten öjagen bp ïjaar im\ 
j&aani ban Abbati. «©aavenbobën ïjebbenfe ban 
be 3©oitd Mandiocha , tueïfte% fomt{ibs? onber b'an* 
öere öjugten mengïn / rot bermcer bering ban öa- 
ren ^anft/ en öicnb &aar ooft tot tooojraabfiarèr 
gbmjël op batfe genoeg feeten m te bjinften mogteh 
hebben / toanneérfe toeer upt ben Strijg tomen met 
ïjare <©ebangene / biefe Aagten en mm. 't <&t^ 
fjeeïe jaar boo?' berïjeugenfe fig in be bectoagtf ng ban 
bien tijb/ bat ö' Abbati fal rijp fijn. 

<&6k moeften top boozfïgtig op ïjaar paften in be 
DBaanö Auguüus, toannmfe ter ©ifcljbangfi saam 
totjl feeftere foojt ban ©ifTdien ban upt be Ztt in 
be foete 3©ateren tomen / om te teelen. <§p noe* 
menfe in Öate Caaï Brattï ; maar be Spaanjaarden 

geuenfe bm Slaamban Lyffos. 

©ntttnt bien tijb pïegenfe gemeenïijft upt te ba* 
ten /om t'ootïogen ; bemtftéfe ban beetet 'Proviande 
lebben* ^eefe ©iffcöen toahgenfe met ftïepne $&eu 
im$ ; fcïjietenfe ooft toeï met #ijïen ; b?abenfe op 
Öaren Cogt / en riuttigénfe aïfoo, flaften'et ooft 
IBeeïban ( gebzoogb jfjnbe J / 't tóeïft ban ïjaar Pi- 
ra Kuitoetb geöeeteiL 

3|ft Öabeenen Wilden , upt 't 45efïagt bet Ca- 
rios, tot mijnen Hijf-epgenen. ^ecfen Wngïjmp 
3©iïbb?aab ; en met ïjem ging ift ooft fomtijb^ in 't 
^B^fct^. 't Oebeutöe op feeftere tijb / bat een Spaan- 

jaard , ÜpVt Cpfelb S. Vincent , tot mp qtiam op 

't €pïaiibS, Mam, biif mijlen baar ban baan ge- 
ïeegen / om mp in % t 25oltoerft / toaar in ift tooon* 
be / te Sefocfeen'; neben$ een Duytfcher , gekreten 
Hciïodorus Hcffus , ^opn ban ben betmaarben 
Poëet EobanusHefïus. ^eefenl\m£ op 't Cptanb 
S.Vincent ineen fógento, of ï$up$ / toaarfnmen 
be^upftetberepö/ &eï)oorenbe w JofcphQOrnio, een 
Genuees. ^?f?^ 




77*** g 



J A N S T A D E N. *£ 

^efen Hdiodorus toa£ bei: ïitöopïieben iêcö$ber/ de s ° 01i 
en beflelïet Der bingen bie totb'lngenios beöooren.^maarden 
'SBfe öab ooft te booten ftennfë aan ïjem gefjab. poëet eo- 
3©antboeiftmetbe Spaanjaarden baar &cftip&mift£ anus Hef - 
onber 't lanö ïeeb/ bonb ift öem in 't Cpïanb S. las * 
Vincent, enïjp betoonbe mpbedtoimbfeïjap.- 

&p qnam tot mp / om te jten/ öoe 'tmpslng^™^- 
©eeïïigijt öabftu geöoo?b/ bat ift fïefeel(J& toaj?. B ofch ge - 
<®eri boorinen bag öab ift mgnen ^ïaaf na 't 25ofcö gaan fiMc 
cjefonben / om eenig 3©iïb te banjjen. «Qéfi boï* 
genben bag bmi ift ftomen / om 't gebangene te 
ïjaïen / 013 bat toni toat t'eeten rnogten ïje&ben*- 
3©ant in bit Hanb ïjeeft men toepnig anöeré ter 
fpp / ban 't geen men in be 25offc&en ftan op boen. 

Cetlufjï ift nu boo? 't 3©oub ging / beröief fïg 
op öepbe be sgben be^toegé een groot gefrijseeum / werd van de 
na öe'getooonteber Wilden; en fp quamen op mp bilden 
aanïooperi. ^Strafte öemerftfeift toiefe toareri / en 
ift öebonb mp ban öaar rondom omcingeïb : ooft 
fcïjootenfe met ©glen tipt ïjare 25oogen op mp. 

<@oerfep ift: Nu fy de Heere mijne Ziel genadig. 

IfïaufoïQftg toa£ bit ïaatfïe tooo^b upt mijnen piotfiijk 
monb gegaan / aWe mp ter aarbén neer fToegen. w«vaiicn ? 
©oo?t£ feïjooten en flaftenfe namp/ fonber mp er* 
gen£ te öefeïjabigen / ban aan 't eene been. <©aar 
op rufttenfe mp be Meeberen ban 't Higcïjaam ; b'ee^ 
ne't 3©ambaié/ b'anberebe 25?oeft/ be berbe tm 
ï|oeb / be bierbe 't l^embb / $c. #nbertut}ï be* 
gbnbenfe onber maïftanber te ttoiflen. ^'eene fep- 
be/ ïjp toa$ ben eerflen op mp getoeefï ; btn anbe* 
ren / bat öP mp gebangen öab ; tertoijï b'oberige 
mp metöare25oogenfloegen. 

Cpnblgft beurben ttoee ber öare mn ban b'aarbeengevan- 
op / foo naaftt 'a$ ift boos öare fterobing toa&s cn s en0 " 
^©en eenen nam mpbp ben tmm arm / benanbe= men * J 
renbp ben anberen: fommige gingen booi / anbe* 
re agtermp / enïiepen feer gefttrinb boo? 't 2Ötofc& 
na be ^ee / baarfe öate Canoes öabben ïeggen. 
Certotjïfe mp ïm$ na be 2ee boerden/ fag ift ontrent 
een Jbteenfoo^p of tbsee ban 't Jbtrand be gebag* 
f e ijare Canoes fïaan / taant befeïbe öaddenfl op 't 



il 



Sonderling- 
heden 



welke fig 
hier by toe 
droegen. 



DoodÜjke 
angften on 
fes Rey- 
figers.. 



Rlcyn 
JUyiimd. 



26 SCHEEPS-TüdTEN VAN 

%mb getrofcften onbtt een Hfage, Hocö een gtoo^ 
ten geoptat bare taaren'er öp ; bit/ mp baat fee* 
nen ftenöe ïepben/ mp alt'famen te gemoet liepen ; 
m mm armen beeten / en bu$ mp bjepgben / batfe 
mp eeten Mïbm/ boïgen^ïjaatgetooonte. 
■ laren Honing (of@berfïen) ging taooi mn 
Öeenen / met 't ïfoitt / toaat merite fp ïjare m* 
bangene boob (Taan, jfetefci fepöe : lip ftabben 
mp/ öaren&Iaaf/ btn Perot (bug rioemenfebe 
Portugcezcn) gehangen; en toilöen nu be boob ba* 
rer bjfenben aan mp treeften. <©nber bit geïepbe 
na ïjare Canoes fïoegen eenige beefer Wilden mp 
met bupffen. dapper gaafiebenfe flg / om bate 
Ac&tipfentoeerta 't Watet te hengen ; taeefenbe 
bat in Bnkiofca een Alarm mogt ontftaan / gefifë 
tieffli gefcöie&be.. 

Cetfebe Canoes toeerin 't toatet feïjoben / bon* 
benfe mp be fjanben t'famen, £p toaten niet aïle 
upt eene 3©ooning ; en pehet Aidea berbjoot niet 
toepnig / batfe ïeebig b»er t'öupö fouben tomen, 
fleben betfjaïben met be ttoee / bit mp beöielben. 
Sommige fepben: Sp tearen eben foo na bpmp 
getoeefï a$ fp / bie mp nn ïjabbetr ; en begeerden 
berïjafben beeï aan mp te öefiben. 3©ilben mp ooft 
baarom terfïonö boob flaatn 

©nbettufTc&enbeebfft mijne gebeeben tot 45ob/ 
.en fag bafï om na ben gebjepgben fïag, ©och 
epnbïtjft begon be Honing/ bie mp beftouben boa/ 
te feggen : &p Wlöen mp lebenbfg na fyw$ boe* 
ten / op bat ooft ïjare awjben mp ïebenbig mogten 
ftai / en fjaat Fceft met mp gebfien. 5£>aar na 
\mlbm fp mp Kawewi pepicke boobett / bat i$ I fa 
taouben <©?anft berepben; flg bp een berfameïeii/ 
een groot Fecft maften/ en mp met maïftanbet op 
ntzn. 25p beefen boojfïag lietenfe 't bKjbeti / en 
bonben mp bier Coutoen om bm öaR tptó moefi 
ift in bt Canoe gaan / tertarijïfe nocfj op 't 5tanb 
fïonben / fftibfnfte b'epnben 'bet (%on f mm aan be 
Canoe bafï / biefe boe in be gee fcfjooben. 

2Sp 't Cplanö baar ift gebannen briecb tegt een 
anber&ïepn enfant* / toaat in nefïeïm beele 3®a* 




Jan Staden. 27 

ter-bogeïen/ genoemb Uwara, ïjebbenbe roobe 
©eberen. <©e Wilden bjaagben mp / of ïjare bp* 
anbenbe Tuppin Ikins in bit jaar ooft baar getoeefi zee-voge- 
toaren/ en be ©ogeïen öp öare jongen gebangen ie*. 
£abben ? <3|ft antbioojbbe ja ; bocö fp toiïben 't 
ebmbjel gaan ften / taant fp agten be ©eberen bee* 
fet ©ogeïen feer öoog ; tornar ban aï öaar cieraab 
gemeenlijftgemaaftt i$. 

5^en aart beefe^ ©ogeï£ Uwara i$ / nocö jong Devogei 
fijnbe/ en aï£ be ©ebeten eerfï beginnen te tomffen / uwara. 
batfe \xrft-grautn fijn. «We bïugg' herben / ftjnfe 
ftosatt-gtauto ; en met beefe bïiegenfe ontrent een 
jaar lang / baar na taerbenfe roob / aïé roobe 
bettoe* 

5^e Wilden ban boeren na 't gebagte €pïanb/ De Tuppin 
meenenbe beefe ©ogeïen te binben. ^©oefe nu on^ ikinsko- 
trent ttoee IBnfquet-ftöooten toegï$ toarcn Be* ^^ 
ftomen ban be pïaai$ / baarfe ïjare Canoes öabben ver te ver- 
flaan / fagen fp te rugg' / en toierben getoaat / bat ïoffen, 
ïjet baat bol toa£ ban be Wilden , genoemb Tup- 
pin ikins , "toaar onber fïg eenige Ponugeezen be* 
bonben. 3©ant boe ift gebangen toietb / boïgbe 
mpeen^ïaaf/ bieberbpanben Ijanben ontquam/ 
mem Alarm utaaftte onber be Tuppin Ikïns , toelfto 
öeröaïben aanquamen om mp te berïofTen. 

Üp riepen be geene / toeïfte mp gebangen ïjab* scheïmue- 
ben/ toe / batfe/ inbienfe't&ert öabben / jbp fjaat fd tuflche» 
ftomen fouben / om te flrijben : ïoeïfte ban ooft toeer be y d u e de 
na 3tanb fteerben; toaarop We ban 't Hanb met Parth y ciu 
f)ij(en en ©per-roer^ op öaar fcöooten ; bie ban be 
Canoes taeer op öaar ; bie mijne ïjanben ontöonben ; 
bog niet be Coutoen om mijn J$al£. 3&e honing / 
of ©berfien / in be Canoe , toaar in ift mp bebonb / 
ïjab een Sïoer / neben^ een toepnig 25u£fttupb / öem 
ban een Franfchman boa* Braziiien-hoiu gegeben ; 
en btoong mp / baar mee op bie ban 't 3£anb te 
fcïjieten. 

3Bïê ntt bepbe be parthyen bu$ een totjï ttjb|? ge* DeTiippm 
fcïjeemutfeett ïjabben / bieefben be Tuppin Imba, m*» ver- 
onber toelfte ift -nutaa£ / bat b'anbere be Canoes öp l Z™ d d ™ 
een fjjengen / en öaar najagen fouben mogen ; boe= 3 

ren 




2« 



Scfl.EEfS-ÏOGTÊN VAM 



en keercn 
met haren 
gevangenen 
na Huys. 



Voort-togt 
der Wilden. 



Onfen Rey- 
figer deer- 
lijk gefield. 



Is in feex 

fwaren 

angft. 



De Wilden 
ve,rnagten 
mot hem op 
't Laad. 



ren berïjalben teeg / na bat özte ber ïjare gefcöooren 
ïuaten jjtö&ojbeti / ontrent een Faikonet-fchoot bert' 
boozöp 't 25oïtoerft te Brikioka Reenen / toaaMn fö 
mp pleeg t'ontljouben. ©oe moefi ift in be Ganoe 
Ober-epuö gaan fïaan / op bat mijne flBebgefellen 
mp ften mogten. ^ieban 't 2Sotoetft frfjooten ttoee 
MnWrni Canon op m\$ af/ öog be StógiljjE üeeepftten 
onjï niet ©nöectoffl quanten eenige ,25tó| ban 
Brikioka na on$ toe baten / meenenbe/ on^teful* 
len agtecgaien ; bog be TuppJn imba roepbeu te fpoe* 
big boo?t, ^e tytenben ftenbe / bat gare moepte te 
bet geef*£ Usa u é / fteerögn toeet na Brikioka , m ife öïeef 
een gebangene onöet be Wilden, in bettoagting / bat 
i& ftaafï öarc &pjjjS fou (tin* 

mm nu be Wilden ontrent 7 mijlen toegg ban 
Brikioka na Ijaar Hanbfcïjap tae bjaten gekomen/ 
toa^'t / nabe §on terefenen/ ontrent biet upten 
tegen u ëben abonb / op ben feïben bag batfe mp ge- 
bangen ïjabben genomen* 

^>p boeren na een Cpïanb/ en troïtften Sare Ga- 
noes aan Xanb/óm öien nagt baat te öïöben.Sik fton 
niet firn/ bermit^ift ih 't aangefïgt feer beeï flagen 
ïjab ontfangen; ooft niet toeï gaan; ttioefï ber&aï* 
ben in 't <§anb öïijben leggen / ftegen$ be toonbe in 
mijn eene been, ^p flonben om mp Ijeenen/ en 
toonben met geöeerben / öoefe mp tttm toilben* 

(Cerb3i]ï ih mp in beefen angfï en groote riïenbe be* 
bonb / öetragtteift 't geenift te booten nopt regt be< 
öagtïjab/ tttettten/ be rampfpoeben beefe^jam* 
metbaïé ; en be meenigbuïbige ongebaïïen beefe*! 
ttjbeïtjften Itümg. iBetbaeenenbe oogen begon ift te 
fingen met be biepfïe öetoeging mgn^ ïjerten btn 
©faïm : Uyt'er diepte ó Heere , &c, v©aat op fep* 
ben be Wilden : Hoor, hoefchreyd, hoe fchrcewd, 
boejammerdhy. 

<©ndertafrc&enfereegentë anbere finnen ; en 't bagt 
Mar ukt geraabfaam/ öien nagt Ijler te Wtjbeu in 
't Cpïanb, ©oeren to'eec-na 't Vafte Land * baar 
jutten ftonben/ booittjb^ ban öaar geboutob* 

't 3©a^ alreeö^ nagt/ eer b^p baar famben trainen* 
Mb ttofeften haarc Canoes op 't %mib ; maaftten 

©per/ 



J A N S T A D E N. 1$ 

©pet/ en ïepbben flg baat netocng neer, 3'ft moef! in 
eene beu j&ïaapnetten / of ïifangniBttmy ban öaac 
Inni genoemd / leggen ; en 't fijn Ijare S&eööen. §>p 
öinbenfe&obenb'aatbeaantluee^aïinï ; of/ indien* 
fe in een 3©ühö fijn / aan ttoee 2Sbomen, <© e ® ott* 
tóen/ toelfteiftomöeii Halgïja&V fconöenfe öotoen 
aan een 25oom toafï / en iepbben flg bim nagt om 
mp ïieenen ; befjpotte&en mp / en noemben mp in 
Öate^pjaaft Schcreinbauende, foo beeï al#/ gy fijt 
mijn gebonden Beeft. 

<£ec nog ben bag aanöjaft / öegatoenfe ftg toeet op 
ttp^ / en roepben bien gantfcöen nagt boo^t, c©n- 
ttent Vefper-tijd , na afmeeting ban be dèon / lua= 
renfe nog ttoee mijlen üan be Paajt$j baatfe fïg 
bien nagt toiïben ïeegeren* Cét biet* tijb berötef (ïg 
een gtoote f toatte WolU / feet b^eeflp agtet on£ op 
ïtonienbe. Jbp roepben foo fïerft aan aï^fe bermog* 
tm j om aan Hand te geratot / toegen^ be£ a©oïï$ 
en 3©inö v é toil 

SS We nn fagen/ batfe 't ©ntoeer nietontbarat 
töttöenV fepberife tot mp t Nemungittadee, Tup~ 

pan de Quabe , amanafu yan dee ïmme Ranni mefis 
Ie ; bete&enbe in önfe Caaï : Spreek met uwen God , 
dat de geweldige Wind en Regen ons geen fchade mag 
doen. g|ft f toeeg M / en beeb mijn <Bzbzb tot bm 
.ï|eete/ bentiit^fefuïft^toanmplbegretben/tian bee* 

féh^nfjötïb: OAlmagtige God, die 't gebied hebt 
over Hemel en Aarde : die van den beginne der Wee- 
reld af hebt geredejet de geene , die uwen naam aanroe- 
pen , uyt het geweld der Godloofèn ; toon nu ook aan 
my uwe barmhertigheyd , op dat ik gewaar mag wer- 
den , dat gy nog by my fijt ; en dcofc wilde Heydenen, 
welke u niet kennen , mogen ficn , dat gy , mijn God, 
mijn Gebed hebt verhoord. 

916 ïag in be Canoc fóobanfg gefronöen / bat ffij 
na 't 4Etatoeeg niet ton omf!en~; bofl fn heeften ge* 
önerig agter öaar om / m tegonöen ft fïngen : O qua 

moa amanafu ; fOObeel aï$7 't Groot Onweer gaat 

agterwaarts. ®oe rigtebe fft mp een toepnfg op / en 
fag bat bebjeeftijfte Wo\& feerbteet] ; *mmx ober ik 
€5ob|jertïpöanftte. 



Befpottcn 
hem. 



Swaar op- 
komend 
Onweer. 



De Wilden 
willen , dat 
hy fijnen 
God foii 
bidden. 



Hoedanig 
hy fiüks 
deed. 



En wat'öc 
op volgde» 
dog fondef 
goede uyt- 
werking 



"V 



Scheeps-togten van 



bydcWI- 

den. 



Komen 
weer by 
haar Woo- 
ningen. 



Hoedanig 



en hare 
Wijven, 



onfen 
Reyfiger 



<©oe top nu aan Hanb toaten geftomen / öanbefe 
benfe met mp geïp te Gooren ; öonöen mp aan een 
2Soom; lagen biennagttoeettonbommp/ en fep* 
ben/ bat top nu na öpjjaatïanbfeöap toaten; *n 
tegen£ ben aüonb be£ boïgenben bag£ baat aanfco- 
men fouben ; toaat obet ift mp toepuig betïjeugbe* 

<©P bm tooïgenben bag/ ontrent ter Vefper-tijd , 
feeegen be Wilden öatea©ooningen in 't gefïgt/ na 
bat top b*ie bagen met be te tugg' tep£ ïjabben boo?* 
gebjagr. L ï©ant bit <©etoefl lag bettig mijlen toeg^ 
üan Bnkioka, baat i& geüangentoietb- 

7&m fp öaat nu bigt bp be gebagte ïjate Woonin* 
gen toaren geïtomen / toafet een ©ojpje / genoemb 
U wattibi, en baat in ftonben fetoen jutten. 3©p boe* 
xm na t\m #ebet be$ %anh$/ 'ttoelft aan be Ztz 
ïegt ®igt baat bp toaten öate 3©öben öp &aat 
3©02teï-getoa€ / ban fjaat Mandiocha geïjeeten* 
©eeïeber feïbèt ruftten beefe3©o?teïenuptb'aatbe/ 
en i& moeftöaat toeroepen in jjaat <§>p?aaft: A June- 

fche been ermi vramme ; fOO beel a$ % Ik uwe eetens- 
koft ben gekomen. 

m§ top nu op 't ïanb traben / ïiepenfe al t'famen 
Mt be ©utren / ( gelegen op een 2$etg ) / öepbe ion* 
ge en oube / om mp te fm. ®e öp mp fïjnöe Wil- 
de gingen met &aat S&ooffen en ©ijlen na öate 
Jfcoontugen/ öateï©t)bennip aanöebeeïenbe 5 feie 
mponbedjatenfiooplleïben; eenige gingen boa?/ 
anbete agtet /nog anbere aan bepbe be söben ban 
mp; banffenbe/ enftngenbe begefangeu/ toelftefe 
Beiüoon fijn upt te galmen/ aWeïjate <0ebangene 
toülêneeten. xr 

&fö fp ntpïnagten booj be^ut Ywara, bat 10 
teo? haat ©efïing / todftefe ■maften tonbom ïjare 
©utten ïjeenen ban gtoote Staten / geïp öpon^ 
een C&upn om een ^of/omï)ate©panben af te ftee* 
een / m ifi baat in fou tteeben / liep 't ©joutoboïft na 
nip toe; fïoeg mpmet bupften/ tuftten mpöpöen 

25aatb/ en liepen: Sche innam me popïcke are, bat 
P : dien flag geve ik u van mijns Vriends wegen, 
t'fijner wraak , die van de geene , onder welke gy ge* 
weeft: fijt , gedood is geworden. 



1 



W\4W0j .. 




Jan Staden. 31 

<® aar na boerben fp nip fn be ^ut / baat f ft nip in <>p &* ra- 
gen Inni, ofïNng-net/ neerïeggrn moefi ^traftö X en a 'l u ~ 
quamen be 3©rften aan ; fïoegen / fïieten / en b?epg* JKdcn 
ben mp / batfe mp mm Wlöm. ® z jQatmen toa= 
ren in een anbere ©ut to inaïftanber / en bjonften 
ban ïjaren S^anfe Kawi Jof Knem in ) , öp fjaat öeö* 
benbe tjate <©oöen / ban öaar gefegt Tammarka , en 
fongen öaat ter mm f ont batfe öaat foo toefboo** 
fegt öabben / batfe mp fouben bangen, ©tt <®efarig 
Öoojbe ift I bog in meer ban een öaïf upr tt}h$ qua* 
men geene !Ban$perfoonen fep mp / maar 'aften 
wjben en ftinberen, 

©er Wilden getooonten toaren mp boemaaïg nog onten ge - 
foo toeï rniet öeftcnb / aï£ naberïjanö, üft bagt nu vanenen 
i&P mp feïben, Cegentoooibtg maaftenfe gereeb* r- van 
pap / om u te Aagten. fto?t# baar na quanten H««2 ec 
~ee geene / bit mp gebangen genomen öabben / ge^ gcfchonkcn 
noemb Jeppipo Wafu , en fijnen Sloeber Alkïndar aa " cenen 
MM, mp aanfeggen/ batfe mp upt bjfenbfcöap andcre,u 
gabben gefcöonften aan ïjaar^ ©aber£ 25joeber lp- 
pcruWafu. ^eefen fou mp öetoaren ; ooftumboob 
ffaan / ter tgb aï£ men mp tttm fou/ om ïjaar aï^ 
foo een Baam te maften- 3©ant bm gemelben lp- 
t>cr u Wafu öab / nu een jaar gdeben / ooft een £laaf 
gebangen / en upt bjfenbfcöap bereerb aan Alkïn- 
dar Miri; bit ïjem booö geffagen/ en baar boojfïg 
een $aam öeftomen öaö ; toaar tegens? Alkindar 
Min aan Ipperu Wafuftab beloof b / bm eerfleu/ 
bien ïjp fou bangen / aan ïjem te fuïïen fcöenften, 

©oo?t£fepben be boo?gemelbettoee / mijne <©e* Hoedanig 
bangen~neemer£/ totmp : Mn inWmnbt ©joutoen <J e wi ' ven 
uptboeren / Apraffe. Hit tooojb beteftenb ©anffen / der midQn 
bog boemaafé berfionb ift 't nog niet m§ ttoft- 
nmft mp met 5e Coutoen / tópe ift tm bm $aï£ - 
tjaö/ upt öe ^i\t opb'onenePaat^' lï be 3©ii= 
ben/ toelfte in be feben Hiitten toaren/ greepenmp 
aan-/ en &e |Bannen gingen teeg* &ft ©lOuMboïft 
iepbbe mp/ eenige 6p Vannen / anöereöpöeCoi^ 
toen / teeïfte ift om bm &i!$ ïjaö / m natito toèjje* 
pingen/ bat lift öpna geen abem .fiou'&alen / met 
Öaar öeenen» 

'hWifl 



il 



1 




Riet hem 
te werk 
gingen. 



Scheeren 
hem Y 
hayr van de 
Wenkbrau- 
wen en den 
Baard af. 



Hoe de Wij- 
ven dei- 
Wilden 
hem op- 
pronkten , 



om met 
haar te 
dauiTen. 



31 SCHEBPS-TOÖTEN VA^ 

%3©ifï niet/ toatfe met mp in ben fin ijabtafi 
Cet felber trjb &?agtift mp in geöagten 't lijhm bt$ 
peeren Jefu Chrifti onfcöuïöig booj öejooden. ï$iec 
meebertroofïte ift mp / etttoa$ bfe£ te gebulbiger in 
mijne tlknbz. ^p öjagten mp bp be ï$ut ban lia* 
ten Storing. / of ©berfïen/ genoemb Vratinge Wa- 
fu , bat i$ / be grootc witte Vogel . ©oo? be^ felben 
J|ut lag een öoopje barfrfje ttebe, ^p boerben mp 
betb*aad$ ïjeenen / en fetteben mp baat op ; toet* 
benbebanfomtnige baft-geöouben. 

©oebagt ift niet anbet$ / ban batfe mp tetftonb 
fouben boaben. Si& &#B bafl om na ben Iwers 
Pemma, bat $ 't ©out/ toaat mee fp be fBenfcöen 
boob flaan / en bjaagbe / offe mp tjaafi ban 't ïeben 
fouben öecoben ? ^p anttooojben mp: |5og niet» 
®oe quam een ©?outeupt ben öoopöpmp/ öeö* 
ibenbeeen fïuft iff riflaï / in een bing/ gebogen alleen 
Sijsje ; toaat mee fp mp 't ïfapr ban be Wtufe 
ï^autoen toegnam^p baba mp ben2Saavb ooft toeg 
fcïjeeren ; bog ift öegeerbe ftiïft^ niet te gebogen : en 
fepbe / fp fouben mp met mijnen 25aarb booben. 9|ft 
ftteeg tét anttooo?b : ^p toilben mp nog niet bood- 
flaan / en lieten mp bm 25aatö Mjouben. Ccljtet 
naeenigebagenfneebenfemp benfeïben af met een 
Jköaar/ biefebanbeFran^oïfenöeftomenijabbeu. 

©aar na boetben fp mp ban be JMaaté/ öaaife' 
mp 't ï|apt bet ©ogbjauboen öabben afgefcïjooten / 
boo? be mxt/ toaat in bate Tammarka i of Ifgo^ 
ben Waren / en fïeïben (tg iit een ronben ftring om mp 
Öeenen ; in toeïftet mibben ift fïaan mo'eft / en ttoee 
ba 3©i]ben 6p mp : Man mijne 25eenen öonöenfe 
eenige bingen / aaneen Snoet gebaart/ toeïftebap* 
pet rammelben ; ooft agter aan ben J$aï^ een bier* 
feante ^cööf (of 4Bua$)/ gemaaftt ban ©ogeï-fïaar* 
tm I foo batfe mp ober 't l|oof b quant- 3©erb in 
ÖareCaaï genoemb Arafoya, 

ïfier na begon ïjet ©loutobolft gefamendp té 
fingen / en na 5 t geïupb ban jjaren toon moefi ift met 
't SSeen / baat mp be üïammelaar^ aangeöonöen 
toaten / tegen^ b'aatbe treeben / op bat ïjet gerant* 
mei met jfjaat gefang obet em mogt Romen» 't 2fin* 

ütx€ 



j a ^ Staden. 35 

héte 25éen / toaar aan ift getoonb tuaé / fméttf e mp 
foo getoeïbig / bat ift naiteïtjftö baat op fïaan fton ; 
tuantift toa^nog niet beröonben, 

fU$ nu ben 3£an$ een epnb öab genomen / köietb 
Jft IpperuWafuobergelebetb/ baat nienmp in goe* 
be öeluaring öielb. % fepbe tot mp / bat ift uocö 
eenige bagen fou ïeben. Ml b Wgoben / ïueïfte in 
Öare ï$utbmren/ fieïbenfe om mp öeenen ; en fep- 
ben I beeft öabben öaar gepropheieert, batfe eeiien 
Portugee^fch fouben gebaugen öeftonien. 

ïfyiet op liet ift gaat öooren / bat bie bingeft geen 
magt öabben/ ompet^teberrigten ; ooft niet fton* 
ben fpjeeften* <©aarenboben fcua£ 't geïoogen / bat 
ift een Portugeczfch fou ftjn ; maar toaé eenen bati 
bet Fran^oifen b?ienben en SSonbbertuanten. IBfjrt 
©aberïanb toa^genoemb Aiiemanjen , (£c. 

Jbp gaben mp tot anttooojb / bat ift getoffïtjft 
liegen moefi 3©antinbien ift een b^ienb me Fran- 
^oiftn totó / toat öab ift ban öp be Portugeezen te 
boen* ï^aattoa^/ fepbenfe/ niet onbejsenb / bat 
be Fran^oifen eben fOO toelbet Portugeezen bpan* 
ben Vaaren / aï$ fp, 3©ant be Frangoifen qnameu 
peber jaar met ^cöeepen / fiaatöiengenöelBeffen/ 
%5ii\en / ^piegeïtje^ / dammen en ^eöaren 5 
toaar tegen^ fp befeïbe gaben Brazüien-hout , Cot~ 
toen , peepet / en aubere 3@areti. ©eröalben 
toaren beFranfchen (jaar goebebpenben / maar be 
Portugezen, \x>eïfte gamfcö anbet^ öabben geöau* 
Mb j öare bpanben- 

©eefe / berbolgbenfe / toaren in boojgaanbe 
laren baar in 't 3lanb geftomen ; en öabben/ ter 
plaats baatfe nu tooonben/ met öare bpanben 
b?ienbfcöap opgeregt ^aar na toatenfe ooft hp 
Öaar geftomen / öegeerenbe met öaar te öanbeïen, 
i&P ( be Tuppin Imbas ) blaren met een goebe niee^ 
tiingaan öare Jk&eepen geftomen/ en baar inge= 
treeden / geïijftfe noeïj fceöenf baag£ in bie ban be 
Fran^oifen beeben ; maar aï$ be Portugeezen genoeg 
ban be öare binnen^ boo?b$ öabben / btaeenfe op 
befeïbe aangebalïen ; öabben öaar geöonben / en 
Öare bpanben obergeleberb / tuelfte ïjaar öabben 

Jan Staden, G bOOÏI 



Werd Ippe- 
ru Wafu 
overgele- 
verde 



Men hield 
hem voor 
een Ponu- 
geefeh. 



Redenvoc- 
ring hier 
over tui- 
fchen hem 
en de 
Wilden* 



Oorfakea 
van hare 
vyandfchaj? 
regen de 
Portugee- 
zen, en 
vriend- 
fchap met 
de Frau- 
foifeni 



De gevan- 
gene Jan 
Staden 



geeft fig 
uyt voor 
een Vriend. 



en Bond- 
verwant der 
Fraiifoifen. 



•Eenigefon- 
derlinghe- 
den , welke 
fig hier 
ontrent t 
toedroe- 
gen , 



en'tgetuy- 



34, SCHEEPS-TOGTEN VAN 

boob geflagen en gegeeten- Cenige öabbenfe ooft 
feïfl met &aat <©efcïjut boob gefeïjooten / en beel 
nteer anbete b^eebïjeeben önbec öaat aangetegt 
<&an nocö taatenfettiet Ijatebpanben bifmiaaï ten 
ftröa tegen^ öaat ( be Tuppin Imbas ) $p gefto* 
men/ en ïjabben beele bet Sare gebangen genomen. 

©eiber bertjaalben fp Jttp / bat be Portugeezen 
ben ©aberban öe ttoee Wilden , bie mp gebangen 
betonnen Jjabben / een boet öabben afgefeïjooten / 
ban toeïfte betfeeting ïjp gefloten toa£ ; maat 
batfe¥jaat$©abet£ boob nu aan mp toilben toe- 
fen. 

Hierop Het th öaat öooten : ^nbienfe öaató 
©aDetó tamp aan mp tojeeften toiïben / foo fouben* 
fe gtoot ontegt boen ; kaant ift toa£ geenPortu- 
geezfeh , maat onlang^ geleeben met be CaftiHanen 
betloaatt^geftomtn/ na bat top ^cöipbjeuö öab* 
ben geïeeben ; om taeïftet oo?faa&§ toiï ik Jöpfjaat 
(bePortugeezen ) öab moeten bïöben* 

Ji>eeïf et jongeling ban ïjaat <®efïagttoa£ bet 
Portugeezen Jrfaaf gebaeefï, 3©ant be Wilden j 
onöet *melkt be 'Portugaioffers tooonben / toaten in 
't ïanbbet Tuppin Imbageballen ; ö&bbeneenge* 
Öeel f&oggi. ingenomen ; b'oube Hieben gegeeten ; 
een beel bet jonge aan be Portugeezen bettupïb tt- 
gen# eenige ï©acen ; aan toeïfte ooïi bm gebagten 
§|ongeïing betmangeïb toa£, l^n quant toeet in 
Brikioka , öp fijnen ïf eet Ahtoni Agudin , geÓ00|*- 
tig tipt Gallicïen. 

©e geene / toeïfee mp gebangen namen / öabben 
onfóent b?ie maanben boo| mijne <©ebanfcn$ beefen 
Jbïaaf betonen ; bocö toietb ban öaat niet geboob/ 
"mijl ftpbanöaataBetïagt toa^ g&eefen ftenbe mp 
toel/ ffiht Wilden bjaagbenöem ban boatboo? een 
Natie4&toa^ i Ufp fepbe toaatagtig tefljn/bat baat 
onbet 't 3Lanö een Jköip fcua£ betgaan / en bat be 
iBenfcöen / toeïftebe Jbeöip&ieuïs ontfeomen toa* 
ten / toietben geöeeten CaftiHanen , bnenben ban 
be Portugeezen. <©nbet befelbe toa$ ift gebjeefï ; 
itiaatpetjS meet ban mp toifl öP niet 

®oe i& nu ïjoojbe/ enooftalteeb^ te booten bet* 

nomen 



_ 



Jan Stade n. 35 

nomen i)aö/ bat mtw öaar ( öe Tuppin Imbas) 
Franfoifen toaven ƒ en ooft met &cö*f&en.&aa£ 
pleegen aan te Komen / bleef ift bolfl&nöig bp 't 
geen ih, te booten Ijaö gefegt / te &e«&| / öat ife 
öet Francoïien b#en;ö ei) 2&onöbet j toant tea^. p^JN 
fe mp öerljaïben in 't leben fouö.en laten / ret tp 
toe öat öe Franfchcn fouöen aau&omen I öiemp 
toeï fouöen kennen. 

©nöettuffcöen öielöenfe mp in feee -nautoe öe* 
toariug. #ofc toaten onöer öaae eenige Ftaqgpi- 
&n , toelfte öe Franfchs ^cljeepeii öaargeïaten ïjaö- 
öen / om ©eeper te becfamelen. 

©iet molen bxg$ ban öe ï|ut / (n taeïfté ift mn 
bebonö/ tooonöe een Franfchman ; öie/ gefjooiö 
J^böenöeban möne gelegen&epö/ljettoaait^ quam/ 
en fig begaf in een ï|ut tegen# ober öie / in toeï&e 
ifttoa^. <©oe $uamen öe Wilden totmp ïoopen/ 
feggenöe/ öiet nu een Franfchman geftomen ; en 
top fullenfïeo/ -ofjgpAoft.een Francois fijt/ of niet. 

^feberijeugöemp ötecobef; öenftenöe : gfm* 
mv$ i£ ÖP Mn Chriften , enfaï tot mön boojöeeï 
fpjeeften. Jboo naaftt al£ ife toa£ fyagtenfe mp 
boo? öem. 't 2©a£ een jongeling / ban öe Wif- 
den genoeniö Karwattu ware. {|p fpjaft mp aan 
hi öe Franfche Caal / toeïfte ift niet toeï beifionö; 
©e Wilden öaööen flg tonöom oné geboegö/ om 
te öoosen toat top fepöen. 

©ermit£ ik Jem nu geen anttooojö ïmn geben 
In 't Franfch , fepöe öp tot öe Wilden üt öare 
«êpjaafc : ®ooö en eetDen 2Soofb3igt / baant öp iê 
eenregten Pomigeeifch , utoen en mijnen bpanö. 
mt betfïonö xk toel. 28aö ïjem öetf>aïben om 
<0oö^b3il/ ftaar Ööcïj te brillen feggeu/ öatfe mp 
niet aten. ©aat op fepöt öp : j&p billen u öoob 
flaan en eeten. 3£oe toietöen mp inöagtig öe baoo^ 
öenöeéPropheeten Jerem. cap.xvu. Vervloektisde 
Mcnich die op Menfthen .vertrouwd. 

IBet feeeftoaat betöiiei öe£ fjicten aing ift toeer 

ban ïjem af/ ïjeböenöe op öe fcöouöeren gebonden 

eenfiuft3U}uenöoefc / mp ban öe Wilden gegeben ; 

toaaarfe tt öeïiomeii öaööen / toeet ift niet 'tj>eïbe 

C a» ruftte 



gems van 
-eeiicn uyc 
hare vyaa - 
den 



handen ge 
reddeden 
Wilden. 



Een 

Franfch- 
man,van de 
Fxanfche 
Scheepen 



onder de 
Wilden 
gelaten ; 



raad de 
felve* 



datiê haren 
gevange- 
nen , dien 
hy feydë 






een Portu- 
geefch te 
lijn, 



doeden en 
eeten feil- 
den. 



Noöyt 

ongeluk 

alleen. 



Swate tand 
pijn van 
den gevan* 
genen. 



«ijnc fter- 

vens-bc- 

geerte, 



Hy werd 



%6 SC&ËEPS-TOGTEN VAK 

ruftte ift af; toierp ftetboo? öe boeten öeg Franfch- 
mans ( öe ^>on fjaö mp feet geb?anö ) / en fepöe 
bp mp felben : <3|nöfen ift öan immet^ fïetben moet/ 
toaat toe fott ift mijn ©ïeefcö langer betoaren en 
berfeïjoonen boo? öe geene öie 'teeten tullen. ©aat 
op toietö ift toeet gelepö na öe^ut/ öaatfp mpge* 
banftïtjft betoaatöen- 

gjft ging in mijn hangmat leggen. <©oö fê be* 
ftenö / öoe mp te moeöe toa£ in öeefen elïenöfgeu 
tëaat 3©eenenöe begon ift te fïngen 't €&efang: 
Nu bidden wy den Heyligen Geeft , Om 't regt gelove 
aldermeeft , Dat hy ons behoede tot aan ons ende, 
Wanneer wy heenen vaaren nyt deefe ellende. <©oe 

fepöen öe Wilden: ||pi$ een regten Portugee^fch; 
fïe / öoe fcfyjepö öp ; boe angftig $ Ijp boo? öe öooö, 

©e boojgemeïöe Franfchman bleef ï)iet tfcueeöa* 
gen in öe iHit. ©en öetöen öag berttoft ï>p toeec 
ban öaar, ©e Wilden ïjaööen nu befltooten / Hg 
geteeö te maften/ ommpteöooöen/ fooïjaaflaféfe 
aïïe$ bp maïftanöet fouöen gebjagt ïjebben. ^eet 
bïötigbetoaatöenfe mp / en ift móefï foo ban jonge 
é$ ouöe gtoote öefpotting uptfïaan* 

(Cerb3ijï ik in öeefe eïïeuöe ft*a£ / toietö 't gemee* 
ne ^pjeeftteoojö aan mp loaatagtig ; te lueeten / 
öat nopt ongeïuft alleen ftoomö. 3|ft ftreeg foo 
f blaten Canöpijn/ öat ik baat öoo^geöeeï betbiel/ 
m ongeöaan brierö. jjBgnen ©eet bjaagöe mp / 
toat ö'oo?faaft tea£ / öat ift foo toepnig at > %h 
fepöeïjem / öat ift Canöpijn öaö. ©oe quam öp 
met een ïjotite öing / en loon mp öe Canö upt ruft- 
ften. <&aat op toenööe ift boo? / öat öe fmert ber- 
gaan tea^ €cïjter toon öp met getoeïö öen Canö 
upt tteftften ; öocö ift fieïöe mp foofeet öaar tegen / 
öatöp epnölp afliet; maatm^öJepgöe/ inöienift 
niet at / en toeet toenam/ foo totïbenfe mp öooöen 
boojöen befiemöen tfj& 

©eï$eeretoeet/ §be meenigmaaï ift öertïijft be* 
geetöe / inöien 't fijnen <©oölöftenb3iïtoa^/ te mo- 
gen fïetben/ eet öe Wilden Jjaren toiï aan mp bol* 
bjagten- 

Jïa eenige öatten boeiöenfe mp in een anöec 

©o?a/ 



Jan S t a d e n. 37 

®o*p/ banöaau genoenib Arïrab; totmmx 3fea* : g ebragt 
«ing / genoenib Konyam-Bebe. J$p taaS öen voor den 
boojnaamften ïltoning onbet ïjaai: aïk 25p ben °pp. erften 
felben jfjabben fïg eenfgeanbete taetfameïb/ en een Kony n am* 
groot Feeft op öate toöfe aangefïelb, ^p toiïben Bebe. 
mp fïen; enbetfjaïben öabïjp öefïelb/ batmenmp 
op bien bagbaat bjengen foube, 

<©oeiftbigt öp be J|utqnam/ ïjoo*be fö een^ ,. 
gtoot geïupt ban gingen enBïafenop Safupnén, ?««*£- 
©001 be I£nt fïonben een beeï l^oof ben op Staften/ tcnc o| 
toelfte toaren ban een Natie bet Wilden , geïjeeten stakeiu 
Markayas , ooft bpanben bet Tuppin Imbas , ei! 
toeïftet Htgcöamen jpgegeeten öabben. 

3£oefe mp bettoaatt^ ïjaöben geöjagt/ toonöen* A A 
fe mp be gebagte Stoof ben/ feggenbe / batfe toa^nln k*y 
ren ban öate bpanben / genoemb Markayas. <©oefiger. 
toierb ifc feet bang; en ift bagt öp mp felben: 
,§00 fnïlenfeooft metmp omgaan* Cettotjï top in 
bei^ut ttaben / ging eenen ban mijne SïSetoaat* 
bet£ boo? ïjeenen ; en fepbe met lupbe tooo:ben / 
foo batfe ban alb'anbere ftonben geïjoo:b tootóeir: 
mttbimq ifc een Portugeezfche &ïaaf ; mïik fig 
fcebunften / bat (jet een ftaape faaft teaé / team 
bpanb in ftjn getoeïb te ften, 

£a beeï meet anöere bingen gefpjooïsen te &efr Aanfflcxk . 
öen / lepbbeöpmp baat be Honing met betfcftep, lijk" 
bene anbete at en b;onft / en aïteebs b*onïien ta$ 
in öaren b?anfe Kawawy ( Gaou-in ). ^païïefa* 
genmp fïimtfcf) aan / enfepben : Sijtgy , óonfen 
vyand , gekomen ! g& anttuoo?bbe : f|a / ift öen 
geïiomen ; maat niet u\nm bpanb. ^mt on aa* 
benfp mpooft teb?inften. ©eelöabiftgeftooibbatt 
beefenjtoning Konyam-Bebe , bat oneen koot/ 
ftatëlRantoag/ feet TyranmTch , enemiW- 
jctjen-eetet. ■ ' 

Cot tmm/ bien iftoojtieelbè ben gemeïben 3fe* ,,, 
nüigtefw ttabfttoe/ enb^aagbe- ^ijtgn ben Sg, 
Konyam-Bebe , en leeft gp noc& > ^n ant&boibe 
mp 1 : ga/ üMeef nocïj. 3M/ Ijemamfli/ 'ftSe& 

l^^te^ ffem ^ öatgp^i^^er^feïi 
Simt #ïul# tïonb ifip op / en ging met fm jfe£ 

£ 3 'ten 




%% SCHEEFS-TOGTEN VAN 

tm ïjoogmoeb boo? mp fteenen toanbeïen. ogen 
gtoote/ tonbe/ groeneneen öab ïjp boo?be lip* 
pen f&eften / boïgen$ bet Wilden getooonte. 3^aat* 
tnbobenïjab opeen toit |ïatetnoftet ban See-fïeft* 
$en-öoo£ntje$ ( 't toeïft par cieraab i$ ) ton een 
J^noer ban toef fe^eïïenïerigte aan fijnen öa$ öan* 
gen* 25p bit ©etcietfeï fton ift liötïöft afneemen / 
bat ïjp eenen bet boomaamfie fïjn ntoefh 
tufdic^ ^©aar na ging ïjp toeet fitten / en begon mp te 
den gcvan- ^j a g m / toaitfïjtte'bpan ben öe Tuppïn Ikins en be 
gcn?n ' Portugeexen boo? aanftagen maaftten I 3©aaróm 
ift öemöab toiflen boob fcljieten in be ïanbfïreelr 
ban Brikioka ; toant öp fjab bernomen / bat f li 
baar een Conftapei tegen$ be Tuppin Imbas toag 
getoeefl <3|ft fepbe : 3£e Portugee^en dabben mp 
baar toegebtoongën, i|p baar op : ^ft toa$ im* 
merë ooft een Port-ugeeïfch ; en noembe be Franfch- 
man, biempgefttagaS/ fijnen ^oon ; feggenbe/ 
bat ift metgem niet ïjab ftótmen fpjee&ett / en bet* 
halben eenteflten Portugeerfch toa£* 
en der wu- ||ft fyagt ïjier op in / foo ïang upt mijn Hanb te 
den Konmg ^ n setoeeft / öat (g öe ^aaï gab bergeeten. I|iet 
tegens? ïiet ï)p ftooren : $p ïjab aïreebsS bijf Portu- 
geezen ïjelperi bangen en eeten ; bie ooft al t'famen 
Sabben gefegt / batfe Frangoifen toaren / öocïj 
baar aan geïöogen ïjabben* Wt beeb / bat ift / 
nn ban mijn leben toanïjoopenöe / mp ober gaf aan 
ben toilïe <&üh$ ; toant ift ftoojde mtt anbet£ ban 
ïjaar/ ban bat ift fott moeten fierben. 

©00£t$ getbjaagbe Konyarn-Bebe , toatbePor- 
tugeezen ban ïjem fepben ? Mm öpboegènöey batfe 
fïg getoifïp booj ïjeln ontfetten moefïen. ^ft fep^ 
be : 2J[a / fp "mtttm beeï ban u te feggen ; fjoe beel 
(éorfogen gp gaat ö'e&t aangegaan : maat nu fteö* 
6eri Tp Brikioka fïerftet tfemaaftt. &öo fal ift / ges? 
nam öp / gaat gintfeö W ïjettoaatt^ ia be JSofTcöen 
bangen/ gcïijftmenugebaanljeeft. 

3Pèefe reebenen toietben ban b'anbete Wilden 
bïgtig aangegooid/ en ift fepbe boo?t£ tot Kony- 
am-Bebe : «itoe tegte topanben / be i Wfm ïkins 
maften if Canoes geteeb / om te bit Sianb te bat* 

ïen * 



Konyam- 



die hem 
feer hard- 
nekkig 



tpor een 
Tortu- 
geefch 
|ie|df. 



? ! 



Jan S t ad e n« 39 

feu ; 't toeïft ban ooft fto?t£ baat na gefcftieböe, 
ï^pbmagbempbeeï/ enroembefeet öoog/ bat Sc himpe- 

fjp beeïe Wilden , geïtjft OOfi Portugeezen , |)a& bOOb ryen , den 

gefïagen* ©nbettuffcöen toierb öen bjanft m te Gevange- 
ï|ut uptgebjonften, 3&oe gingenfe fn.eenan&ete"^^ 1 " 
Put / baat be Gaou-in ooft gereeb toa£- Hfciet boo* 
gïeïböpop ban berber met mp te fpjeeften / maar 
b'anbere begonben öaten fpot met mp te bjijben / en 
be$ fening^ ^oon öonb mp be Umm bjiemaaï 
boben malftanber. ©oe moefï ift bïaft^ boet^ 
öooz be ï|ut öeenen ïjuppeïen, ©appet ïoegenfc 
Ötet om /en riepen: Daar fcoomd onfe Spijs huppe- 
lende aan. 

©oeb?aagbe ift mijnen ï|eer / bie mp ijkt Ijte* Wat % 
nen gebjagt öab / of öp mp öertoaartg üab ge* nog v«dot 
boerb/ bmmp tebooben * I|p gaf tot anftooojb 
neen; maar bat öet be getooonte onbet (jaar toa$/ 
imfbanigte ftanbetat met be bjeembe «j&laben* 
daarop beeben fp mp beCoutoen ban öe beenen 
toeetaf; quanten ronbom mp flaan / en gteepen 
mp aan mijn Higcfjaam, ^etfen fepbe : ^e ï^upb 
be£ öoof b£ quam Ijem toe : bie toee'r : 't ©ift ban 
't been befjoojbefjem. 

©aar nanioefriftbooj öaat ftngen / 't torfft ift ontrent 
öeeb / upt galmenbe {EfeefHpe %k&etm. &n toilt dee *f * 
ben / bat ift befeïbe in ïjarejbpjaaft fou upt leggen, handci 
fjft fepbe öaat / bat ift ban mönen <Bob öab gefon* 
gen. ,§p toieipen eenige ïafïet-tooojben tegen$ 
ben mïmagtigen upt/ toelftemp öooj 't ïjett fnee* 

^e boïgenbe bag fepbe be ftoning Konyam-JBebe hc . ft 
tot be geenebiemp betoaatben / batfe toeï agt op gedragen," 
mp fouben nemen. ® oefe mp nu upt be J|ut tob* 
ben/ om mp toeet te béngen ter piaat£/ baatfe 
mp booben toiïben / riepenfe mp fpotïp toe : 
<©atfe firaft$ in m$ri$ ï|eeten Hut toiiSben ftoitien / 
omt'oberleggen/ toanneet/ enöoeffcmpeetenfou* 
itth ®ocï) mijnen ï$eet bettroofïeöe mp baar 
mee / bat ift noclj foó Jjaafl niet fou gefïagtet 
toerben- 

©nbettuffcöen gebeurden 't/ bat be if Cuüöe SDcTuivla 
C.,4 ban. 



40 



S^ca 



E £FS~ToGTEN VAN 



ïkins kó- 
jtocji met 
.Canoes 



op een 
Dorp der 
Tuppin 
Imbas aan, 
daar onfen 
Gevange- 
nen i|i was j 



dog konden 
niets ver- 
ligteu. 



Y'famen- 

koomft 

vau d* 

Qverjten 

derWil- 

den. 



om den tijd- 
te beftem- 
men , wan- 
neerfe den 
gevange- 
nen wilden 
dppden. 



ban be Natie bet Wilden , toeïfee be Portugeezen 
tot bjienben tjabben / taaten upt gebaren / geïtjftfe/ 
eetiftnoeïj gebangen toietb/ boo^genomen ïjabben 
te boen / en toaat ban ift ben ftoning Quonïam- 
Bebe öerigt ïjab gegeeben. 't 3©a£ op een morgen* 
fïonb / barfe 't <@o;p aanbieïen. ©it betoojfaaft* 
te een gtoote beröaaf bïjepb in be jutten ; en be 
©?ottta$perföonen taiïbenflgop bebïugtbegeben- 

©oe fepbeift totljaar : <©p lieben Vuiït mpboo? 
een Portugeeïfch , utaen bpanö fjouben ; nu/ geef 
mpeen 2Soogen #9ïen/ en laat mplo£/ footail 
ift uïjeïpen/ be jutten berdeebigen. <§n beöan* 
bigben mp 't geen ift begeecb öab. f|ft feïpeeutabe/ 
en feïjoot / en boïgbe fjare getaoonte foobeeï mp 
mogeitjfttaa£; betmaanbe Ijaatooft / fttoefemoe* 
big en fonbet bjee£ te fijn / taant alle£ fou toet 
gaan. 

IBön boo?neementoa£/ boo? 't i§>tafetfel te ge* 
taffen / 't taeïft ronboui be jutten ging / en tot 
ö'anbeee obet teïoopen; taant befeïbe kmbm mp 
tael / en toifien ooft / bat ift in bit ®o*p toag ; boc| 
be Tnppïn' Imbas öetaaatben mp al te nauto. 5^e 
■Tuppin Ikins fïenbe/ batfe tfiztriiztê met bjugtber* 
rigten ftonöen / gingen toeet na l/are Canoes , etr 
boeren tocg ; boeft iftöïeef gebangen al£ te boten. 

«©ebolgenöebag na b'aftogt bet .Tuppin Ikins, 
betgaberben ftg tegen^ bm abonb bp be $Bane* 
feöijn b'<©betfiénbet Wilden opbe pïaat$ tuffeften 
be jutten ; fifelberi met maïftanbetraab / om te 
öefïupten / taatmeerfe mp taiiben fïagten en mm. 
J&p fieïben mp tuflc&en jjaat ; befpottebeu / en 
bjepgben mp. 

3lft toa$ feer treurig / fag be IBaan aan ; en fep* 
be&pmpfeïben : 38cö^eeremyn<©od ! öelp nip 
upt beefe ellende toteenfaïigepab. 5&oeb?aagben 
mp be Wilden , toaarom ift dé IBaan foo ftetft aan 
fteeft? 3®aar op ift anttaoojbbe : fjft fle ïjem bt$ 
aan / om bat f)b tobjnig $♦ 3©ant be gedaante 
het Maan bagt mp foo berfcöiiftïp / bat ilt mp 
boo^ftelDe < ide ©eere betgebe ïjet mp ) ^Sob en 
alle ^cïjepfeïenmbeftentegenl mp becgrambfiin, 



«fpJCSj 



Jan Staden. ^ t 

<©e ftoning Jeppïpo Wafu , bit mp tooit laten 
booben ( ftjnbe eenen bet ïHoningen fa be jutten ) 
bjaagbemp* <©p toten f£ be |Baan toornig ? Éft 
fepbe : % ftet na utoe «|ttt. <©bet beefe tooo?ben 
öcgon ïjp aï£ betboïgen mp toe te fpjeeften. groeft 
iftbetanberbemgnebootigetooojben/ feggenbe: 't 
M\ utoe $nt niet fijn ; maat Ijp i£ toojnig obet be 
^latoen Carios ( een Natie bet Wilden , foo ge* 
noemt).). £a / {penant öpboe/ obet bie mag 
aïïe ongeluft tomen.' ©oo?té öagt ift ftjet niet 
me et aan. 

©en boïgenben bagquam tijbing/ bat beTup» 
pm Ikins , ban 't lN?p / toaat in ift gebangen lag/ 
afgevaren ftjnbe / op een anbet ©o?p / genoemb 
Mambukabe, toaren aangebaïïen ; bocöb'^ntooo* 
net£ toaten'et uptgeioopen/ beöatoen een Mmni 
fangen / bienfe gehangen genomen / en be tfut* 
tenbetöjanbftabben. 

®oe ttoftbengemeïben Jeppipo Wafu ( bie obet 
mp boen en laten toa£ / ooft mp beeï leeb toeboeg* 
be ; bettoaatt^/ toant fp toaren ban ft jne©?ienb- 
bettoanten / om ïjaat be jutten toeet te ïjelpen 
opöoutoen ; neemenbe met fïg al bie ban fïjne èut. 
Wa$ ooft ban nieening i©oitekneel en anberebin* 
gen mee te öjengen / noobig tot betepbing ban 't 
5 eeft , tti tfjö fp mp Aagten en eeten fouben. ©oe 
ÖP npt ttoft/ betaal öp Ippero Wafu, bie mpaan 
Öem gefcöonften öab / bat ïjn mp toeï fott betoa* 
tm. Hanget ban beettftien bagen bleef ïjp met öe 
fijne op beefenCogtttpt/ om aïïe^geteeb te maften, 

©nbettuffcöenquam een ^cïjip bet Portugezen 
ban Bnkioka , en anftetbe ontrent be pïaaté baat 
ift gebangen lag; feïjootooft een^tttft Garibn af/ 
op bat be Wilden fuïft£ ïjooten / baat aianftomeri / 
en met btPortugeezen gefpjeft öouben mogten. 

&oq öaafi beTuppin Imbas bit ^cïjip getoaat 
toierben / fepbenfe tot mp ; baat ftjn utoe Wmbm 
be Portugee^en. ©eeïïigt tosïïenfe hernemen / .of 
gpnocö leeft/ en ban u foeftenïo^ teftoopen. m 
anttooojbbe öaat: 't Aal miffcöien mijnen SSioe* 
mmn; toantiftflonbinbemtoeben / bat bit Por, 
G f tugeez* 



En wat 
fig daar 
ontrent 
toedroeg. 



Een Dorp 
van de 
Tuppin 
lkins ver* 
brand» 



Toeruiïing 
om den ge* 
vangenen 
te Sla$teu, 



Een Portu« 
geez Schip 
komd 



by de plaats 
daar den 
gevange- 
nen wis 5 
't welk 
na hem 
vraagde ? 



doch op 
hare ge- 
gevene 
antwoord 
weer ver- 
trok. 



42 Sc ÖEEPS-TOG'TEN VAN 

tugce^fche ^tï)tp na mp bjagen gn& €n op bat 
öe Wilden niet fouben mttnm / bat iftten Porm 
gee^fchtoa^/ foofepbeife tot {jaar/ bat iïf onberbe 

Portugezen een 2S*0eber]fjaÖ/ bit Ööft een Francais 

toa#. l&oe nu bit ^c|ip aanqtiam / gaf iö boo? / 
bar fiet mijnen %oeber (on fijn* 

CeïjterbJiïbefife / bat ik een Pomigeezfch baa^/ 

en boeren foo na &p 't ^eljfp / öatfe nut be baar op 

fïjnbe gefpieft konben Ijmihm. #e Portugec^en 

b^aagben/ öoe 't niet nm fïo»& > jfc gaben fuift 

een anttoooib / bat b'anbere bupten ttoijffel m 

nteenb ïje&öen / bat % atreeb^ boob bja£. ^er^ 

Öaïben 't ^cïjip breer Ifjeenen boer. 3©at i& boe 

bagt / i$ bkn aiïtoeetenben öeïsenb, ©nöertuf* 

frfpm fepöenfe onber m&ïftanber, mp fytöben bm 

tegten jBan ; hmnt öe Ponugeezen fenben een 

^eftip om ftjnent totf. 

De Broeder Certoijl m nu bag op bag in taee£ fïonö / bat be 

desKo geene öie tipt getroftften toarèn / öerepbfcöap 

Sd! wafü maaton öm mp te flagten / ïjoo?be ift op feefeere 

koomd den^ö W fflWt rumoer in bep üoningé $$nt/ bit 

gevange- tiocïj niet toeer gekomen toa$* |fêp bebing een 

nen be- groten angfi / toetmft# tft meenbe / bat bit gemgt 

ngten, t^b gemaafet ober fijne t'öup^ftoomfl ; loant 't 

$ ber Wilden gebjoonte / toanneer pemanb maar 

alleen bierbagen öupten fun <©o?p f? gebieefi/ en 

ban lueer ftoomb / bat fijne bjienöen ïjem ban 

ölööfcöap befcöjeeubien- 

van de« m$$ baat na quant tmtn ber öare tot mb / feg* 

? lven ^ S m br ; Öto# lüeebe-ïjeeren 25?oeber i$ aeliomen / 

deTen ° e " on ^ te &*nhen mbmbt / bat b'anbere feer kanft fijn 

ftjner geb3ö?ben* ©oe b^röeugöbe ift mp / benkenöe / 

Öier faï<0ob baat fonberlingébïillenterften. €en 

toepnigttjb^ baar na quam be25?oeberfel0/ inöe 

^nt I b^aar in ïk mp öebonb ; fettebe ftg öp mp 

nut I begon te toeenen / en fepöe : M&m 35ioe* 

btt I fijne H|oeber / en fïfng 25joe&erg Stinberen 

team? gefamentïp fïeft geb?o|öen> Hen gebag* 

ten fijnen 35?oe&et ïjab fytin tot mn gefenben / om 

mp te feggen : git fou &p mijnen <©ob te Utttg* 

hengen / öatfe toeet gefonb mogteit tooibeiu 



Kinderen 
fiekte, 






JanStaden. 4$ 

IBfjnen 25?oeöet/ boegöe öp öaarbp / laat fïg 
beönnften / öat utoen <0oö toojnig moet fijn te* 
gen£öem. ga/ artttooojööe ift / mijnen <©oö f£ 
bettoojnö/ om öat öp mpbuil uttnj en te Mam- 
bukabe öaat toe gereeöfcïjap laat maften» <©p fegt / 
öat ift een Portugeezfch ben / en ben 't niet $BaaE 
ga ïjeenen / en fegt öem/ öat öp toeer tjettaaaitg 
in fijne i|ttt feome/ foo fal ift mijnen <H5oö öiööen/ 
öat öp toeet gefonö teei'öe* 

üiet óp fttteg i& tot anttooojö : ï$p toa£ te ftranft/ 
om fïg op toeg te begeeben / öocö &aö genoeg öe* 
merftt/ inöien tornaar toou/ öat Ijnöaat toe! ge* 
fonö fton toojöen. %l\ öedgteöe Ijem ïjier op : %p 
fon flerftte genoeg fttggen / om na fïjne ï£ut te fton* 
nen fteeren ; öaat na fon öp gefonö too&cn. jBet 
hit öefcïjepö ging fjp tueer na Mambukabc , fïjnöe 
bier mijlen ban 't^o?p Uwattibi , toaat in ift ge* 
bangen geöouöen tofetö. 

jSa fommige öapn Quantmft aïïe fteft torn* 
t'öup^ <©öe liet Jeppipo Wafu mp in fïjne ï|nt 
öjengen / en fëpöe tot mp : öatfe gefamentltjft 
ftranft toaten getoojöen ; en öat ift fuïft^ teel getoee* 
ten&aö; taant öemtaa^noeötoeïinöagtig 't geen 
ift §aö gefegö/ te toeeten/ öat öe Ifèaan toornig 
toaji obet fïjne ï|ut 

ah öit gefjoojö ïjeöbenöe / öagt öp mp feïfë? ; 't 
moet upt een fonöetlinge boo^ftenigbepö €>oö$ 
fïjn gefc&ieö / öat ift op öien abonö r gelift friet bo* 
benbetfjaaïö t$ ) ban öe $&aan ïjaö gefpjooften. 
^it bectoeftte in mp tm groote betfjeuging ; en ift 
öagt : Heden is God met my. 

©oojt^fepöe ift tot öem : 3SMt gefcïjieööe / om 
öat ÓP mp bboueeten / öaar ift öocft fijnen bpan'9 
niettaaé; eneben {jiecmtt quam öit ongeluk ober 
Ijem, m& op liet öp ïjooten : $©p fou geenleeö 
gefcljieöen / inöien fjp in 't lebeh bleef- 

9ft toifi niet / ïjoe ift befï mijne gebeeöen tot <0oö 
fourigten ; tpöï ift öagt : Hoornen öe fïefte tneee 
tot gefonööepö / foo fuïïenfe mp ebentoel öooöen* 
Ünöienfe fïecben / foo fuïlen ö'anöece feggen : ïlaat 
on$ Ijem öooö flaan / ui sioeft meer onjfjepï ober 

on$ 



begeerende 
dat hy met 
fïjuenGod 
fou (pre- 
ken, 



om hem 
weer ge- 
fond te 
doen wor- 
den. 



Verfchéy- 
deneGe- 
heugenis* 



waardige 
faken * 



voorge- 
vallen 



JuCdren 
onfen 



Gevange 
nen, 



Qyeiften 3 



44 SCHEÊPS-TOGTEN VAN 

mi ftome om fïjnent toil ; geïfjftfc aïteeb£ ïmóxt* 
öen te mompelen, fjft fïelbe betöaïben be faaft 
aan 't toelöeöagen <©ob£- 

flen öab mp feet / bat öocïj be ïlttanfte gefonb 
niogten toofben- gft ging om öefefóe öeenen / en 
ïepöbe eïft be öanö op 't ïjoof ö / betmit^fe füïft£ 
ban mp öegeerben* ^ocö 't gelief be <*5ob niet/ 
öaat in 't lebim te ïaten, ^p begonben te fïetben ; 
eetft een Mnb ; baat na be Hoebei; / een oube 
©?öübj ; toeïfte be ©bt öab tottien toetufïen tot 
bm b?anft / toanneermen mp eeten fou. 

|5a fotnmige bagen fïierf eenen ban be£ &o* 
ning$ 23?oebet£; baat na toeet een ïffinb / en 
nocï) een 25?oeber/ bie nip te boren be ttjbing ban 
Öater aïïet fteftte öab geü.mgt/ gcïijft aïteeb£ge= 
Öoojb i$. 
ca dea Ko- UW öp mifkg / bat fïjne ütinbeten / fijne IBoe- 
ning, of bet / fijne 2S?oebet£ boob tóaten/ toietb öp feet 
treurig / bjeefenbe / bat ÖP en fïjne ©joutoen ooft 
fïetben fouöen. Cet biet oojfaaft fepbe ÖP tot mp : 
gift foiibe mijnen €fob feggen/ batöP fijne gtam- 
fcïjap fouïaten baren / op bat öp in 'tleben mogt 
bhjbem g|& betttoofïte öem baat mebe / bat ïjet 
met öem geennoob fou öebben ; bocö aï^ïjn toeet 
gefonb toietb/ moefïöpniet benften mp te booben* 
ï|p fepbe neen : en öebaï ooft bie ban fijne ï|ut / 
batfe mp nocï) ïjoon nocö ïeeb fouben aan boen / 
nocö b?epgen / mp te fuïlen tzten. 

Cbentoel öïeef öp nocö een toijt tijb£ fïeft; bocö 
epnbïijft toietb öpgefonb / neben£ eene ftjnet ooft 
ftefte ©?outoen, IBaat mntent agt fïjnet b?ien= 
bzn fïietben / öeöaïben meet anbere / bie mp ooft 
feet gtoot betbjiet öabben aangebaan, 

^aat toaten nocö ttoee anbete koningen tipt 
anbere jutten; bm eenen genoemb Uratinge Wa- 
fu , ben anbèten Kenrimakui. <©en eetfï genoem^ 
öra&aö gebioomb/ öatiftboo?öem toagbetftfjee* 
tien / en öem gebjepgb &ab / batijpfoü fïetben. 
<©uani öetfjaïben b?oegö-mo2gen^ &p mp / en 
Mïfaagbe fïg ïjiet ober. fjft gaf öem tot ant= 
$*oojb ; 't ^öu geen noob öeöten ; bocö ÖP moefï 



die hem 
fou doen 
ilagten , 



en ccten , 



_ 






Jan Staden. 45 

Seen gebagten op batten / om mp te booben / nocö 
eenigen taab baat toe geben. 

©iet op liet ÖP ijoaren*: ©etmit^begeene/ bie waar on - 
mp gebangen öabben / mp niet om 't leben öjag* «ent 
ten/ foo toouöp mp ooft niet fcöaabïijft fijn. €n 
inbienfe mp fcöoon booöen toiïben./ foo fou ÖP 
ecötet ban mp niet ttttn. ®en anbeten Stoning 
Kenrimakui ïjab ooft een 5B?oom geb?oomb / bie 
Öem feet betfcö?iftte. ©eefen hub mp in fijne 
l$ut roepen ; gaf mp t'eeten ; baat na ftïaagbe öp 
mp bit / en fepbe: ï$p toa£ een£ ten <©o?Iogupt 
getoeefï / ïjab een Fortngeezfch gebangen / met ep* 
genet öanben boob gefiagen / m baat tian foo beei 
gegeeten/ bat öp baat ban nocö een geö?eft in fijne 
bojft öab. Hèaat boojtaan toou ÖP ban geenen veeiwiey 
JIBenfcft meet eeten. ©aatenöoben toa£ ïjem «n 
tetfcöjiftftjften <&?oom banmp boo^geftomen/ foo 
bat öp meenbe / ÖP moefl fletben. gift anttooojb* 
be / 't fon baat toe niet ftomen ; alleenlp / ÖP 
moefl geen «JIBenfcöen-bïeefcö meet eeten* 

©'anbete <©ubeinbel|ut / bie mp ooft beeï ïeeb aanmerkiij 
Öabben toegeboegb / foo booj flagen / aï^ boo? bjep* !^ a k ken 
gementenban mp te fuïïen eeten/ noemben mp nu me n,°" 
Schcraire, bat $/ mijn ^§>oon ; met öpboeging : Haat 
mp boeö niet fïetben* ©at top u foo qualijft geöan* 
be!b öeöben / f£ gefcöieb/ om bat top u booj een Por- 
tugee2fch öielben / op toeïfte Natie top feet gtam fijn. 
<©oft ïjtbbm top eenige gebangene Portugeczen ge* 
geeten / bocö öaten <®ob toietb baat obet niet fto 
toornig aï$ ntoen «Bob. ï|iet npt öemetften top / bat 
gp geenen Portugeezfch fijn moet 

Jboo ïietenfeban eentijb lang ban mp af ; niet weike ook 
toeetenbe / öoefe 't met mp öabben ; of ift een aengevaa- 
Portugecfcfch , ban Of ift een Franfchman toajf, 3ïft gcnea 
Öab / fepbenfe/ een tcoben^aarb / geïfjft öeFran- 
5oifcn; fp öabben toeï Portugeczen geften / maat 
bie öabben gemmiïyft al t'famen ftóatte baar- 
ben. 

0a beefe fdfpift / en aï£ nu hm tmm ban mijne voo * deei 
Heeten toeet gefonb toietb / f&aftetife niet meet ^ toeto f t «- 
ban mp te toilïen eeten, Ccïjtet öetoaasöenfe mp 

nautoi 




koomd 
weer in de 
Hut daar 
by ons. 



Krijgd nu 



op de ver- 
maning en 
heufTche 
bcrifping 



des Gevan- 
genen , 



4^ SCHEEPS-TOGTEN VAN 

nattto genoeg / en toiïben mp nopt aïïeen laten 
gaan* 

5^e Franfchman KarWattu Ware , batï Mm ik 
hiei öoben geboag ï)e& gemaafct / toeet bettroiV 
hm fïjnbe ( niet eenige öee Wilden , die ïjeni be- 
geïepböen / en fijne bjienben taaten ) / om boo? öe 
FranfoiTen , tegeng b'aanftoomfi fjatet Jköeepen/ 
<0oeberen op te boen / en te öebaaten/ afë keeper/ 
een feeftere foojt ban ©eöecen / <£t. / namen fto?t$ 
baat na öe tep£ aan na öe §Maat£ / baat be §>t%tt* 
pen ftaiöen aan te Btanben / geïjeeten Mungu 

Wappe , en Iterroene. 

<®m öeefen Cogt te boen / moefï öp gaan booj 
be paatg toaar in ift bm£* ©etmitjg |p teboo* 
ten be Wilden ïjab öebooïen / mp t'eettn / foo 
meeube fjn / bat ift aïteeö^ bood / en betfïonöen 
fott fïjn. jfeaat al$ öp nu In be ï|ut bp mp 
quam / b?aagbe ï)p mp in bet Wilden >Caaf : Leefd 
gy dan noch , en gaat gy dus los ? $$k antb300?böe / 
ja ; baat&p boegenöe: <f:ft öanfee €tob / too?bat 
ÖP mu tot bug lang öepeb ïjeeft. ©eeïligt mogt 
ÖP ban be Tuppin imbas ge|oo?b ïjeöben baat fïg 
tfeöetb fijn bettteft öab toe gebjagen- %k tiep 
Öem op een feeïtete plaats alleen / op bat be Wil- 
den niet mogten öooren 't geen ife tot tjera tooit 
fpieeften / m fepöe tot pm : If p fag nu teel / bat 
<Ö5ob mp in 't ïebenöab tóiïïen fpaten ; ooft tam$ 
iftluaatltjh geenen Portngee7,fch , maat een Dayt- 

fchcr ; bOCÏ) bOO? ^C|)fpÖjeuïl OUÖet be Fortugee^ea 

gekomen. 

©oojt^üab ifeöem / nu totbe Wikknte teiïïen 
feggen / bat ift eenen toa$ ban be geene / bie met be 
Francoifen in biienöfeöap en betöonb flonben / en 
bat öp / na be plaats baat be ^cïjet pen aampamen/ 
mnmeebetóotuieemen. 3©ant inbien ïjpfuïft^niet 
ö^eö / foo fouöen be Wilden mp/bie gefegt öab/ met 
beFrancairen inb?ienbfdjap tefïaan/ nip bso? een 
aeiigenaat fjoiiöen; en/ aWeeen^toojnig tater- 
ben / mpfïagten eneeten. 

Étet ïjp boegöeifteen betmaningaan ïjem/ om 
öeChriftlïjlïeïiefbeinbagtigtefijn; enbjaagöe/ of 

ooS 



Jan Staöen. 47 

ooft een Chriften ïjttt in öemtoa^ getoeefï ; en of berouw vm 
Öp tori gsöagt ïjaö/ dat na dit Jebm een anöerte^ voo % 
beitoagfen fë / 00e öp öe Wilden öaö geraden / mp bedll ' f - 
öooöteflfaaaa/ en t'eeten* .Qoe Jjegon fmi öeöjrjf 
Öem te öeroutoen / m gaf boo? / met m\txtt$ ge* 
meenb te ïjeööen / telt ftatft atiiPorcugccrfch bm£ ; verder 
Uieïfte Natie foo boosaardig toa£/ öatfe / taan* f # r , ek 
neetfe to öe Provincie ban Brazii peHianö&et öate ge* Kenden 
tangen taüwatnen / öen {übm tetftonö op öingen, Franfch- 
#ofefepöe§p/ è&tfeïfëde Franc>fen onfteröe wm m * n J 
den moeden öupgen ; m te bjeeöen fijn met aïle£ 
toatfe tegen^ &e Portugeezen ter &anö namen ; toe!* 
Uet geftaöojneCrf-bpanöen fp taaren* 

(©pmgne gedane &eeöe#pde Ijn tegen£ öe Wil- ™fchen 
den, dat&pmpd'eetfïe maal nittwgtfy&bsehenb;?*^ 
öoc# nu öebönd / dat ft een Duytfcher taa£ / en manende 
ban fijne bjienden. $fp toon mp der&aïben meteen, 
Öem nemen / na de pïaat^ / daar de M>cï}ee&en aan* 
quamen» fljtt&ar mijne peeren fepde ïjier neen 
ojp ; entotföen mp aan niemand obergeben / ten 
toatemgnepgen©adet of23?oe&et«ïtiam/ enfjaat 
een Jköijp bof <©oederenboo?mp gaf / te \x^eeten/ 
Mimi MkQtlg/ JHefTen/ dammen/ ^cïjaa* 
ten / <|c. 3©ant fp padden mp in der bpanden 
ïanö gebonden/ en ik toa^öaten 3Löf-epgenen, 

©eFranfchman dit geftoojd öeö&ende / gaf mp die den Ge. 
alfeg te henmn ; m ft bemerkte öiec nut genoeg* vangenen 
faam / öatfe mp niet tofïöen \o$ laten. ; <©oe bad n " ] ° s latcn 
ft Öem emUig om <0oö# toil / featijp mp/ met dcn ' 
ö'eerfïe ^crjeejpen taeïfte öiecfouden aanlandden/ 
toon affjaïen / en na Frankrijk boeven. %&it be* 
loofde öp mp/ en fepde tot de Wilden , öatfe mp 
toelbetaaten/ ennietdoodenfouden; taant mijne 
bjienöen fonben öaafï feomen, ©aar on beibolg* 
öe öp fijnen toeg. 

39a fïjnbettreïsbiaagde mp eenen mijner ®eemi/*e$innett 
genoemd Aikindar Min ( nietöengeeiien öieftranfe w ^ IOV « 
taaé ) toat den Karwattu Wara ( &y$ noemöenft hem te 
öen Fraiifois ) mp gegeeben f>aö ? Cn of én eenen rmoa€Dm 
mpner atanö^üe&en toa§£ > étt anttoooiööe ja; 
daarom/ öetb?aagöe &p / fieefl: öp 11 öan niet 

een 



yi\M 



48 



ScMÊËPS-TO(xTEN VAM 



11 



Halen hem 
uyt de Hut 
fijner Ge- 
vanknis, 



omt'eeten 
van eencn 
anderen 
gevange- 
nen tcfien. 



Dien hy 
gaat be- 
foeken : 



En wat 
voor reden» 
voeringen 



een Mt0 beteerd/ om mp uitten ï <©u£ brietö 
ÖP Öf er ober toojnig. 5©oefe nu aïïe taeet gefonö 
toaten aetoojben / öegonöenfe toeet ober mp te 
moeten ; feaaendeondetmalftandet: 3&e Fran$oi- 

fen bogten f00 baepilia alg de Portugeezen, Ce* 

öïet oojfaaft beaon ift toeet ongetuft en tuoebia te 
too?den, 

Cenfaeöaaen öiet na toiïbenfe eenen <Ö5ebanae* 
nen eeren in feeftet 3&ojp / aenoemb Ticquarippe, 
onttent feg mijlen ban be plaats baat ifc aebanaen 
toa£ dommige bet Wilden ïjaaïben mn tipt be 
üut mönet <©ebanfeni£/ en boetben mp met fig. 
<©en^>ïaaf/ bienfebooben en eeten ïnïlbzn / toa§ 
eenen upt be Natie bet Markayas. 3©p boeten in 
eenCanoebettoaatt^ 

©oe nu be tfjb quam / batfe &em bebjinfcen toiï* 
bm ( boïgen$ öaate getooonte / toanneerfe een 
IBenfcö fuïlen eeten) metï)aten©?anftban3©o^ 
telen l toeïftefe Kawi , of Caou-ïn noemen ( booj 
Öeenen befct)?eeben ) / ging fft '£abond|?boö? den 
baa / bat bit Feeft bet Wilden fou aangaan / &p 
ben «Bebangenen / en fepde tot öem : £>\}t gp 
getuft te ftetben i ï|p anttooojdde ïagcïjenbe ja'/ 
enbeeb'etbp? l|ptoa£ tot alles! getuft en gereed; 
alleen mtó&aagbe öem j bat be Muffbrana niet 
ïang genoeg toa£/toant baat ontbjafien ontrent 
fe£ ©ademen aan. 28p öaat / fepbe öp / taaten^ 
fe beel beeter- ©oo?t£ fpiaft öp foobanige rede* 
nen / 'Ofi of ïjp tet 25juploft of ftetm$ fou ge* 
gaanljeööem 

Cet topboojtgaan / bienbben Leefer beftend ge* 
maafct/ bat Muflurana een Conto i$} gemaaftt 
ban Cottoen , en diftftet ban een binget. 9Jf* öab 
nu öp mp een 25oeft in be Portugeezfche ^pjaali/ 
bande Wilden genomen upt eenjköip/ f t toeiftfe 
Öadben beiobetd met öuïp det Fran$o?fen. ©ft 
2Sïïeft &a$ mp ban ïjaat gegeeben. ©au den <0e* 
bangenen gegaan fïjnbe/ la£ ift'et toattn; en ma 
lammerde fijner. <©aar na ging ift toèet tot öem 
( toant be Portugeezen öe&öen bit ban be Natie Mar- 
kayas tot buienden ) / en fepbe tot t)tm ï 35ft öen 

ooft 



Jan Staden. 49 

oofc een «Bebangene foo toel aï$ gp 5 eti fen ttiit 
ïjfer geftomeu / 0111 pet£ ban u t'eeteh ; maat mijne 
peeren ïjeööen mp met öaar liter geöjagt* ï?iet op 
ftteeg ift ban ijeni tot antluoo?b * %j tof fï toel / bat 
öie ban onfe Natie geen .msenfcöen-öleefcö aten» 

©oo?té fepbe ifc tot ïjem : ï^pfou toeï geutoeb bt Dicn m %t 
öoob uptftaan / baant fijne b^anben fouben maar ontftond 
aïïeen fijn ©ïeefcï) ftonneu eeteh ; maat be <©eefï fou ^n gewei- 
na een anbere plaatg berïjupfen / baat onfe heeften ^ V° im " 
qttamen ./ en &ïïe£ enfele tyeuctbetoa<& &p bjaag* 
be / of 't oQft toaat toa£ * 3Bft öetigtebë &em ja, 
ÜP ïjernam / bat öp <i3ob noot gefïen ïjab* <©P 
fuït / fepbe ift / ïjem in 't anöet ïeben ften. 

©eefeteebenm met tjemgeijab ïjebbenbe/ ging en wat de 
ifttoan ïjem lueg. ^Bn be boïgenbe nagt ontftonö wwcn 
eenfeetgtooteJ©inb/ fop getoeïbig tooebenbe/ bat 
ftp geöeeïe fïuftfteri ban 't ^aft bet ï$ut taeg nam, 
3£oe öegonben be Wilden tegen u é mp toornig te 
ïoo^ben / feggenbe in fiate iCaal : Apo Meiren 
genppawy wittu wafu ïmmon. ^00 beeï aï£ t^rt»* 
©ien fioofen HBenfcft maakt batbe 3©inb tegenwoordig 
toooibig ftoomb / taant öp fag obet bag in ïjet <i«n. 
■5©onbec-tupg ( meenenbe 't gebagte 2Soeït X 
SSuptcn ttoijffeï / bctboïgbenfe / boet öp fuB$ / om 
öat ben j&Iaaf bet Portugeezen teienb i£ ; en meenb/ 
boo?öebetoo?faftingban bittjuaab ©e'et/'t Feeft te 
betöinöemu «©nbettuffcïjen tiep ift in mijn ^ett 
tOt'45oö/ feggenbe: Heere ! gy hebt my tot heden 
tot behoed , bewaar my noch verder. 3©ant ïk 

fag/ batfe feet tegeng mn bettoojnbtoaten. 

©oe ben bag aaitifcafi öieïb b'onfiupmige 3©inb Swarc 
np ; öetöattten öegonöenfe te b?infen / en goebji Donderen 
moebg te fijn* ®oe ging ift bseberom tot ben Re ê € * 
<$laaf / en fepbe tot ()em / be gtoote 3©mb toag 
<É5ob getoeefi/ bie ïjem Itiou Ijaïen, ^en ttueeöefi 
oagïjietna toietb ÖP gegeefen. l|oe bit toe gaat / 
faïmenöietnaöooten, 

^oe nu be Wilden öaat Feeft aeljouben ïjabben / ; 
öegatantop on£ toeec na onfe ©ooning. jjBijne ZplL 
§eeten boetben eenige ftufifeen ban 't gebjaöeiiedeïwiidin. 
Il^enfc&eu-bïeefcö met fig. ®?ie bagen b|agten 

Jaa Staden, D tóp 



5 o 



SCHE^PS-ÏOGTEN VAN 



Gebraden 
Menfchen- 
vleefch op 
deefen togt 
mee geno- 
men 5 



en gefpra- 
ken hier 



tuflchcii 
hem 



en de 
."Wilden; 



top toe op mife t'&upg-tepjï / toelfte top anbet^ 
toel in eenen bag öaö fconnen af ïeggen ; bocij 't 
toaapbe entegenbe feer öeebig. 

<©p ben eetfïen bag / tertoijï top in een 25ofcf) '£a* 
bonb$ üutjenjS maa&ten / om bim nagt baat in 
ober re öjengen/ fepöenfetotmp/ ift fou berfcïjafc 
feu / bat fel niet reegenbe. 25p on$ toa£ een 
jongen / bie norï) een been ban hm ^ïaaf / met 
eenig bïeefcï) baar aan / in be ijanb öab / en baat 
ban at g|& fepbe totöem : ï|$» fou 't been toeg 
teerpem Hfier ober toietben öp en b'aubere op mp 
toornig / feggenbe / bat bit fijn beel ban öe M#M 
toa^ 'ft aietöetbettaïbenöietbpbïöben. 

3®P toattn / geïp ift aïteeb$ gefegb öeö / üiit 
bagen onbertoeegen, ®oe top op ontrent 't bietöe 
beeï eenet myï na onfe #ooning genaarbetb toaren/.. 
Itonben top niet betbet boo?t geraften / toegeng 't 
getorib ber <®Qlben. (€tt bier oo*faaft ttofttai 
top be Canots op 't Hanö/ in jfjöop / bat öet ben 
boïgenben bag goeb Wftt fou fijn / om ban na 
|up^ te baten, #oc& 't toap eben onfïupinig* 

«©oetofïbenfe ober lanb gaan / en baat na be 
Canoes af galen ; eetfl ebentoeï öegonbenfe Vutm / 
enbt jongen ging boojt / met 't bïeefcïj ban 't 
beentebetfïinben ; baat na torerp ïjp-'t torg ; en 
top begaben on$ tot be Hanb-tepp. Cerflonö toierb 
Öet feer öequaam toe'et ©oe fepbe ift : <&p Hebei! 
tooubmp nietgeïoben/ boeift u öeftenö uïaaftte/ 
bat mijnen <®ob toornig toa$/ om batbe jongen 
't bïeefcö ban 't been at J!5u (let gp 't / en dat ï)tt 
goeb toe'er too?b / nu öp 't been toeg getoojpen ïjeéft 
g[a / fepbenb'anberefiier op/ itiöien öp 't tjab ge* 
Utttm fonber batgp 'tfaagb / foofott 't toeït^oeb 
toeêr fijn getóeefi Bitt bïeef 't 6p. 

©oeift toeerin fce||uttoag getomen / bjaagbe 
mp eenen bet geene bte beeï aan mp ftabben / ge* 
noemb Alkïndar 3 oft&mt gefïenjjab/ &oefe met 
fiate topanöen te teerft gingen f g|ft auttooojbbe ja ; 
'lt ïjeb mftm I öat gp ftaar eet. <©it agt A be& 
fcïjrfftïtjfer te fïjn / aM' ftaat boob te Paan. ©f t$/ 
tymmxi ï)® t on^gcb:*;!* foa / en op befeïbe toij# 

fcaii* 



Jan Staden. 51 

jfjanbelen top met 6e Portugezen: 

iBttfm Alkindar baatte mp frer öebig/ en öaönevens 
geernegeften/ bat ïjp/ aan toten Ïjp mp gefefjon- cenige 
hen Ijab / mp ïjab boob gefïaoen, Wmt / gehjft andere 
aïreeb$ geïjoo'b i$ j Ipperu Wafu gab-gem eenj* 
een .èïaaf gefeöonften ƒ dm ben felben boob te fïaan / 
en bu£ eeueit jgaam meer te fieftomen : toaar te* 
gen £ Aikfndar Ijab beloof b / ben eerden berbpan* 
ben / bten ï)p gebangen fou öeftomen / Ijem tot 
bergeïbing te futïen fcïjenften. Wijl 't öem ban niet 
toeftonb mpte booben/ foo fjab ïjp 't ecïjter geeme 
geiten / en b?ong öarb baar op aan ; bocï) fijnen 
25?oeber poogbe fuïftg te berïjinbeten / b?eefenbe/ 
bat een nieutoe $Maag ober öem fott mogen tomen, 

Cbenbeefen Aikïndar öab mp / eet b'anbere mp , r . 
meebe boerben / om öaar hm gemeïben ^ïaaf te 21^3/ 
fïen op tttm / op nteubrê gebjepgb / mp te fuïïen 
öoobfïaan, <®oeift nu toeerejuam / ïjab ïjp on* 
öertuffcïjen ftoare #ogen-pï)n gefeeegen ; moefl 
ftil bïöben leggen / en ton in een ïange töb nfet£ 
(ten* 0u ïag öp mp geburig aan b'ooren / bat ift 
met mtjnen <0ob fou f&eeften/ op bat fijn' oogen- 
quaaï geneefen mogt fjft fepbe / MW tt teilïen 
boen/ bocfj bat -ïjp baar na niet .quaab£ meer te* 
gen^mp öenften moeft. <©ft Moofbe ftp / en na 
eenige bagen öcbonb ïjp fïg ban bat onïjepï berïofh 

.$ll$-fft?ni tot in be btjfbe maanb öp beefe Wit- Aankoomft 
den tua£ getoeeft/ quant öiertoeer een ^cftfpubt vaneen 
't Cpïanb S. Vincent aan. Wm\t 't $ bee Portu- f 57 
geezen getooonte/ öatfe frif£ na öarec bpanben H an- f chip mth 
ben baren / om met Ijaar ftanöel te B$g8tö ; bocï) Eyiand s. 
toe! toegerufï / en op §are fjoebe* «fSp geben öaat vincei ^ 
USeflenenanbereltïepnigöeben/ boo? Mandiocha- 
Mcei , 't toeiït be Tuppin imbas aan fommige <®o?* 
ben olierbïortng genoeg ïjeböen ; toaar tegen£ be 
Portugezen 't feïbe Mjoeben / toegenj? be beel* 
fcepb öarer Jltaben tot be teepbing bee ^uröer/ 
om ftaar baar meebe te-fpijfigeni- : ", . 

©m bcefen ïtoopöanbeï te b$ben / ftomen een Hoe den 
of ttoee beefer Wiléen in een Canoe aan 't ^cïjip / H 1r 1 f cl 
en lebereu öaar öate 3©aren ober ; baar na epfc tuUciien de 
Di fcljehfe 



Wilden en 
Portugee- 
2 en , beyde 
Vyanden , 
werd ge- 
dreven. 



Eenen op't 
Schip (ijnde 
Francois 



uytgegeven 
voor den 



Broeder van 
den gevan- 
genen Jan 
Staden. 



52 ScHEEPS-TOGTEN VAN 

fcöenfe'tgeenfebaar boo* begeeren / en be Portu- 
geezen geben 't öaar, ÏBaar tertotjl be gemeïbe 
ttoee öp 't ^êcïjip ffin/öouben ftg anbete in be Canoes 
baar ontrent / om toe tefïen ; en aï$ be üfoopöan- 
bel berrigti^/ beginnen de Wilden biftmaal met be 
Portugeezcn te feöetmntseeren ; feïjieten i>i}len na 
öe feïbe/ en baren ban toeet toeg, 

't ^cfteep^bolft op 't gebagte ^c&ip feïjoot een 
Muh Canon af/ opbatbe Wilden mogtenöooren/ 
öat'er een Jècïjip aangeftomen toa$ ; bie ooft ber- 
toaart$ boeren* <©e Portugcezen Inaagben na mp/ 
of ift hocïMu-'t lebentoap ? <<&? berïgteben/ ja* 
Wanbere betfogten / mp te metogen fien ; toant fp 
ïjabben een &ifl bol 3©aten ; en ï^agten mijnen 
Sloeber / doft een Fran^oïs , met ftaar ta t &cf}ip # 

3©aarlt)ft ftabbenfeöp ïjaar een Franfchman , ge* 
noemb GiaudfoMirando, boo?tgb£ mijnen Mtfe 
gefeï getoeeft. 3^eefen noembe ift mijnen 2S?oeber / 
en fepbe tegen$ be Wilden , bat ÖP beelïigt in 't 
MW fijn / en na mp blagen fou; toijï öp aïreebë 
nocö eenmaal ïjier getoeeft toa£, 3&oe b'uptgeba* 
teneban 't <§cöip toeet aan 't Itanb quamen / fep^ 
benfe mp : JlBgnen 25joeöer toa£ geftomen / en 
bjagt mp een ïWftbol 3©aren rooft toou öp mp 
geerne (ïen, *p berfogt / batfe mp ban betre na öem 
toe toiïben brengen/ foo toon ift met mijnen 2S?oe* 
öet in 't Franfch fp^eften/ toelfte Caai be Portugeezen 
nfetbetfïonben. Slft fa! (fepbe ift) Ijemfeggen/ bat 
ÖP/ toanneerïipt'öiip^ftoomb/ onfen ©aöer ber* 
foefte / bat öp Ijier ftome met een Jbcljip / en beefe 
3©aren metöemb?enge/ om mpaf teöaïen. 

^p ijielben bit bóo? goeb / boef) bjeef ben / bat be 
Portugeezen on^betfïaan / of batfe prt^ uptmp 
bernemen mogten* Want fp öabben een gtooten 
<©o^ïogbooj genomen/ ominbe fBaanbAuguftus 
upt te boeren in 't <0etoefï ban Brikioka ? baat ift 
gebangen toietb ; en aï Ijaar' aanfïageu toaren mp 
btïunb ; toantronVpben berïjalben / bat ift met öaar 
öaat ban fp^eeften foube, 3£ocf) ift fepbe öaar / 
öatfe ftg öier ober niet öefjoefbeu te öeftommeren / 
toetmitg be Portugeezen mijne en mgnS 25joeber£ 
&p}atö nfet berfïonben. 



J A N S T A D E N. 53 

Hierop boetbenfe mp tot op ontrent een ^teen* 
tooiptoeg^na aan't JM)ip/ foo naaftt aï£ iftge* 
butigonbet baat gegaan öab. (Cetftonb fepbeife 
tot begeenebiein 't jkljiptoaten : <©ob fpmet u/ 
mijn ïiebe 25?oebet£ Haat bocö maat tmm al- 
leen met mp fp?eefcen / en niet anöetg blijften / ban 
bat ik cm Franfchman öen, ^oe begon eenen / 
genoemb Johan Seenches , een 25i$fcöietet / mp 
luei beftenb/ totmntefeggen: %iebe25joebet/crm 
utoent tuil fijn ton met bit S>cW öf ec ge&omen ; 
fonbet te loeeten ƒ of gp lebenbig of boob tuaatt ; 
toant 't eecfi-uptgefonbene J>cl)ip b?agt geen tijbing 
ban m ©aat op bebaï ben Capitaïn Brafcupas te S. 
Vincent oné/ öectoaatt^ te baten/ omupttebojf* 
fcöen of gp in 't leben mogt fijn ; en inbien ja / bat 
top boo? al fonben bememen / offe uaan on$ \wh 
öenbetftopen; maat foo niet/ foo fouben top al 
onfe bïfjt aanbmiben / om eenige bet Wilden geban* 
gen te fttijgen / om ban u tegen£ &aat te ïoffen. 

©oe bo?fï ift met groote betoeeging log ; <@ob 
toiln in eeuAxiigöepb beefetoelbaabbeloonen /-taant 
ih hm öiet in feetgtootenangfl / entoeetnoeïjniet/ 
toatfempboen fuïtett- &p fouben mp alteeb| boob 
gelagen en gegeeten öeböen / inbien <*5ob fuïftg 
niet totnocïjtoeop fonbetïinge togfen fiab beröfu* 
bttb. ©ooit£ fepbe ift : M>P fullen u geenffnrê aan 
mp betfcoopen ; foo bat gpljiet op geen flaat Ijebt 
te maften, '©oclj iftïrib u/ laat boel) niet anbet$ 
jbïtjften / ban bat ifceen Francois ben ; en geef mp 
om <©ob£ tail eenige 3©aten / te ïmetm / jBef* 
fen en Sdngeï-Saften- <©it béeöenfe/ en eenen bet 
Wilden boet met een Canoc na 't ^cgiP/ om beeft 
dingen af te lyakih 

©etmit^mpniet langet toegelaten toietb/ met 
ö'aanftomelingen ban 't M>tlji$ meet te fpieeïten/ 
foo toaatfcljoutabe ifi be Portugezen , taeï op tjare 
ïjoebetefïjn / betmit$ be Tuppn imbaseenCogt 
na Brikioka Ijaböen boojgenomett te boen. Jbp ga* 
ben mp totanttaoo?b / bat ooïsjfjate Wilden' (be 
Tuppin ïkins) ftg toppet ten <@ó;log toetufteben/ 
m regtb?aab£ taiïben aanbaïïen op 't <©o?p / taaat 
D i in 



Hy werd 
van de 
Wilden tot 
niet verre 
van 't Schip 
gevoeid. 



Sijn gefprek 
tot eenen 
daar in 

fipide > 



En wat voor 
redénvoe- 
ringen fy 
tTamen 
hadden. 



De Portu- 
geezen Hl- 
ge n gQCll 
kaus, om 
hem te ver- 
lollen, 







54 



SCHEÈPS-TOGTEN VAM 



Evenwel 
heeft defen 
handel 



dm gevan- 
genen noch 
eenig voor- 
deel by*de 
Wilden 
toegebragn 



en waarin 
ditbefêond. 



penen der 
Carios, de 
Portugee- 
zen ont- 
lopen , 



in ift gebangen gtfjouben tofetb. g[ft fou maar 
toel gemoebfïjn ; <Ü5ob fou alltóteu' beften fcöïft/ 
hm ; taant ïjaat aangaanbe / ïftfag tod/ batfe 
niet£ booj nip ttm igten fconben t'mtjnec ïjulto. 

liet op liet (ft öo&ten : ©etmttg mijne «jêonben 
be$ peeren gtamfcfjap betbienb ïjebben / foo $ inp 
öeetet / öat gp.mp öiet / ban öiet na fltraft w <©n* 
öertnffc&en bib <0ob/ batïjp nip upt beefe eïïenöe 
Öeïpe. ©oojtg öebaï ift öaat tn be fjoebe be£ 3M* 
magtigen. <üSeeme ifjabbenfe nocjj meet mét nip 
gefpioofen/ boeï) be Wilden öegeetben't niet lan* 
get toe te laten/ en boetbenmp toeet met öaat na 
be mnt 3^oe gaf ift öaat be mp gegeebene jjBetfen 
en ingelaten / feggenbe ; bit aïïe^öeeft be Fran- 
cais mijnen Jöjoeber mp gefcöonften. ®oe bjaag* 
benfe/ toatbien mijnen 25*oebet tot mp Ifjab ge* 
fegt i gift anttooojbbe : f|fc öab öem öeboolen / 
bat öp fou ften be Portugees t'outftonten ; ban 
na on$ ©abetlanb te tteftften \ met een Jlcöip bal 
toebeten ïjiet aan te Jtanben / en mp af te fia* 
len ; taant gp taaatt goebe Hieben / en Jjieïö mp 
toeï ; berfjaïben toon ift tt rijWijft Moonen / taan* 
neet 't^eöip fouaangeïtomen fïjn, 

*®u$ moefl tft 't belle boojtaenben / en bit öe* 
Öaagbe öaat toeï, ^aat na fepbenfe onbet maf* 
ftanbet : ïf p moet getoifïp een fYarnjois fïju ; laat 
on$ betöaïben &em boojtaan öeetet öanbelen/ aï$ 
tot notïj toe. ©u$ bïeef ift nocö een tijb ïang 
mbtt öaat ; öaar totj$ maftenbe / bat'et fjaafï een 
Jköipommpfou ftomen ; onbettuffeïjen foubenfe 
mp maat taef traéteeren . ©an boe af aan boerben* 
fempmet fymt gintfclj en ïjettaaart^ in 't 35ofcö ; 
en aï|fe pet£ te boen tjabben/ moefl ift öaat fytl* 
pen, 

©nbetïjaat toa$ een <§ïaaf / upt.be Natie bet 
Carios , ooft bpanben beefet Wilden , toeïfte ba 
Portugezen bjienben fijn. ï|p toa£ getaeefl een 
ïijf-epgene btt gemeïbe Portugeezen ; bocö baat 
na befetbe ontloopen» ^e foobanige booben be 
Wilden niet/ taanneetfe/ ontblooben ftj'nbe / tot 
|aat ftomen / tm taatefe eenige gtoote mifbaab 



JanStADEN. $ J 

begingen ; maar gouben gaat booj ^ïaben / en 
gefoupftenfe tot garen btenff. 

<Deefen Carios gab nu bjie jaten onbet beTuppïn en tot de 
Imb« gebjeefl ; en fepbe tot gaat / bat gp mp gab ^ u fP ia 
gefien onbet be Portugezen • bat ik oofetoeifcgepbe^Sen 11 " 
ne maten onbet be'Tuppin Imbas gabgefegooten/ 
aï£fc ten ^©o?ïog \raten gettoftften tegenf be Tpppïii 

Ikins. 

3^e gemeïbe Portngecwn gabben boos fommige Beiiegd 
jaren mim ban be ftomngen bttftt Wilden öoo?<fengevan- 
gaat<©efcgut om 't leben geöjagt : en beefen Ga- f™*" 
rios fepbe / bat ik be fcgootljab bettigt töebutfg b y deefe 
gitfïebe gp gaar aan/ om mp tebtoötn / betftla- wiu»cn, 
renbe I bat gp 't gefïen gab ; bat ik gaven tegten 
bpanb \tta0 / en bed meer anbete buigen / bit 
balfcgttjft geïoogen toaren. 3©ant gp gab nu ah 
mbg b?fe jaten onbet beTuppin Imbas getoeefi/ 
en 't toa£ nu eetfï een jaat / bat ik te S. Vincent 
toa£ geftomén* (©nbettufegen bab ift €töb/ bat 
gp iTOboojfïjneleugenen taoubegoeben* 

't 4Sebeutbe Anno 1 5-5-4 , in be fef be maanb mg* en hitfte 
net <Ü5ebanfent$ / bat be Carios fitk Mtïb. Mjnm ^.s^- 
ï|eet öab mp / bat ik gein gefonb fou mafen / op SJ' 
bat gp totïbe bieten mogt bangen / geïp gp ge* dood te 
tooon toa$ te boen / en top bi$ Vmm jfsteegeti- ^ an ' «* 
3©ant/ fepbe gp/ gp toeet toel/ ixmnneet gp mp teeun: « 
tuat b?agt / bat gp u beel baat ban gebt gegab. 
5^ocg tooien u bunkt / bat gp niet geneefen faï / 
foo maaft get mp befsenb / op bat ik gem eenen 
Boebentaiehbfcgenfte/ om gem boob te fïaan/ en 
eenen J5aam aan gem te toinnen. 

.% \®a§ nu mnmxtmum of tgien öagen fttauïi doch hy 
geitfeefL M? ge&ben Canbenban feeftet «©iet/ 't fick wei-; 
toelftfe Backe noemen; ©eefe fïQpenfe feetfegatp; dendes 
en fnijben eenen fielten / atg be qtiaaï m 't bïoeb 
fit/ baat mee obet 't goofb / toaatöp ban beeï 
Moebg upt be töonöe fodb t Wt i$ bp beeft Wilde» 
foo beeï / alö bp ong 't Ibet-ïaten. 

€Séritobeefet(Canbm nam ik / en meenbe gem werd feifc 
baatttiee be Mediaan-SBber t'openen ; boeg tem™*} ha f r 
befdbe niet boo? fcéfen / betmit^ be fttttb te fïomp f^tttl 
P 4 *&a£ ö . 






waar on- 
trent ver- 
fcheydene 



aamerklij- 
ke faken 



den ^cefer 

werden 
voorge- 
fteld. 



f6 SCHEÉPS-TOGTEN VAN 

*&$. &P fïonben ronbom mp ; en a\$ ift / fïenöe 
batiftïjteniiet^tettlgtmtoi/ toegging/ toaag* 
öenfe mp/ of ÖP toe* gefonb fou ftonneu tecöen > 
SJftanttooo^bbe/ bat ift nietë Ijab ftoraim boen/ 
to!jï geen bïoeb tipt ben Ibet geïoopen toa$ / ge* 
ïpfe toeï gefïen ïjaööetL ^op fa! ïjp ban / meen* 
hmft l moeten fletben ; bocö eer bebooböem ober* 
balt / toi!ïen top ïjem felfê boob flaan. 5ft ber- 
itiaanbe öaat / fuïfté nift te boen / betmit£ ïjp beet 
ligt toeer gefonb fou mogen toojben ; maar te bet* 
geefê. ^p troftfteti ïjem boo? be lm be$ %mmva$ 
Vratinga. (Ctoee begare ïjielben tjembaft/ toaiit 
Öptoa^ foo gantfeöfttanft/ bat öp niet öemerftte/ 
toatfe öemboentoiïben. 

^en geenen / bien ÖP gegeeben toa^ / om ïjetu 
boob te fïaan / quam aan / en gaf öem foobanig een 
fïag op 't ïjoof b / bat'et be f arffenen upt fp?on= 
gen. 3£aat na lietenfe ïjem tooorbe ©ut leggen / 
en toiïben ïjem eeten. gfe fepbe ïtaat / batfe 't niet 
fouben boen ; toant tnbienfe ban beefen ^ieften 
aten/ foo foubenfe miffcïjien ooft ftefttoo ihm. 3£oe 
toifïenfe niet / toatfe boen toilben. 3B>oeg tmm 
uptbeïfitt/ toaatiu ift toa| / quam toe lopen ; 
Êebalbe 3©gben/ batfe een ©pet öp ben 3ftoobm 
fouben maften / en fneeb hm feïben be ftop af. 3©ant 
bermitg ïjp maar een oog / en / toegen^ fijne fieft* 
te / boo#$ een leeïpe gebaante Ijab / foo beroof 
faafttebit/ batïjp 't toanflallig ïjoofb toeg totetp 
38é ïfapett be$ 3Ligeï)aain$ fengbe öp af ober 't 
©pet; fneeb hm l^ooben infïuftften/ engafpebet 
een beet/ böïgéïïï Ijare getoöonte. 

<§p atenaï!e#op/ beijaïben be ftop en be <©m> 
men / ban toeïftefe tm af fteet ïjabben / bermit<§ ï)p 
fleft toa| getaeeft* Certoijl ift gintfcïj en öet> 
toaatté boo? be üftit ging / öjieb hm tmm een ©oet/ 
benanberen eenöanb; b'obetlge be berbere fluftften 
be£ Eigctja&m$. ®oe fepbe ift totöaat/ bat beefen 
Carios , 'bienfe uit b?ieben en aten f mp aïtijb baïfcö* 
lp öabbeloogeti / en gefegt / bat ifteenigeutoet 
b^ienben/ tertoïjl ift üpbe Pomigcezen toaé/ Ijab 
$oob gefeïjaoten ; baat fjp bocij mn nopt onöec 

Öaat 



! 



- 



Jan Staden. $j 

ïjaat gefïen öab, <©p toeet toel/ betbolgbe ift/ 
bat öp eentge jateu bp u getoeefi i$ / fonbet oopt 
fttanft te too?ben. IBaat biegen£ fijne ïeugenen 
tegen^mp / is? mijnen <ü5oö toontig getoo?ben/ foa 
öat öP met alleen fïeft taierö / maat <U5ob ooft u ge* 
bagten gaf/ ban ïjem boob te fïaan / en t'eeten. ^>oo 
faïöpoofttjaubeïett met alle boofe JiBenfcïjen/ bie 
mp leeb gedaan ïjeböen / en nocïj boen fuïïen. 

©betbeefe mijne tooo;ben fcoietben beele bet Wil- 
den berfdr^iftt / betfjalben ift bm ï|eere banftte / brijï 
Ï)P fig in alleg foo toeïbabig tegenj? mp betoonbe* 
©nbettufTcïjenbib ift ben Leefer, loei agt te brillen 
nemen op 't geen ift fcö$be. 3©ant ift öeb beefe 
moepte niet op mp genomen / om enfteïöft foat 
nieub$in 't ligt te geben/ maat alleen/ om be 
31Mbaben <t5ob$ / aan mp betoeefen / pebet beftenb 
te maften. 

©e ti)h quam nu aan / bat be Wilden tm ©01* 
ïog Wlbm tteftften / toaar toe fp b?te maanben 
ïang fïgbetepb Ijabben. gjft ïjab gebutig &oop/ 
öatfemp/ ben optogt tegen^ïjatebpanbenboenbe/ 
fouöen t'&upë gelaten öebben bp be i©ijben / en 
bat ift ban mibbeï fou binben omt'ontbïieben. 

tCgt bagen boojbatfe tenfttijgbJilben uptbaten/ 
toa^ een Franfch ^cïjip onttent 8 mijlen banon^ 
©ïeft aangeftomen / in feeftete ü|aben / ban be Por- 
tugecscn genoettlb Rio de Jenefo , of itt bet Wil- 
den Caal Iteronne: aïtoaat beFrangoifen getooon 
toaten Bmiifen - hout in te ïaben, Mp quamen 
ooft m plaats baat ift gebangen geïjouben baietb 
meteen 25oot ; en tupïbenbanbe Wilden peepet/ 
IBeitftatten / en ^apegaapen. 

<êtmn btt Franfche quant upt be 2Soot aan 
gianb. I$p toa£ Jacob genoemb / en etbatenin 
bet Wilden ^p^aaft. ^efenöanbelbemetfraat; 
en ift bab ïjem / mp meebe in 't ^eïjip te brillen 
nemen, 3^oeö mijne beften fepben'er neen toe; 
of begeetben feet beele 3©atenboo? mp te ïjebben. 
gift fepbe tot öaat : &p feïfê fouben mn na 't ^cfjip 
boeten ; en ban fouben mijne bjienbenjf)aat3©a^ 
ren genoeg boojmp geben. 



't Geval 

van den 
fieken Slaaf 



weet hy wel 
tot fijn 
voordeel 



te doen 
dienen. 



Aankoomft 
van eeni 
Franfch 
Schip te 
Kio de 
Jenero , 





5 8 



S C H E E P S-T OGTEN VAN 



om met de- 
fe Wilden 
re hande- 
len j waar 
na de fclvc 
weer ver- 
trekt. 



Onfen ge- 
vangenen 
ontvlugt de 
Wilden, 
fwemd na 
de Boot, 
doch weid 
van de 
Franfche te 

iugg' ge- 
Qooten ; 
derhalven 
hy weer na 
Land moeft 
(wemmen. 



Wat hy de 
Wilden , 
aangaande 
fijne vlugt 
wijsmaak- 
te. 



&P lieten ïjiet op goren / bat bit mfrne regte toien? 
fcen niet toaren ; anberjê ( fep&enfe ) foiiöen te géene/ 
toelte in be 'Boot f lm / u toe! pen ©emób cregeeben 
lie&oen / tofjlfe fïen bat gp gantfeï» naa&tför, ©te 
tipt gapt ƒ tiatfe ti -niets* .agten. : €n feefteriijft / fp 
fp?aftenöetoaarïjepö. ■■■■ ■.Cbentod fepie ift: a©an* 
neer ih fep 't groote ^cïjip ftoom / fuïïenfe mp 
üffeeöerm geben, ï|iet opgabenfe tot anttoooib: 
©at «Seftip fou noetj foo ïjaafï niet toeg baren ; fn 
moeiten eerfl ten <©o?ïog treftften : maar afêfe toeer 
qüamen / Möenfemp öertjoaartg' boeren* " 

W$nu be SBooteenen nagt bp 't ®o?p op 3tn* 
feer &ab geleegen / öevepbbe öefeïbe |ïg ter toeg 
baart <®oc öagt ift. .<© goebettiecne <0ob ! m* 
öien bit «Stfjip nu onh bertreftt / fortöec inp meebe 
-te nemen / foo faïifi 0itöer beïjanöen beefét Wil- 
den oni 't leben ïiomen ; taant 't i£ een ©oKft toaat 
op geen bertroutoen f& Sin beefe bebenfeing liep 
ftupt be^ttt na't3©ater; maatbe Wilden fulft^ 
getoaar too^benbe / fnetöen mp agtet na. ^ |aa= 
fiebe mp booi tjaat Reenen, ^p joegen mn na / 
mmxm bfemp grijpen toou / ffoeg ift ban mu af. 
't <0antfclje 3hüp toaö nu» op be (jtetai ; eefttee 
ontqnatniftljaar/ enfiwomnaöeSSoottoe; maar 
tettoiji ift- baat in toon ftïimmen / (lieten be Fran- 
5oifen mp toeg ; meenenbe / inbienfe mp tegen^ 
öet Wilden toil meenamen / öatfe ooft tegënö Baar 
opfïaan / en ïjare bpanben toetrben mogten." <&oz 
f toom ift feer b^oebig toeer na 't ïanb toe / feg* 
genbe öp mp feïben : J5n bemerk ift/ ben toffie 
<Söfcé te fijn / bat ift noetj ïangee in beefe elienöe 
faï bïijben. €bentod / tjab ift mp bztft Wnqt niet 
onbetnomen / foo fou ift naöer&anb gemeenb r)eö* 
öen / bat {jet mijne fctjuïb toaö getaeeft/ beefe ge* 
leegenïjepb niet toaar genomen te tjeööen, 

®oe ift mx toeec bh be Wilden toa^ geftonten / 
toatenfefeer bioïija/ en fepben onöermalftanöet: 
3©el / öp ftoomö toeer. g[& getiet mp / tegené 
Öaacbetgramb te fijn /' feggenbe : IBeenbgn/ bat 
iifi u toon ontïoopen ^ ^h bm aan be 25oot ge^ 
toeefï/ en tjeö mijne .HanbélieOen gefegt/ batfe/ 

toan- 






Jan Staden. 59 

toanneet gp upt ben &tög fijt toeet gekomen / beeïe 
fflacm öettoaatt^ fouben b?engen / om u te geben, 
©it bejfjaagöeïjaat feet toel/ en fp toonöen fïg nu 
teb?eeben te fijn. 

©iet* öagen £iet na öjagtenfe eenige Canocs öp 
een in 't ©o?p baat in ift toa$ / om ten <©o*ïog 
upttetteftften. ©m^berfïen Konyam- Bebe cjuam 
met öe fijne ooft öettoaatt^ JBönen $eer fepöe : 
ï?P toon mp meeDe nemen. %& betfogt / öat öp 
mp t'önp^toon ïaten ; enljp fou'tbeeïligt geöaan 
Öeööen/ intrfen niet Konyam-Bebe gcfegtljaö/ öat 
Öp mp mee fou boeien, ^k geliet mp / feer onge* 
toiïïig öier toe; op öatfe / inöien iïrgetoiïïig mee 
gegaan öaö / niet mogten öenften/ öat ift / inöet 
bpanöen ïanö gekomen fljnöe / geïegenïjepö fon 
foeftenomt'ontbïieöen ; en öetöaïben öie^ te nau* 
toetopfïgtopmpmogten nemen. 

^©ofc toa£ mQne meening / inöienfe mp t'finn^ 
gelaten ïjaööen / na 't Franfche ücöin te ïopen. 
©ocïj fp namen mp met öaat. 't 45etaï öatet Ca- 
noes toa£ 38 , en in pebetCanoe öebonöenfïgon* 
ttent 18 petfoonen. dommige ïjaööen niet öaat 
ffifgoben taaö geöouöen ; ooft geöioomö/ en ge- 
prophetecrt ban ben uptgang öeefe^ fetfjg£ ; öet* 
ïjaïben fp feet toeï gemoed toaten. 

$faat boo?neemen toa£ / na öe ïanöflteeft ban 
Brikioka te baten/ öaatfe nip gebangen öaööen ge* 
nomen ; ftg onttent 't ©ïeft in een 25ofeö betoog 
gen te ïjouöen / m gebanftïöft meeöe te boeten öe 
geene / toeïfte in ïjare öanöen fouöen ballen, ©en 
Wpttogt tot beefen ïütöggefcljieööe Anno 1^4; on* 
ttent ben 14 öagban Auguftus , tet toeïfeet tijö een 
fïag ban ©iffcSen/ bp öe Portugezen gettoemö 
Doynget, ban be Spaan fche Lieflcs^ ban öe Wilden 
Bratti , npt be gee in 't foet 3©atet ftoomö / om baat 
te teeleu. ©eefe üaattijü noemen öe gemeïöe 
Wilden Pirakaen ; en öan tteftften öepbe öe par- 
thyen gemeenlgfe op ten #o?log ; tóflfe op öate 
fêep£ öeefe ©iffeöen genoeg ftonnen bangen/ om 
Iban te leben. <©p ö'itpttogt batenfe feet lang* 
faam / maat in 't toeetom Meeren foo gef toinö algfe 

fiom 



Uyttogt 
van de 
Tuppirt 
Imbss 



ten Oorlog 
tegens hare 
Naburen 



de Tuppin 
Ikins j 



den Gevan- 

fenen mee- 
e nee- 
mende» 



Bratti, een 
feort van 
Viilchen. 



Hy voor- 
fegtby ge- 
val 't geen 
gebeurde. 



S. Seba- 
ftiaan. 



Agtgevyig 
op Droo- 
menj 



waar op de 
Wilden feer 
gelet fijn , 



60 SCHBEPS-ÏOGTEN VAN 

ftotmen; ^6 fïonb nu geöurtgin ïjoop / bat b'an* 
bm Wiiffen , toeïfte bet Portugees tyfenben fïjn / 
ftg ooft op acp^ fouben faegeeben öeööen / om in 't 
ftmib Der TuppJnTmbas te ballen/ geïtjft be Portu- 
gewen in 't groote ,ècï|ip nip sefegt öabben/ batfe 
boomemen$ toaren te bom 

JliSijne Wilden bjaagbentttp geburig / toat mp 
bogt ; en of fe op beefen Cogt ooft <®ebangene fou* 
bm beftomen > #m fjaatniet te bettoomen / foo 
fepbeift ja : baat bp boenbe/ bat be bpanben on£ 
fouben bejegenen. ®ien nagt bïeeben top leggen 
aan feetoe $laat$ een^ flanög/ genoembUwat- 
tibi , baat top beeï ban beBiffcöen Brattï bingen ; 
toeïfte foo gtoot ftjn als een goebe Snoeft. <®kn 
nagt toaapben 't getoeïbig ftarb. *§p fpjaften tiu 
feer beeï met mp/ en bjaagben / toatbien ,5>to?m 
Muïmibtl «p anttooj^be/ batbien3©inbtoaan* 
öe obet beeï boobe fBenfcijen, €mm anbeten 
ïjoop beefet Wilden tuaé ooftte3©aterttpt gebaren 
opbetëibiet Paraibe. iBiffcöien/ fepbenfe / öeb* 
ben beefe a!reeb$ bet bpanben Haub aangebaïïen/ 
en een bttl bet feïbe fijn gefneubeïb, ^abetöanb 
betfïonb iïi / bat ftet foo gebeurb toa£* 

^©oe topnugeftoinen toaten tot op een bagrep$ 
na bp be $ïaat$ / baatfe gaten aanfïag toiïben 
uptboeten / teegetben fp ftg in 't 25ofcJj ban een 

Cpïanb/ 't Voeïft ban be Portugezen S. Sebaftïaan 

\^etb gefteeten ; maat ban be Wilden gefegt Meyen- 
bïpe. iKet 't aanftomen ban ben abónb ging bm 
(©betflen Konyam-Bebc boo? 't Heeget in 't ^ofcö / 
feggenbe : Ji>p toaren nu bigt bp btt bpanben Hanb 
gekomen/ beröaïben fou eïfetoeïontöouben 't geen 
§pbfennagtmogtb?ooraen; en toepen/ batfe toat 
Beïufiftfgg biobmöeii : 

©oe fjp fijn <®èfp*eft bettigt öab banfïebenfe met 
jjaat' Wgoben tot in be nagt. Haat na begabenfe fïg 
tot fTapen» woe mijnen Heet fïg met lepbbe/fepbe ïip/ 
bat iï\ toat goeb| fou b?oómen- <3|ft fepbe / bat ift op 
be <fê;oamèn geen agt nam / tope baïfcï) toaten. 
35?eng ban ebentoeï/ ging ïjp boojt/ bputoen <®ob 
te toeép / bat ton ' bpanbek mogen bangen. 



■ : 4 



lUMcr 



'f i 



Jan Staden. Ci 

^oeben bagaanb?aft/ quanten b'<0berfren open daar ujt 
een / en aten ban een jècöooteïbolgefooöene©ffcö. £?° rwi c- 
4Mbettoyï bettelbenfe maïftanbet öate ^joomen ; £3g| 
toeïftefe fïg Keten toeï gebalïen. Cenige banfïten 
met öaat' lïfgoben/ en toaten boo?nemen$ / bien 
bag op 't bigt öp geïeegene Eanb öatet bpanben 
aan te baren/ bp een ©laat£ / genoemb Boybaffii 
Kange; baatfe toiïöeh bettoagten b'aanftoomfï 
ban be nagt. 

®oe top af boeren ban Meyenbfpe , baat top staden 
'£nagt£ geïeegetb öabben / b?aagben mp be Wii- vo °i fc g' 
den noeö eenmaal/ toat ntpbagt bat ïjaar gebeu-^lnfoo 
ren foube i g|S anttooojbbe foo ïo£ baat fteenen : gebeurde. 
25p Boybafïb ( BoywafFu ) Kange fuïlen be bpan- 
ben on£ tegemoet ftomen ; bocö fïjt maat goebS 
moeb£. iBtjn boomemen toa£/ tet genoembei: 
$Haat£ öaat t'ontbïieben. 3£eefe toa£ fe£ molen 
toeg£ ban bte / baatfe mp gebangen befeomen K 
Öabben. 

(Cettogï top bu$boo?t boeren/ fagen topeenige^Tw» 
Canoes ban agtet een €pïanb 'onjS te geitïoet ïto* mende " 
men. ^oetiepenfe: <9aar ftomen onfe bpanben Tu PP in 
be Tuppin Ikins aan. ^p toifben met öate Canoes i«rf>as on- 
ftgagter een üSot^ bettegen / op bat b'anbete on* ^moft' 6 
boo*fïen£ in ïjate öanben ballen mogten ; ecötetdochvee'i 
toierbenfe on£ getoaat / en fneïben flg op be blugt minde* ia 
na öup£. 3©P toepben öaat op 't geftoinöfïe na / s e£aL 
biet gantfcïjenpren lang/ en quamen epnbïgft bp 
öaat. &p toaten bgf Canoes in getal / bol geflopt 
ban Wilden , alt'famenban Brikioka. ^jft ïunbbe 
Öaat alle toeï. 3|n eene btt Canoes toaten fe£ 
Mammei ucken , gefanientlp geboopt ; neben$ 
nocö ttoee25|Oeöet^/ DlegódePraga, en Domin- 
go de Praga. 

<©eefe bepbe htthm groote tegentoeet / Vmu Dapper- 
met een ïfloet ; b'anbete met een j? ïitë-öóog ; en heydvia 
Öfeïöen 't in ïjate Canoe ttoee bolle tipten tipt te* twee 
öeng onfe meer ban bertig Canoes. itóaar boe öa* S^SSL 
te ©ijlen berfcljooten toaren / bielen be Tuppin van ? g s 
ïmbas op öaat aan? karnen öaat gebangen ; en Gevegt. 
eenige anbere toietben tetfionb boob gejïagen. <®ee* 

rïen 



. 



Hoedanig 
de Tuppiu 
Imbae han- 
delden 
onder 
wegen op 
hare na 
huys vaart 



met de 
Gevangene 
weikefe , 
feer ge* 
wond 
fijnde , 



in deefen 
Smid 
bekomen 
hadden. 



6l ScHEEPS-TOGTEN,VAN 

nen ban öepbe be 2Sioebe$ toa£ getoonb ; beeft 
ttoee beefejt Mammeiucken bebonben fïg f toaarïijft 
geqnetfï ; ennoeïj eenige ber Wilden Tuppin lkins, 
toaar onber een ©jontotoa^. 

't Waê ttoee groote mijlen toeg£ ban 't 3tanb af 
in Zzzj baatfegebangen genomen toierben- ;©e 
Tuppin Imbas fneïben fïg foo beel al^fe ftonben 
toeerna't ïanb / om fïg fe leegeren baar ton ben 
boorigen nagt toaren getoeefi ©oe top nu bp 't 
3ianb Meyenbipe toaren geftomen/ begon be^on 
' altnhf onber te gaan. geber ïepbbe fijnen <0eban* 
genen in fijne Hut. ^ocïjbe geene / bie ftoaat* 
lijft getoonb toaren fïoegenfe terfïonb boob / en 
fneebenfe naïjare getooonte in fïuftften / bjabenbe 
ber feïber bleefcö- 

#nber be geene/ toeïfte bien nagt gefoaben toiet> 
ben / toaren ttoee Mammeiucken , hit Chriftcnen 
toaren getoojben. 3£en eenen toa£ ttt\$ Portu- 

geezen^pon / genoemb Georg Ferrero/ Sfjmtl 

©aber ïjab öem getoonnen öp een Wilde ©jouto, 
<©en anberen toietb Hieronymus Qtïjzttm. <$enen 
ber Wilden tipt be ï$ut/ toaar in ift toaé/öie hm 
«Ütaatn ban Parwaa boerbe / ïjab f)em gebangrn 
bekomen / enfipbjieb Hieronymus nocï) bien feiben 
nagt ; ontrent een feö?eebe toeg£ ban be pïaatë baat 
ift lag* deefen ongeluftftigen toa£ een SSMoeö* 
bertoant ban Diego dePraga. 

Moclj Men feïben abonb / aï£ be Wilden gg 
geïegerb öabben / ging ift in be %ut htt wmtièt 
öepbe 2Sjoeber£ / om met fjaar te ftwften toant 
fp toaren te Brikioka mijne goe&e tyintbni ge^ 
toeefr, &p b?aagben mp / offe ooft cteaeeten fan? 
bm too&en : flft fepbe öaat / batfe fxq mocften 
fieïlen in ben toiiie ïjaar| ïf emeïfcïien ©aöerë / en 
in Wfjahben fïjn$ Jboon^ ïefa Chrifti , ben mhwn 
cigben bcto? onfe ^onben / in toien^ j&aattf top ge- 
boogt toaren. <in ben feïben geïööf i& ooft ; en \n 
Öeeft nip tot bi$ lang betoaarb, $f oebanig fin 
tmboojtg met on^faï geïieben teïjanbeïen / ftonb 
aan fijnen toiïïe / en baat mctDz moifien top te 
bieeben fijn.. 

©OOJtg 




——■■Hj 



]\ A "N S T ADEN. 



*5 



' . ©oo?t$ bjaagbm mp öepbe öeefe 3ö£oebeï£ / Ijoe* wat voor 
banig ïjet fïonb met ijaten j©eef Hicronymus ? g.ft J^? 1 *» 
anttooojbbe : #p !ag öp 't ©per te öjaöe» ; en n<L 
ftab aïteebj? een fluft ba» Gcorge Ferrero fïen «ten. 
<©oe öegonbenfe te temm ; boef) ift betttoojlebe 
ïjaar/ feggende : Jbp toifïen luel / öat ift nu tot 
fnb'agtfïe maand onber öeefe Wilden toa$ getoeefï/ 
en ttï)ttx öaö €>ob mp betoaatb* Mn 28ïmagtig* 
Öepb ftonöaat ebe» 't feïbe boen/ inbienfe op öem 
berttoutoben. g|ft boegdebaaiöp: fmmet^ öe* 
Öoöjbe mp / bie upt een bjeemb 3tanb / en beefen 
bjeefïpen jjanbel niet g&tooon ben / btt meer ttt 
Settentegaan/ banu/ bie in bit <0etoefï geboren 
fijt <©oeö ïjier tegen£ öjagtenfe in : <®p fijt in utoe 
uptgefïane eïïenbe foo betïjaid / bat gp befefbe niet 
meet agt. 

Certmjlift in üeeft <Befp?aften met jfjaat toa£/Gef P *ek 
gebooben öe Wilden mp / ban fjaat toeg te gaan na van onfea 
mijne $f ut ; toagenbe notg I toat fft foo ïang met f^T 
Öaat te p?aten ïjab > 't SSebioefde mp / öaar tedefdre 
moeten berfateti, ©001 ï ïaatfh: bermaanbe ift 
Öaar / flgin ben toiiïe <Bob£ te b«ebm te fMïen* 
iSp ïjabben genoeg ertraren / luat óoo? eïïenben top 
in beefe JBeereïb moeten uptfïaan. 3Pp toaten be 
Matuur boeteenen boob fcïjiüöig, ^k€ te geru* 
pee moefenfeftöben/ toijltë ooftöp Saac toa& 

daarop ging ift upt gare ï|«t boo* 't gantfc&e om welker 
3leeger/ en Ufm be <©eba»gene. 2fft toanbeïbe wil £ï 
gantfcïjaiïeen/ en niemanbfïoegaritobmp. ïlab 611 ^' 
beif alben batmaal toeï ftonnen ontfoopen / toant 
't €pïa»b Mayenbfpctoa^ maat töien mijïenban 
Bnkioka; doet) sft öegeeebe niet/ ombetcrebangene *»a*ty 
ChriftcDcn toiï / ban toeïfte nocjfj biet in 'tleben toa* -fi^ 
ren / benftenbe bp mp felben t ftUüefi ift öaat Ldomte 
ontbïiebe / f00 fiiltenfe toojnig toerden / en Ijaar konn *a 
tetflonbboobfïaan: ündienift öïtftoe/ foo faï i$ed ontvliedCfl - 
beef ligt een mibbeïgeben/ t'onfec alter beïjoabing, 
<3ft fteïöe ban beblugtter sijben / om n#ie meebe 
<0ebangene te bemoofïen. ^e Wilden toaten mp 
mi feet tot geneegen / tef|ï ift öaat boa?fegt öaby 
bat öare bjianöen m§ fmMi bejegenen ; en fp <&t* 

ban* 



% 



ScHEE-PS-TOGTEN VAN 



Sijn gefprek 

met dea 

Opperften 

Koning 

Konyam* 

Bebe. 



Die hem 

Menfchen- 

vleefch 

aanbood 

t'eeten. 



De gevan- 
gene Wil- 
den moéten 



danffen en 
üngcn. 



Der felver 
hooge be- 
xoemingen. 



bangeneMtomen. €n totjï bit foo gefcfjfeö tua$/ 
ftubenfe/ batik eenöeetet Propheet toa£ aï€ ïjate 

Maraka. ■ 

'$ Inbeitnbaagé quanten tap niet bert' ban gaat 
ütanbfcjfjap / bp een gtoot <©ebetgte / genoemb 
Occarafu. ïfykz iegetben fp fïg / om bien nagt baat 
te blijben. gft begaf mp na be i|ut ban bzn 4&* 
betflen ïfoning Konyam-Bebe , m b?aagbe öem/ 
toatöP niet be Mammelucken in ben fin ïjab ? ïfu' 
anttooojbbe: ^p fonben gegeeten toerben; en 
betboobmp/ metöaattefpieeften; taant öp toa£ 
feettoojnigopöaat; feggenbe: ^pfouben t'öup«S 
gebleeben fjebben / en met fijne bpanben niet fijn op* 
gettoWsen* f$ftboetbe öem tegemoet: ï|pfonïjaat 
ïatenïeben/ en aan ïjare b?tenben berftopen; bocïj 
ÖP toon ƒ batfe gegeeten fouben tao*ben* 

©eefen Konyam-Bebe ïjab een groote fóo?f boï 
IBenfcïjen-bïeefcïjbooj fïg f taan ; at ban een 25een; 
ïjielb öet mp boo: ben monbe / en bjaagbe / of ift 
meebe taon eeteït > 5J|ft (anttuoojöbe / bat nattta* 
ïp£'t een' onbetnufdg^iet 'tanöetat ; öoefou 
banb'eene IBenfcï) ben anberen metmonben tan- 
bm betfïinben? ï^p beet bappet baat in ; en liet 
ftooten : jauwaritfc ; foo beeï aï^S : 2P bm een 
Cpget-btet / 't fmaafct mp toel <®>aai op ging ik 
banïjemtaeg* 

^ienfelben abonb getob öp / bat eïft fijne &t* 
bangene fon feengen op feeftete ptaaté boo^ 'e 
25ofcï) / bn 't ïèatet. 3Nt gefctjiebbe* l^oe bet^ 
famelömfefïgV maaftten een tonbe ftrfaig / enfïrt* 
bm be<©ebangenein 't mibben ; taeï^e gefament^ 
WJft moefien banffen/ fmgen / en tammeien met 
ï*aat Éfgoben Tammaraka. 

%\$ int be «Bebangene ïjaat gefang geëpnbigb 
jfjaöbèn ƒ öegonbenfe b'een na b'anbete te fp^eften / 
met ioogmoebtge/ fïgbetoemenbe taoo?öen ; feg* 

genbe : |a, wy trokken uyt, gelijk dappere Lieden 
gewoon fijn; omu, onfevyanden v gevangen te krij- 
gen , en t'eeten. 't Is waar, gy lieden hebt nu d'over- 
hand gekreegen, en ons gevangen bekomen ; doch 
wy vfagetfer niets met allen na. Onvertfaagde Man* 
■ - fiC» 



i 



| A n Staden. tf j 

ïien fierven niet in haar , maar in harer vyanden Land. 
Onfe Natie is noch flerk genoeg, om my aan u lie- 
den te wreeken. ^a / lieten b'anb&e fykl op goo- 
ren/ b'utoe geööen aïreeb$ tieele beconfebetbelflb/ 
toaat ober Uip nu aan u tojaaft uiilleii nemen; 

$5a 't epnbigen beefer rebenen boerbe peber bet 
Wilden fijnen <©ebangenen toeee in fijn Logement. 
I^enberbenbagtjierna quamen toptoeer in gaar 
( öecTuppïn imbss) Itanö; en gare ban gaar bt* 
ftomene bpanöen toietbenbaneïftin fijne $^ut ge* 
htaQL ©ie in 't <©0|p Uwattibi , toaae in ift 
toaóV gabbenagtber Tuppinlkins ïebenbiggebatt* 
gen bekomen/ en ö?ie Mammeiucken , toeïfteChri- 
ftenen tuaren ; namentïgft/ Diegoen fijnen 23?oe* 
bet Domingo de Praga ; netietl£ Antonius , OOft een 

Chrïften; boo? mgrig peeren .&oon gehangen ge- 
nomen* ©an UOCg ttoee Chrïften Mammeiucken 
&?agtenfet1)up£/afreebë geö?aben fijnbe/ ombe* 
feïbe baar t'eetem <©p öeefe upt-en te rugge-rep$ 
gabben top c .eïf bagen boa? geö?agt. 

©oe top bué toeert'öuplgeftomentoaren/ter* 
fogtiftaanbe Wilden * batfemp/ boïgen^gareöe* 
ïofte/ aan'tjbcgip bec Franeoifen fouben boeren ; 
taant ift toa$ nu met gaar in ben <&o?ïog getoeefï; 
en gab gaar gare bpanben geïpen bangen ; ban 
toeïftefe nu toeï gabben gegoosb / bat ift geenen Por- 
tngeezfch toa^ M>P anttoocabben mp fulft£ te 
fuiien boen ; boeg taiïben eerfï toat ruflen / en 't 
geöjabenebïeefegbetöepbe Chriftenen eeten, 

fn een anbere I|tit / tegeng ober be geene tóaar 
inilitoa^ / ont&felb flg een ïioning / genoeitibTa- 
tamm. ©eefengab eenen gefeabenen / te ïveeten/ 

Georg Ferrero , ^oon een$ Portugeezfchen Capi- 

tains ; en liet ben ©?artft gereeb maften boïgené öa- 
re getooonte* ©eeïe berfameïben fig öp gem ; bj'on* 
ften I fongen / m öetoonben groote bïgbfegap- 

'£©aag£na beeft «gmpperp sooben fp 't ©ïeefeg 
teeer op/ en aten 't S®eé anberen &onirig£ ( of 
f oofbmamn bleefcg gingnocgin een ïiojf in be 
l$ut i intoeffte ift geiogeert foa£/ ober 't ©per in 
&m rooft toelbjietoeeften ïang; foo bat getfoo bor 

Jaa Staden E. toa$ 




66 



3 C H E E P S-T Ö G T E N V A N 



't Franfche 
Schip ver- 
trekt , tot 
groot e 
droefheyd 
onfes Ge- 
vangenen. 



Hy had 
voor fijn 
Hut een 
Kmys op-* 
geregt,, 
*t welk een 
Vrouw 

uyt d' aar de 
trok ? 



Wat daar 
op voJgde § 



en waan der 



toa£ geloojben aï^ ï$out Wwifaak j bat get öu^ 
ïan0 ober 't ©per/ en ongegeeteh bleef / toa^bee* 
fe : ^en Wilden , bïe'er Cpgenaar ober toa^ / toa£ 
na een andere JJlaat$ getroftften / om Sèo^teïen 
taaien rot 't öerepben ban bm Vbiarih I baarmen 
Hieronyrni ©ïeefcg mee fou bebjinften. fijnen 
Uaam baa$ Parwaa. J$ier boo? nu berïiep ben 
ttjb ; en fp toiïöen mp niet na 't Franfchc j!>cgip 
boeren / bOQ? batfe 't Feeft ober Hieronymus ge* 
gouben ; en fijn bïeefcg gegeeten gaböen. <&nbei* 
tufTcgen toajTt Jkgip bet Francoifen teeg-gebaren/ 
'ttueïft geïeegengab ontrent agt mijlen toeg u é ban 
be JMaat£ baar ift mp bebonb. ^oe ift beefe tij- 
binggoo?öe/ toierö ift feer beb?oef b ; bocgbe Wil- 
den fepben/ batfe gettteenïijft peber jaar bertoaart^ 
quanten* ï$ier meebe moefï ift mp te bjeeben gou* 
ben. 

^fi|aöeèi) ftru»£gemaafttbaneen Staaft / en 
op geregt booi be Ifiit / in toeïfte ift toa$. 25p 't 
feïbe beeb ift bïftmaaï mijn geöeb tot bm l|eere ; en 
gab be Wilden öebooïen / 't feïbe niet upt te treft- 
ften; anberj? mogt gaar baar ober een ongeluft be- 
jegenen ; boeg fp beragteben mijne Vöoojben, 

#p feeftere tijd Uja$ ift met gaar ter ©ifegbangfï 
gegaan. <©nbertufTcgen gab een ©?outo ber Wil- 
den 'tltrup^uptgeruftt/ en garen |Qan gegeben/ 
om feeftere foo?t ban een Paternofkr, toelftefe ma^ 
ften ban gee-fleftften-gupgjen$/ baar aan te bJ?ö* 
ben / brijl 't ï|out rcmö b?a^. 

^oe ift bit bemant /berdjoot get mp feer. §>naM 
baar op begon get flerft te regenen/ eenige bageh 
na maïftanber. ^e Wilden quamen in mijne 
i^ut I begeerenbebatift met mijnen töoii foufpjee^ 
ften / op bat ben fegen mogtop gouden ; atjder^ 
foute niet gaan 't geenfe geplant gabben ; en nocg 
planten moeden ; taijl 't nn be tgb toa£. SJft fep* 
be ; 't toa^ gatefcguïb. &$ gabben mijnen <©od 
bettoomd öooj 't upttreftften ban 't ï$out ; toant 
bp 't feïbe pleeg ift met mijnen <0ob fpjaaft te gou* 
ben. 

©ermit^fe nu meenben / bat bit b'oojfaaft bt$ 

Kegett^ 



1 a n -Staden* 4j 

ïtegen£ toa£ / foo tjieïp w@®$ mmtn &mn mp waden, 
toeee een Smip£ optegten. 't m*$ mitmrt/ na 
mmn tetehenen / eenup2iia?öe mtbdaa. /Soa 
ïjaafê 't iteup$ toeer Jjetfidö toa£ / toterö' tjet 
icljooit 3©eêr ; baat 't *g boomttdtiagg nocï) feec 
pnftapmfg toa£ jjetoeeft #p üertuonberben flg ftï* 
te ; en meenden / dat #ob öeeb alleg toat tft toon. 

fp toa$ met eënen ter boojnaamfie onder de s ^en met 
Wüden, den boojöeeneu meer genoemden Parwaa, twcc ™?r 
die den Chviftoi Hierony mus geï^aden öab/tet ©tfcïj* 3"™ * 
towiflfi Begaan / nebeng nocïj eenen anderen Der wfchvangd 
J uppm imbas. Cegenë ben abond ontfiond een »y tfi ^e, 
ftoaren «egen / mtt "©onder, ^iet bette ban een on 
onö bteï een ftoaar 3©ater neet / en ftond on£ weer. 
ijaaft fcp te bomen. ®oe baden mp be ttoee Wil- 
den ,. bat iftbocö niet mijnen 40od toon fpjeeftên / 
op dat doo? den ïfegen onfe ©ifcftbangfï nitt ber* 
öinderd mogt taojden ; toant ift toffï immet^ toel / 
öat'er in befut niet# fettm toa£. 

^®eefetooq?ben betooogenmp/ den ©eete onfen s y b8 g ee f 
«oö tjanaantfcöeï bertente bidden/ dat öpjfer™ t fi?né£ y 
nuftjn aiïmagtigtjepD toon boen ölfjften/ bermfttf God f<m 
öe Wilden fuife^ ban mp deaeerden ; op datfe / fep* $'<&«»• 
öeift/ ffen mogen/ batgp/ $eere/ bnmp/ en de 
taiare<l5oöfljt. # 3gautoIijftö £ad iftdft gebed boï* 
«pndlgd / of be ïfjJind qüam aan ö?upfTcöeri/ t'fa* 
mm met ben «egen. ©ntrent fe<S fttj*eeben ban En wat % 
ong regende tjetgetoelöig ; maat baat top fioitöen daaco P 
^etó met allen. 3©aar op Parwaa riet booten : 
.»«(«* / dat gp metutoen 4tod be&t gefpjooftea 
©ohbmflfentopeenlge^fr^en. 

IMe top n« toeet in be ïiftit toaten geftomen / toege** 
fepben öepdebeefe Wüden tot ö'anbere; bat ift had ^ nkeê & 
gefp^ootat met mijnen <©od ; en bertelben ft Jkï / 
toat fïg baat op öab toe gedjagen ; toaac ober ö : 'an* 
oere figfeet bettoonbetbetL 

»$ n» Parwaa al 't gereedfr&ap i&p een bad / öeeb 
gp oen <©?anft&erepden / om Hierony ml meefth ö«n i»*es- 
te öedjtofeen, <€ettoij! bit gefcWebbe / biatitmjk t ? n z chï *' 

me booj mijn# ^mm^mn gebangai töa^grno- **&**»* 
E 2, men / 



6B 



Scheep s-t o g t e n van 






men / genoemb Antomus. ^u$ toaten nu bier 
Chriftenen ïjiet öp malftanber* 

3©P moeflen met öaat ö?iuften ; bocïj eetfï beebeit 
top m\$ gebeb tot 45ob / bat ijp onfe Stelen tooit 



4eu 



andere 

gevangene 

Chriftenen. 



in de te-ü 
genwoor- 

vi gh d4nd C S^nabig fijn/ algonfe upre fou ftomeh / om ooft 
^ chifte- gegeten te tooien, 3^e Wilden vaatten met on$/ 
uen. en toaten bjoolijft ; boef) beefe aanfeïjoutoing öe* 

b?oefbeon$niettoepnig- 
staden werd ;©e boïgenbe mojgen b?oeg foobenfe 't ©ïeefcïj 
afgcfchey- to eet p / en a(:m '^ ^abben 't ooft in feet toep* 
nig t%h$ berfïonben, ©ïen feïben bag boerbenfe nip 
fteenen / om mp te fcöenften aan eenen anberenL 
W$ ik m\ ban bepbe be 25?oebei$ mijn affcijepb 
nam/ betfogtenfe mp / <©ob boo? baatte toilfen 
van de drie Mbbm. <^k gaf ijaat öerigt/ inbienfe mibbel fton* 
benbnïben/ om t'ontbïieben / toaartoaatt^ fytmm 
fp fïg in 't Gebergte fouben öegeben / om ban be 
Wilden niet na gefttoojb te mogen toetben ; toant 
't gebagte ^eöergte toa,$ mp feertoeïöeftenb, Jbp 
Öeööen mijnen taab geboïgb; toant ïo^gefyooften 
(ïjnöe / namenfe be bïugt / geïyft mp nabeiftanb 
gefegt toietb. <©ffe geöeeï ontftomen fijn / of toeer 
gebangen toierben / $mp noef) onbetoufL 
ji>p boeiben mp ban ïjmim na be pïaat£ / ge* 
irti" vereerd noemb Tacquara Sutlbi , baatfempaan eerren bet* 
<* worden eeren toilben, ®oe top nu aï een goeb fïuft toeg^ 
ban 't %anb geftomen toaven / fteeft iïi om na be 
ï|ut/ toeïfte ift nu öab moeten berlaten ; en een 
ftoatte 3©oïft¥)ing obet befelbe- %& toonbe ïjaat 
öie/ enfepbe: lBijnen$5ob toa£ too?nigobetbat 
^ojjp/ ombatfe Chrifteu-vieefchöabbèngegeeten. 
Cpnblp lebevbenfempobet aan eenen ïtoning/ 
getjeeten Abbati Boffange ; bocö fepben tot lynx\ : 
J$p fou mp niet quaabé toeboegen / of laten aan* 
boen / toant mijnen <©ob toa£ beifcfeiMp ontrent 
begeene/ biemp öeleebigben / geïpfe genoeg bet* 
nomen ïjabben tettoijï tft öp ijaat toaé getoeefh 
wat fig hkr <©öft bttb fit ft\f$ tm bermaning aan Ijem / met 
ontrent bpüoeging / bat müm 2S?oeber£ en © jienben öaafl 
soedioeg, öp mp foiU^ra ïiottien / met een M>tW bol 3©aran 
Konkg wijs tpföu mp toel ïjanbeïen / foo toou ft öem en be 

|41m£ 



Hy wei# 
vervoerd , 



aan den 
Koning 
Abbati 
BofTange. 



1 



Jan Staden. tfp 

fijne beeï ban be gebaste 3©aten geben ; toant maakte 
ift toifï feeftetlijft / bat mijnen €tob 't JbcjEjip mgnec 
25joebet£ ïjaafï fou boen aanlanbben. ^it be* 
Öaagbe öem / en be fijne feettoel. ^e ïtoning 
noenibe mp J>oon ; en iifi ging met fijn' epgene 
^êoonen tet fjagt. 
<©eefe Wilden fepben mp / bat 't bootige Fran-» t Voorhce- 

fche ^cjfjip / genoemb Maria Bclletc ban Diep- nen gemei- 
pe , baar ift geetne in getoeefï toate / toeg ge5eplb f, Franfch 
toaé / fijne bolle ïaöing beftomen öebbenbe ban p 
Brazilien-hout , peepet/ Cottoen, |Beitftatten / op de te 
©apegaapen / de. ©oo?t£ / bat beefe Francoifen rug-rc ys 

in be#abett RiodeJenneroeettPortugeezfch ^cftip ^ cr ^ an • e £ 
genotrien/ enttmnbtt Portugeezen gegeeben ïjab* SFiSfch 
bm aan eenen ïtoning bet Wilden , geöeeten Jtaman,. 
Wu, bieöemgegeerenïjab. «Mi toa£ ben Franfch- 
man , bfe / boe ift gebangen genomen toa£ / be 
Wilden ijab bebooïenmp boobte ffaan en t'eeten / 
in 't gebagte iêcfjip gegaan / om na $up£ te baten. 

®it toa£ 't ^cöip / 't toelft / boe ift be Wilden die de 
ontliep / gettjft boojtjeenen betljaalb ié / en bp be wilden be 
2Soot quam/ mp niet begeetbe in te nemen. <£ben V 1, Stad€u 
't felbe ^cöipié op be toeetont-tep$ te gtonbe ge* c e€tta ' 
gaan ; toant / boe ift nabetljanb in Frankrijk quam/ 
Jjeeftmennoptftonnenbetnemen / toaat 't geble* 
ben toa^. 

<©oe ift ontwilt 14 tegen <n 't ©ïeft Tacquara E en and* $ 
Sutibi bp bm ftonmg Abbati Boflange toaé getoeefï/ Franfch 
gebeutben't op feeftetenbag/ bat èenige Wilden bp ? cW p j 
nip quanten/ feggenbe/ batreöabbenöootenrcftie^ koomdaaJEa 
ten; 't toelft t'lterowie moefifijn/ eenèaben/ 
ban be Portugezen geöeeten Rio Jennero. ©et= 
mf$ ift nu mp betfeefteven fton/ bat'et een J>cöip 
toa£ aangeïanb / foo fepbe ift tot ïjaat ; öatfe mp 
bettoaatt^ fouben bjengen / toant 't mogten beet* 
ïigt mijne 2Sjoeber u é fijn. J>p anttoooibben / bat- 
fe 't boen fouben ; bocö Jjielben mn eefttet noch 
eenige bagen op. 

_ ©nbettufTcöenJoojben be baat aangeftomene De Capi 
Francoiftn , bat ift onbetbe Wilden toag ; bergtal* taL o! 't 
ben fonbbc Capitain ttoeebet fijne/ neben£ eenige felvc & nd 
. E 3 '"ftpuin* 



7 O SCHEEPS-TOGTENVAN 

twee der M&ÊÈ$$&k bet Wilden , toelfte öet Franfchenbjlen*' 
%e uyt, öen toaten/ tia 't ®ïeb) toaar in.ift nip twfbbttb ; 
en quanten in een l^ut / Wm\$ Ütoning ( <©ber* 
1 ftm of ^anfïenïöftftén ) toierti genoemB Sowara- 
fa ; bigt bp beï^itt / in toeïfte ife nip bebonö. ®e 
Wilden öjagten rap be ttjömg/ bat'er ttoee upt 't 
j&cbip toaren geftomea 

; .rei to?oip tofetó üt ftfer ober ; ging tot baat / . 
' enbei-b^eïtoombeïiaatsn bet Wilden ^p?aab, &p/ 
ïtip lbo elïentog fïenöe / bobben nicebeïijben met 
nip / en öeeiben mp petë ban ïjate Meeberen mee* 
öe* ^fjb to jaagt* fiaac / toaarom fp geïsömen toa= 
ren ? en ftteeg tot anttooojö/ om mijnent toiL 
Éaat toa$ / fepöenfe / öebooïen / mp met fymt 
Wtj&ffl te %mw n: > toaar toe fp alle aanjagen 
foitbert tn 't toet* fielten. 

^oebetbeugbeflgmgn Hert-ober be barmtjer* 
ttgïjepb 45oh$ / en tb fepöe tot eetfeti beefet bepbe/ 
genoemd Pèrot , bien bet Wilden &p)aafc beftenö 
toa$- ép fou boo^toenben / mönen 25?oebet te 
fijn - / en bat bp mp ^ei^e Stiften bol Hiaten öjagt ; 
tooump betf alben mtt ijaat na 't MUP öoeten / 
om be Ütiffen af te tjafm* . v 

©oo?t£ fou bn feggeu / bat ib onbet gaat toou 
bïüben/ om #eepet en anbete Wmm te betfame* 
ïen / ter trjb toe bat 't ^cfjiput 't boïgenbe jaar 
fou toeer toornen. W$ b?agtenfe mp na 't ge* 
meïbe ^eïjib / en mijnen leete ging feïfê meebe. 
m be baatinfïfnbe b&öben iwebebogen met mp/ 
m betoeeffen mp beeï jjoe&g. SÜJS top nu een bag 
Wet of böf in 't ^djib'toareii getoeeft / b?aagbe 
m Wilden JHontns .Afabati Boffangc , aan toien 
m aefc&onftmtoag'/ mp/ toaatde pffentoarm* 
g^at fttbefeïbe mp fou ïaten geben / op bat top toeet 
tra éupg mosten tteftften. «^ vt ^^* * 

mMm Ut bm Capitain hti ^cöip^ beftenb 
bie'mp öebaï / mönen Ifeet op te bonden tot bat 
bn fijne boïle ïabing fou öeöoen. * ^it beed öp / 
om be Wilden niet te bettoojnen / en in ongemak 
te aetaben / toanneetfe fonben fien / bat ïjp mp in 't 
^ct)ip toou öouben ; of mtfifctrten eenige berraberp 

a^u s 



©m den ge 

vangenen 
in »t Schip- 
«e krijgen. 



Hoedanig 
dcefe faak 9 



onder een 
liftige 
voorwen- 
ding, 



des gevan- 
genen Heer 
feifs mede 
gaande , 



Jan Staden. ft 

aantegten ; betmit£ men beefe Natie gantfcöïöft 
niet berttoutoen mag. mbtituffcljen toon mynen 
©eetmpna $itp$ neemen ; bocöift gaf öem goe* 
betooojben; feggenbe/ bat öP boeïj foo niet foti 
Wen; toant öptotfïtoel / aï£ goebe bjienben/ lenigt 
öie b een b'anbet in lang niet geften öabben / t'fa^ierd. 
men quanten/ batfe foo fcöieïijf! niet fcöepbenfton* 
nrti. 3ï$fe met 't ^cïjip toiïben toeg baren / fou* 
ben top toeet na onfe ^at fteetm ©t$ öieïb fft 
gem ai op. 

©oe nu 't ^eöip epnbïp fijne ©*agt öinnem? Andere 
fcoo?b£ ïjab/ quamen al be Francoifen op 't fdbe lifti ê^ e y^» 
öp een ; en ifc fïonb bp ïjaat ; befgelpgoohbefto* 
nmg mgnen©eer/ en be Wilden , toelftebp öem 
ïamn. ^t Capitain beeb fyaat boot fijnen Colli 
aanfeggm : 't 25eöaagbe öem öoben maten toeï / 
batfe mp niet geboob dabben / na batfe mp onbet 
öate bpanben gebangen öabben öeftomen. m 
öabmp in 't <§*öip boen tomen / omöaat (be 
Wilden) petste bereeren/ boo? batfe mp foo toeï 
öebmtb öabben. üp toou mp eenige 3©aren ge* 
uen / om onbet öaat te unjben / benutte ifc öp haar 
behenb toa£ / om peepet / neben# anbere binnen 
te betfamelen / tegen£ bat ÖP toeet quam. 

Ce booten toa£ öefïooten / bat agt of t&len bet om ^m 
&tf)eep£Het»en/ biempeenigftn^geïp toaten/ üa j lie ^ lim P 
bpeenfouben boegen. mt gefcïjiebbe / en öorltë&Sïï* 
tenfe öooten : $p toaten mijne 225?oebet£ / en toiï* ' 

oen mp met öaat* na I|up$ boeten ; betmité haten 
ouben ©abet mp fegeetbe te ften / eet öp fïietf. 

mfwfi^ ör ^ öe w l ]ckn aanleggen: en wat de 

gp toaê toeï ben #betfïen be£ ^cöipé / en toou Ca P ita "* 
toeïgeetne/ bat ihmet öaat toeet na llanb boet • hicr on ~ 
öocö ÖP toa^ maat alleen een «enfcö / en mönêS?* V00J> 
%oeberen toaten beeï in getal ; tegenj? toeïheöp 
menteen fcon, 3!ï beiefe boojtombingen gefcrf 
ben / om met glimp ban be Wilden te moorren 
ftöepben. #oft fepbe ih tot ben ïüoning mijnen 
iteec : f & toou geetnemet u te tugge gaan ; boch 

ïï£ W* m möne «JNtean mp fuïï$ niet 

tomen toelaten. . 

E 4 3£oe' 



Groote 

droefheyd 
van fijnen 
Keer, die 
hem be- 
jnindde. 



Waren , aan 
hem, en de 
Wilden 
gegeven. 



Aftogt uyt 
de Haven 
na Frank- 
rijk 



Deïran- 
fche vallen 
op een Por- 

tngeefch 
Scheepje 
aan; doch 
werden 
afgefïagen. 



71 Sgheeps-togten van 

;©oe öegon öpin't^cïjip te toeenen ; feggeute 
boozt# : ^nbienff mp Dan immer# toiïben meebe 
neemen/ foofou ift boeïj foo ijaafï mogelijk toa£ 
toeet tot öem feeten: toantljptjabmp boo? ftjnen 
iboon geïjouben / en toa£ feet toornig op bie ban 
Uwattibi, ombatfe mpjjabben toi!ïeneeten,€ene 
fijner Wiyom / mee in 't ^cöiy fijnbe/ moeftmp 
feeöupïen/ boïgen£ tjare getooonte ; mM uupïbe 
öefgeïijft^ / om ïj^at gebjupfe te boïgen, . 

^a bit atfe| gaf be Capitain öem eemge 3©a* 
ren/ toaatban betoaarbe Miep ontrent btjf ©u= 
caten / öeftaanbe in jBefTen / 25ölen / Spiegelt* 
jené / en Hammen. ïfiet op boerenfe toeer na 
3Lanb 5 en bu£ ïjerft bm fjUmagtigen <©ob mp 
geholpen upt 't getoeïb bet Tyrannen. ï^em fp 
fof/ pnjéen eete/ en ïjp gebe mp een banftöaac 
mm) boo] jcfuïiïChriftuih, fijnen ^oon/ onfen 
^aïigmaito- ^ TTT>I 

«©e Capitain beefe# ^éiPl toa| genoemb Wil- 
lem de Moner; be jjbtiemiau Frangois de Schans ; 
't^CÏJIp de Catharina van Vattaville.. Cetto0l|e 

Og nugeteebmaaftten/ om na Frankrijk te3epïen/ 
gebeutben 't op eenen mo?gen ( top nocï) in be m* 
ben Rio de Jeunero ïeggenbe ) / bat een Portugeezich 
^tötpje upt öefeïbe Ifaben toon baren ; fteöbenbe 
geftoopöanbeïb met feetee Natie bet Wilden, ge* 

lioemb Los Markayas , toelfe bet Portugeexen tyf m* 

ben fijn ; ïeggenbe bigt aan 't ïanbfcljap bet Tup- 
pin Imbas , bie be Fran^oifcn tot bjienben Ijeböen. 
^eefeöepbe Natiën fijn bpanöen- 

't 3©a£ eben 't fdtoe j&c&eepje ; 'ttoelft/ geïijft 
boozbeefen gemeïb \$ I ban Brikioka na rap toag 
gefonben / om mp ban be Wilden te fcoopen. 't 
JSefjoo^e tmm Fadoor , gebeten Pieter Roffcl. 
#e Fran^oifen mfïèben ïjare SSoot met <0efcöut 
toe ; namen mp ooft baar in; en boeren nabePor- 
tugeczen , in boomemen ban ïjaar te betoberai. 
©atfe mp in be 25oot beeben gaan / geftöiebbe/ 
op bat fit / W öare Caaï ftunbfs / gaar fou S>ebee* 
ïen fig ober te geben- 15pc|) als top op öaar aan* 
$eïen / floegenfe oné bapper af ; foo bat eemgs 



Jan Staden. 7% 

Francoifenboobgefrfjoote» / anbere getoonb toier* 
ben. 

Jfëp beïangenbe / ifttoierbboobïtjft gequetfl boojjansttden 
een fcöoot / beel f toaarber ban eenige ber anbere. doodiijk 
Snbèefen angfï riep ift tot ben &eere mijnen <0ob/| ew ° nd > 
toant ift bebonb mp in fierben£ noob. ifertïtjft öab geuceL? 
ift ïjmi/ töljï ÖP Ittpupt be ïjanben ber Tyrannifche 
fBenfcöen-eeter£ öab berïofï / bat ÖP mp nu 6p 't 
leben gelief bete öeöouben ; op bat ift / toeer in't 
3Lanb DerChriftcncn ftomenbe j fijne aan mp be- 
toonbe toonberïgfte 3©eïbaben aanbeeïe jQenfcfien 
mogt berftonbigen. <gift toierb ooft ïjtxftüb in boï* 
Komene gefonb§epb ; bes peeren l^aamfp geloof b 
in eeutoigöepb, 

©en ïaatften Oöober Anno 15^4 gingen top in Afvaart w 
beï|aben Rio de Jennero t'3epl / neemenbe orifen dc H avc *> 
cours na Frankrijk, ©e 3©inb toaé on£ op be^ c n h ^ 
Ztt foo gtmfïig/ bat 't <§>cöeepsbo!ft fïg baar ober wet 
bertoonberbe ; oo:beefenbe / bit een fonberlinge 
Reegen <ö5obé te fijn ; geïijft ban ooft bit fcöoone 
3©eêr een bpfonbere gabe be| 56lmagtigen toaé. 
©ie baarenboben een ölijftïöft 3©onber ontrent 
oné opbeSee bttb. 

'£ ©aag£ boo: Kers-dag quamen beeïe ©ifTcöen/ overvloed 
geuoemb Dciphinen , of IBeir-f torjnen / ronbomvanvifch, 
on£ dêcïjip. 3©pbongen'er foo beel/ bat ton ee* 
nige bagen lang genoeg baar aan t'eeten ftabben. 

Cben 't feïbe gefcïjiebbe op Dric-koningcn-avond; 

foo bat top / bie nu toepnig ban ^ptjg boojfien toa- 
reit/ oberbloebige brrfabiging bonben. 

©en 20 Februarius Anno iff^ quamen top 111 't Aankoomft 

&onmgtöft Frankrijk aan / bp be jkab Honfleur , in .£ iank - 
geïeegen in Normandyen. 3©n öabben op onfe 
gantfcïje toebetom-repé / batié/ in ben tijö ban 
ontrent bier rnaanben / geen Eanb gefïen. Cer* 
togl't^cöip ontïabentoierb/ öielpiftöaar. ©aar 
na bebanftte iftöaar boojb'aan mn betoeefene tori* 
baab; en berfogt ban ben Capitain een Pafpoort, 
©eel lieber öab ÖP gefïen / bat ift noc& een Cogt 
met öem gebaan öab : bocö bemerftenbe / bat 
ifc'ergeen lufl toe öab / foo berteierf ift een Pas- 
E $ poort 




der Fran- 
coifen, op 
't Schip 
Jdaria Bel- 
icte* 



en de fchar- 
|>e ant- 
woord die 
Jiy haar gaf, 



negens der 
felver 



SCHEEPS-TOGTEN VAN 

poort ban Monforal Mirant , (©betfïen in Nor- 
mandyen. ©eefrn Ifeet / ban mijne «©ebaïten 
pet# get)oo?b öeti&m&e / bttb mpbooj ijem ftomen/ 
en üefïeïbemp 't begeetbe Pafpoort. ©aft boojfag 
mijnen ïfoofbman mp ban ïtep^-gelb. ^u$ 
namt&mön affeïjepb; ttoftban HonfleumaHr 

blcneuf ; ban Hableneuf b00?té na Dieppe. 

9|ft öeö boo? beefen betfjaalb / öoe ben Franfch- 
man , öie be Wilden öaö getaben / mp boob te 
ffaan/ en ftttm/ in 't iMjip Maria Beiiete toa£ 
gefteeöen / om na Frankrijk te baten ; jjoe ooft 
ö'fn be 25oot fïjnbe Frangoifen , boe ift/ be Wil- 
den ontblootten ftjnbe / en na öaat toe f toemmen* 
be / mp ban be feïbe dabben afgebieetb ; goe 
ban ooft noc& ben Franfchcn Capïtain öe$ genoein- 
öen<g>elf)ip$ be Wilden eenen Portugeexfch gab se* 
geeben/ ohi ben felben t'eeten / tettijb Speen Por* 
tugeez-fch ^c&ip ïjab betobetb- 

<&oeiftmp nu te Dieppe bebonb/ toaé'tgemeï- 
be Jbcöip Maria Beiiete nocg niet aangeftomen / 
alïjoetoel 't meet ban b?ie maanben boo? on£ toa$ 
afgebaim ©e ©?outuen en ©jienben ban 't baat 
op ftjnbe boïftquamenbpmp/ bjagenbe/ of ift niet 
pet£ ban gaat bentomen gab* %h anttooojböe/ 
getofflp ja* <ö*en beeï goöïoofe jjBenfeljen bmten op 
bit Jkljip getoeefï ; maat toaatfe nu ftjn mogten / 
toifï ift niet &ooxt$ betöaalbe ift gaat / goe ttmn 
betfelbe be Wilden gab beboolen/ mp t'eeten. J|oe 
ö'anbetemp/ boe ift be $Benfcgen-eetet$ toatf oht* 
blooben/ mp gabben afgefteetb ban gare SBtoot/ 
bettaaatt^ ift gef toommen toa£- €pnbïfjft / goefe 
eenen ban fpfe gebangenen Portugeefcfch be Wil- 
den tetflagtin$ gabben gegeeben, <fi5ob ebentoeï 
gab mp genaöigïp öeluaatb / en gefpaatb / om 
laatbeefe tijbingte ftomen tyengen. pp mogten 
fijn baatfe toaten ; maat buntm tltnjffeï fou s0ob 
fuift een Barbaarfche teai^fö niet ongefltaft ge- 
ïaten ïjeüben / of ongefltaft laten, ^ier tegen^ 
fralgtebe ift gaat / -xym toeï get be geene gegaan 
MtëV öiemp ban be Wilden geftogt ƒ en tipt gare 
fjanöen betïoft gaöben ; Want <®oö had m$ / gs* 

öuteibf 



Jan Staden. 75 

öurenbe be gantfcïje Sepg / fc&oon ffltêt / goebe 
3©inb/ en ©ifcïj genoeg upt be bieptebetSee ge* 
geben* 

^P ïjieïben fïg feet quaïöfe ; en bjaagben irip / of 
iRtoeï bagt / batfe notö in 't ïeben fouben mogen 
fijn > . 3|ft anttooojbbe / om öaar niet gantfcïj 
toanïjoopig te maften / batfe miffcjjien nocjf) fou* 
ben ftonnen toeer ftomen ; aïïjoetoel ben meeflen 
Öoop bet ï>are ; en ooft ift feïfé / niet anber$ ftonöen 
uptteeftenen / aï$ batfe met 't M*W toaten te grom 
be gegaan. 

Cpnbïijftnamiftmgn afftïjepb ban öaar / feg* 
genbe/ inbien b'anbete nocö toeer t'^ui ^ mogten 
ftoomen / batfe haat öeftenb fouben maften / bat 
<®ob mp upt befjanben bet Wüdën betïofï fjab / en 
ift in beefe jètab ( Dieppe ) getoeefl toa^ 

©anftier boer ift met een ^cï)ip na Londen in 
Engeiiand; baar ift mpeenigebagenontfjielb, ©an 
Londen fcegaf ift mp na Zeeland ; ban baar na 
Antwerpen, ©oojtg öeeft b'tWmagtige <& ob / bien 
alle bingen mogelöft ftjn / mp toeet in mön ©a* 
öerïanb geöjagt J|em fp banft / taf en eer in eeu* 
WBÖepb, Amen, 



Godloofen 
handel in 
Ikazilj e» 
fijn buy ten 
tvvijffel of 
Zee ver- 
gaan, 



Staden ' 
vaart na 
Londen 5 na 
Zeeland : 



en koomê 

t'huys, 



Naauw* 



Hoedanig 
de Vaart 
uyt Portu- 
gal na Bra- 
zil werd 
aangefteld. 




Canarifche 
Eylanden. 

Capo 
Verde, 



i-egging. 



TropicL 

Linie JE- 
quinodial. 



Befchrij- 
vin van 
Brazil. 



SCHEEPS-TOGTEN VAN 

Naauwkeurig en waaragtig 

B E R I G T 

vanden Aart r Zeeden en Gewoonten der Tuppin 
Imbas , I n wooners van 't Americamfch Landfchap , 
gelegen onder den 24 Graad op de Zuydzijde der 
Linie jEquinotiial , aan de Rivier liio de Jennerg , 
welker Gevangene ik geweeft ben. 

Nevens een nette befchrijving van de gelegenheyd des 
Lands, Vrugten, Dieren, Vogelen, 5tc. , en won- 
derlijke Seldfaamheden ontrent defelve. 

%n Liffcbon, be Hoofbftaö ban Portu- 
gal, geleegen onbet 0**139 Graad, op 

be J^OOjb-SDbe bet Linie jEquino- 

öial, afbarenbe/ om te ftomen in be 

Provintie Rio de Janeiro , of Jennero , 

itt't Arnericaanfch <©elüefï Brazil , f00 

membmen be cours eetfï na be Canarifche Eylan- 

den , beöoojenbe bm honing ban Spaanje, <&tz* 
felben namen (ij in Groot-Canaria, Lancorota, For- 
tetentura, Ferro, Palma , Teneriffa. ©an baat 
baatbmenna b'Cpianbenban Capo Verde, ofbej? 
Groenen Hoofds , geleegen in Swart Moorenland , 
Of 't Land der Swarren. 

g£egemelbe«I*pïanben leggen onbet be ïimftg- 
ièonne-fceet-ftting ( Tropicus Capricorni), en öe* 
Öooten ben ïtoning ban Portugal, ©an befelbe 
seplbmen 2npb-3upb~toefïna 't Jlanbfctjap Brazil 
toe / eetfï ober btn Tropicus Cancri , baat na on* 
bet be Linie jEquino&ial öeenen. CuiTc&en btn 
Tropicus Cancri en Tropicus Capricorni té be Öitte 
aebuvig feet groot ; en een beeï ban Brazil legt onbet 
Seefe bepbe ^onne-fteet-iEitingen. 

Brazil $ een groot Hanb / toaat in beeïerlep 
Natiën ban Wilden tooonen. ©e <§>p?aaft onbet 
öefribe té fta betanberlp, ^en fllatböobem i$ 

ban 





J A N S T A D E N. 77 

ban een ïnflige aanfcöouluing ; be Zoomen (tjtt 
aïtijb groen ; en geene öec feïUer ïjeïtóen geïylüjepö 
metbiebanon^ïanb. £elbfame <©ebierten ftjn'er 
In meenigte- 3£>e iBenfdjen gaan ïjiet gantfcö 
naaftt. 

<fj[n 't <©ebeeïte be£ 3Lanb| tnfftfym öe Jbonne- 
fteer-ftringén $ 't in geenen tijb be£ jaar£ foo ftonb/ 
al£'t in onfe BLanben in September $. 3£ocï) in bat 
beeï be£ 3ianb£/ 'tloelft Supbtoaarb^ ban ben 

Tropicus Capricorni legt / i$ 't toat ftOüber, 

©iecbjoonbbe Natie bet Wilden , genoemb Ca- 
rios^; toeïfte befilupben ban toiïbe bieren gebjup* 
feen / öequaamïtjft ban öaar toeöerepb / om f!g 
baat meebe tegen^ be ftonbe te öefeïjermen- #are 
3©Öben malden tipt Cottoen een foojt ban «g>aft* 
hen f onbet en boben open / toelftefe om ïjaat %i& 
cïjaam boen ; en op öareCaal noemen Typpoy. 

#ier fijn eenige matsen 25oomb?ugten / toaat 
ban ftg USenfcöen en bieten geneeren. ï$z %\z* 
ben beefe£ Hanb$ fïm ober ïjaar ïigc&aam ban 
een roob-öjupne berVue / toegen^ be beröjanbing 
htt <g>on, 't g$ een tueï gefïeïb ©olft / ïifïig in alle 
boo^öepb ; feer geneegen om öare bpanben te ber* 
bolgen /.gebangenteöeftomen/ ent'eeten, 

't Hanbfcöap Bmii ïjeeft Hoo?btoaatt£ en 
gupbtoaart^ eenige öonbetb mijlen in be lengte; 
ban toeïfte ift toel bijföonberb ïang£ be ïfufr öee* 
nen gesepïb ïjeö ; ooft in beeïe <©o?ben beefe^ 3lanb$ 
getueefiöen. 

't Heeft een €>eöergte/ ftg uptfïreftftenbe tot op 
tyk mijten na 6p be gee ; fomtijb^ berber / fom* 
rijb£ naarber. 't 25eginb op ontrent be hoogte 
ban Bahia dos todos los Santos , een tnxf genoemb 
IMeft / ban be Portugeezen geöoutob / bie ooft baar 
tooonen, 3^it Gebergte fireftt ftg lang£ be Ztt 
ïjeenen/ tot op bolle rtoee öonberb en bier mijlen: 
en epnbigb op be hoogte ban 29 Graden op be 

Silpb-3tjbe ber ^quinoétial Linie. <©p fomtnfg* 

plaatfen öeeft öet be öjeebte ban agt mijlen. Égter 
't ©ebergte i$ effen %anb, ©eeïe feïjoone Wa* 
retbloeben ftomen'er upt boojt* $Mbe ©ieren 
fïjn'et genoeg* 3[n 



Lugts ge- 

matigd- 

heyd. 



De Natie 
Carios» 



Verwe de* 
Inwooners » 



en Aait. 



Grootte 
van BrafciL 



Groot 
Gebergte. 





van der- 
fel vci be- 
drijven 
en ge- 
woonten» 



tangMayr 
en Nage- 
len. 

Maraka, 



SCHEEPS-TOGTEN VAN 

ün't «öebetgte ontïjoub fïg een Natie bet Wiu 
den , geïjeeten Wayganna. 3£eefe öe&öen geen 
bïijbenbe 3©oonpïaatfen / gelijk teel b'anbece j bie 
bao? en agtet öen 25erg booonen, ^p boeren #o^ 
ïog tegen^ al b'anbete Natiën ; en btefe ban befelbe 
gebangen ftonnen beftomen / eetenfe- ^efgeftjlrê 
boen ö'anöece ooft öaat / foo beel aï^'et in öare ïjanV 
ben ballen, &tzt geto$ fïjnfe in 't ÏMb met ben 
25oog te fctjteten. <0oft ïjebbenfe een fonbetïinge 
öeïjenöigöepb/ om 't bailb <©ebiette te Uangen in 
betten en ©atfen* 

J^p eeten ooft toiften honing/ bie feetbeel int 
gebergte gebonbentoozb. ^p maften ©per geïtjft 
anbete Wilden, boojmibbeï ban rtnee ponten; en 
gemeenïtjft b?abenfe r t bïeefcö / 't toeïftfe êeten. Stat* 
big ftonnenfe na bootfen 't geb?nl / 't gebalft / 't ge* 
bleet bet bieren / be fiem en 't gefang bet ©ogeïen ; 
toaar böö?fe bejfïbe te ïigter ftonnen betrappen. M>n 
treftften met ©ponten en ïfinbeten ban b'eene 
pïaat^na b'anbere. 

3©anneetf€ (tg legeren toat bigt ontrent öatet bn* 
anben ïanb / foo blegtenfe peggen om bare dutten 
ïjeenen / om niet fcöieïyft oberbaïlen te iuerben : 
ooft om bet Cpgeren ml ©aatenboben fteeften^ 
fe fcöaipe ©oopien ( ban öaat genoemb Maraga 
eibe }u) rottboin ïjate tintten in Vaatte/ Briijfr* 
men bpon^be ©oet-angeïenlegt / omöarebpan* 
öen ben toeg te bet&snbeten- ®en gantfciien nagt 
onbetöoubenfe ©per &p ïjaat ; bod) boen 't upt 
teatineet 'tfeagtoetb/ om boe? ben rooft niet bet- 
raben of ontteftt te mogen tooien. 

't l|ap? op fjaar öoof b / en fee Ragden ftaret 
bingeten latend feet lang toafffcn. Hjc fcben ïjate 
Maraka , of Hinftefaar^ / geïijft fr'anbere toilöc 
Natiën ; tuc Iftefe ïjowöe® booj gare. 4Btoben. ©efge* 
lpj£ öare <©?fnfcerfjen en 3!tatiffen, 3&e .Canöen 
ban feeftet Mb ©iet Menen gaat in plaaté ban 
DÜeffen / om mee te fnpen. «^rfjatpe ureenen 
Seööenfe in plaat£ ban 2Stjïenen 2Scptelg/ mn 
öaannerbete Ijoutoen / getijft ooft b'anbere toilöe 
Natiën btéb&i / eer baac Jk&eepm aanquamen / 
mtt teeïftefeöanbeïen* 




JanStadjen. 79 

«©iftmaaï treïiftenfe op tjate bpanben upt ; en om ^oefe op 
befelbegebangen te bekomen/ berbergenfe ftg agtet h < lï 7 n T 
be bojte fouten /bie bigt bp bet feïbet jutten oer€,x * 
fïaan, mget ban eenige upt Romen / om ban bit 
ï|out eenige fïuftften ten iwnb te öaïen / tafïenfe 
Öaar aan/ en boerenfe toeg, ©eeï tyrannïgerl)an^> ram «- 
öeïenfe öate beftomeue bpanben/ alé beefe öaar h c ^ 
boen. 3Mtrnaaï fnöbenfe öaatb'armenenbeenen 
ïebenbigaf/ en bjabenfe; b'anbere fïaan %m <®e* 
bangene eetfï öoob ; en fnijbenfe ban in fïuftften / 
om t'eeten* 

©e Tuppin imba jfjebben öare 3©oonfngen booj Jm in 
't gemeibe groot Gebergte/ bigt bp be See: ooft SSSë 
agter ben 25etg toeï tfefiig mijlen betr\ lipt bit woonen 5 
Gebergte ontfpjingb een föiWer / ïoopenbe in be 5 n t ar ? 
See- Man befeïbe tooonenfein eenpaatg / ge^±^f dc 
ïjeeten Paraeibe. 3tang£ be ^ee ïjeenen betooonen* y 
fe ontrent 28 mijlen 3tanb^ <§>tjn alïertoeegen 
ban bpanben omtingb- 

©P be ^oojb-3öbe gtenfenfe aan een Natte ber Wemaka - 
Wilden , genoemb Weittaka ; op be Supb-3tjbe aan 
be Tuppin lkias. Lanötoaaitè in ont&Quöen fïg J^ n f n 
be Karayas. <fn 't €>eöetgte / bigt ontrent öaat/ 

beWayganna; en ban tiOC| be Natie Markayas, aï Wayganaa. 

i'famen öare bpanben ; bie gaat geftaöig berboï* 
gen. UI bteft <ö5efïagten boeten geburige ©o*lo* Ma * ka y**- 
gen tegen£ maïftanbet ; en ökfe Jian öate bpan* 
bm gebangen beftomen/ eetenfe. 

«SSeernemaïsenfeöate 3©ooningen op fulfte <©o?= waarfe 
bm i baatfe3©ater en ^out bigt bo öaat ïsebben / s ee ™« 
om upt be 25oflcöen 3©iïbö?aab f upt 't Wattt™™%i. 
mm te beftomen, 3©anneet 't öaat op b'eenermg: p 
JJlaat^aan bttft en anbere boojtaab beginb font* 
bjeeften/ bjengenfe öate jutten op etn anbere. 

mgfz ïjate jutten toiïïen opregten / betfameïb °pre ê *n g 
eenen <©betfïen onber Ifjaar beertig of meer jjBan* J?* rea ~ 
nen en ©?ouluen / foo beel ïjp'er beftomen fcan*° s ' 
SPeefe fijn gemeenlp ban fijne bjfenben of $Baag= 
fcïjap, ©efeïbe berbaatbtgen een l|ut / hiwb on* 
ttenti4, lang 5-0 boeten/ na bat 't getal /ban bie 
befelbe beteoonen folter/ Wï tg. ©e &oogte tg 

ban 




èngeüalte 

liarer 
Hutten , 



en Dorpen, 



Hoefcde 
fel ve beve- 
iligen. 



Hoofden 
der gegee- 

iene Mcn- 
fchen jop 

deefc ' 
Staken 
gefet; .. 

:>efe Vyeif 
.^tente 
■j *aken* 



Skap-nct- 
tea, 



80 SCHEEPS-TOÓ*E-.ft VAN 

ban onttént ttoee babettten ; bobeu bertoeïf b 0^ 
een ïidtser. ©eefe behftenfe feet bigt en bib met 
Italmtaftfien / foobat'et geenen tegen booj ballen 
fean. 

g^e Hut $ infeenbig aïlettoeegen open / en geene 
bet feïbe heeft een bpfonberlpafgeffooten<©emah. 
©ebet Parthy , |Ban en*©öf / fteeff er een tupmte 
in/ op b'eene 3öbe ban ttoaaïf boeten. <©efgdp$ 
een anbeee Parthy op b'anbrte 5Übe; tot bat be Jmt 
boï t& f ebec bed ïjeeft fijn epgen ©per. ®>m 
<©beefïenbet Hut fteeft fijn Logisin 't mibbenbes 
feïbe. «BetaeenUjft ïjebben beefe tutten b?ie <©eu* 
tm I een op eföe 5Öbe / en een in 't mibben ; foor 
laag/ bat be baatboo? upt en ingaanbefïg moeten 
buftfen. -. . r< 

Wmniqt hater 3fro$pett ïytVbm mm ban feben 
fUïfter Hutten. Cuffcöen befeïbe ïatenfe een tup^ 
te/ fntoel&efe Ijate <aebangene boobffaan. mm 
fïjnfe geneegen / ftare tutten tonbom te bebefïigen/ 
beefet toftó i Jt>P maften een ^taïtetfel ban ©alm* 
bonien-hout/ mibben boo? geftïoofb / om betetoe. 
<©e hoogte té ban tupm anberïjalbe babem ? foo 
öift / bat'ee geen Pöï San boo? b?ingen. Mtm 
.ècïjietgaanei^Ttm'ee in/ toaac beojfe tyixtm* 
ïen op be öpariben Sonnen- taffen* <©m bit £t*> 
ftetfel maftenfe noc& een anbet / ban gtoote öooge 
Atafien/ boel) befeïbe fiaan niet foo bigt opmak 
ftanber/ of eenmenfc&fean'erboo?b?ingen. Cent- 
ge hebben begetooonte/ batfe be $oofben bet gee* 
ne / fcoeïfcefe gegeeten lebben / op beefe $ta&en boo* 
bm ^Intranet ber .jutten fieehen. 

^hebben eenfeehet fïag ban fout / ban gaat 
geheeten Uraküdha. mt bjooflcnfe ; nemen jt 
tteee fcïepne ftahjeng ban / pebee een binget bm : 
b3?i)benban't eene ftetfeop'tanber mn Rojmtt « 
een&tof; enbeöitte/ booj'tb3?tjbenbetoojfaaüt/ 
fteeht 't felbeaam m\$ -beftomenfe bpet. # 

#p ff apen in petten / ban ïjaat fl^^ 1 **»» 
gemaakt ban Cottoene ^aam. ®eefe mtert 
ummfo aan ttoee #aïen öoben b'aarbr, en öeb- 
èen'^ nagt^ aïtgb ©pee baar onttent. ^iet geow. 



Jan. Staden. 8.r 

gaanfebpnagt upt Sarei? ut/ ofnfjaai gtfamu te Hebben t>y 
boen I fonber ©per bp ïjaac te ijebben / bemwéfe ™& *f 
feet beb?eefl fijn boo? be boofe <©eeft / toeïfcefe öen w ; ar ^ m . 
jBJaamban Ingang (Aygnan) geben/ enbietjaat 
Öiftmaaï betfCÖÖHb. [ Sie een voorbecldlijk en brce- Aygnan , of 
der berigt hier van in de feer aanmerklijkc Rcys van £ c °£ üle 
Johannes Lerius ] . 

3©aattoaatt£ ïjeenen fp gaan/ 't fp inbe 2Sof* H are vogci 
feïjen / of lang£ be 3©ateren / alttjb öebbenfe 2Soo* cnMehkat- 
8 en en $öïen op fa. Sin een i ©oub ffinbe/ 6«gS3KlL 
öenfe b'oogen feet fïerfe na om ïjoog / ftenbe gintfeö 
enöettoaar$na beCoppen btt Zoomen. Mm* 
ban een gtoote ©oge? / of JlBeitftat / of anbet mtt 
in be Cahften getoaat \®ztbm / foo ma&rnfe ftg 
baat na toe / om öet te fdfjieten. Jbeet fefóen fto* 
menfe fonbet bangfï toeet t'&up& 

HefgelüMma&enfe^lagt op be©iffcöen bp bm vifch^gft 
<©ebet bet gee. Cen feet fcïjatp geftgt &*benfe;J^ lc u 
tn foo fiaafïfe een ©ifcï» flg flen betoeegen / foo Boog ft- 
fcftietenfe baat na ; en toepriige öarer feïjooten fep^fehootea-: 
ïen. t6ï^öate^ijlpet# getroffen öeeft / foofp?in* 
genfe fïtaft^in't 3©atet/ en ftoemmen'et na toe* 
Cenige bet gtoote ©iffeïjen / be PJÏ in Ijaat Htjf 
geboeïenbe/ begeren (tg na be<©?onb : maatbe 
Wilden buphen ooft na beneeben / fe$ en meet ba* * 
öemenbiep/ en brengen baren 25npt na boben. 

^©an noeö maftenfe Jïetjen^. 't ^©aatn / baatfe ^°h met 
befelbe ban ftetepben / nemenfe ban fpitfe lange Nct,cn$ * 
SSoom-bïaöeten / ban ftaat gebeten Tokaun. 
3&amteerfe met* beeft Jgctjen^ / gemaakt op be ( 
* toffe :'*W ^emèbjcng/ toitten biffcöen/ foo berfa**^X 
melen eenige Wilden fïg bp een* ff eber öeeft een dexen. 
bpfonbet bebangbanjêatet/ baat 't nfet öiep ij*. 
dommige fteau ep.'t bjatet beefet bepaling ; en al£ 
ban be ©iffcöen fïg na be biepte tóilïen öegeben/ 
geta&enfëin beefe 39etjeiiC <©ie'be meeffe bangb/ 
beeft b'anberemeebe / bie niet of toegmig beftomen 
Öebben. 

^e geene / teel&ebett'banbegee toaonm/ fe* Mt f ! fjli j 
men «tonaal ooft bettoaartf. ?&t mrmen / tod» f ||°|l! 
teftbangen/ nfaftenfebojt' obet 't ©pet/ enfioo^gcet^W 
janswdwi, F . tenfe 



82 



SCHEEPS-TOGTEN VAN 



Wortel- 
meel. 



Geftalte 

deefer 
gantfch 
naakte 
Wilden , 



en der fel- 
ver Ciera- 
den. 



Wat de Bra- 
zilianen , in 
plaats van 
Bijlen, diefe 
nu van de 
Chriftenen 
bekomen, 
pleegen 1 te 
gebruyken. 



Beeften- 
tanden 
beqüaam 
gemaakt 
tot Ader- 
lating. 



tenfe ban tot$Beel / 't toeïfe bu$ een lange t#ö fcait 
buten. 3Ntb?engenfenaöup^/ eneetrn'er 5©o?* 
tel-meeï toe. ^nbienfe be gebjabene ©iffcöen mee 
boerben/ foo foubenfe öaafi betbotben fïm I toölfe 
geen Sout baar toe gebjupften. <©ofe balt bit |Beel 
gemaftïper te bjageu / a$ be geïjeeïe gebjabene 
©iflc&en. 

®eefe Wilden (ijn ban Higcïjaam en geflaïteeen 
toeï-gefïe!b ©oïft ƒ foo ©jouden al£ jannen ; al* 
leenltjft batfe toegen^ be fjitte öer ^on een bjupne 
bettoe jfjefiöen. Sfeant fp alle."/ bepöe oube en jon* 
ge / gaan gantfeïj naaftt ; öebbenbe ooft feïf£ niet£ 
met allen boo? be Jbcïjaanite. <§p öefcöilberen en 
bertoen öare ïigcöamen. ®e jBangpetfoonen 
boftftengeenen 2Saarb/ maar pïuftftea 't uptfcöte* 
tenb ©ap? met be 3©o?tel upt. IBaften gaten in 
be Hippen en b'©oten / toaar m fp ^teentjen^ b^a* 
gen. ©oo?t$ beöangenfe ftg met ©eeberen. <@ft 
fïjnöateCietaben. 

©oo? bat'et J»cöeepen upt Europa in bit <0etoefï 
quamen / öabben b'§|ntooöner L é ( en ïjebben nocï) 
in b'<©ojben be£ %mbé / baar geen ^cöeepen ber 
Chriftenen aanftomen) eenfoo:tban ftoart-bïaau- 
toe &ttm I toeïftefe formeerden aï£ tot een Bepteï/ 
aan 'tfoeebfïe epnb ftompagtig feftarp ; een fpan 
lang/ ttoee bingeten bift / een ïjanb b?eeb / fom* 
mige gtootet / anbere ftïepner. <Êen fmaïïe ^teei 
fioogenfe boben baatom tjeenen / met 25oomba- 
fien t'faam-gebonben. 3Mt berfireftte öaat boo? 
een 25gl : botï> nu beftomenfe pfere Mjlm ban be 
metïjaar öanbelenbe Chriftenen , toaac meebe fp 
jjjoutoen/ enanbecenarbepbbertfgten. 

#oft neemenfe be .CanDen ban toilbe ^toijnen ; 
toetten befeïbe in 't mibben / tot batfe feïjarp ftjn/ 
enttnöen ban befeïbe tuffirljen ttoeel$autien£. J|iec 
meebe fcïjabenfe Ijare botert en SSoogen ; foo batfe 
foo ronb toerben afê öffe gebjaapb toaren. <Dan 
«oei) gefoupftenfe be (€anmi ban 't mtt Pacca, 
boo* aan fcïjatp gemaaftt mm een gebjeft in 
öaarligcfjaam geboelen/ boojobeitolligof quaaö 
öïoeb/ of eeniganber toebal / foo fcraböenfe baar 

meebe 




Jan Staden. 83 

meebe be pïaatg baat 't onhepl fit / tot bat'er 't 
SSupttoopt. ©it berftrent baar boo? SSfeeïa* 

^"SubSaaRlSfiaïbïwtiem^/ baarfe planten Land- 
tofflen/ öiutofnfebe25oomenneet ; latenfe ttoee»^». 
of bife maanben lang bojrert ; leggen'et ban ©pet 
ïjp / en bero?anbénfe, *©aar na plantenfe be 
3©02telen / bjelfte tot baat oeïjoef Wenen / ban baat 
mmoemb Mandioka. &p blaffen tot ^oompjenj? / toe*. 
Senteen babemboog. iebet beeft bjie ^ »«tf iJSdST 
ïen. 3©anneerfe befelbe brillen genieten / foo treft* g*^ , 
ftenfe be 25oomp)eng upt / ö?e&en'ec be mmm 
af/ fteeftenban be iCaftïtenbjeee inb'aatbe / welfte 
n«eutoe3©oiteïen ftrögen/ en binnen fep maanben 

toniibenfe befelbe op eenen <t>teen tot nlepne Rtup= ne „ gc . 
melen. S&an patffenfe 't ,§>ap baar upt boo? een bruykt 
Inftrument, gemaafttban ©aïmtaftRen / tofiaatwet*»» 
mnoemb Cippis. ©u£ bJO?b {jet öjoogj Veaat 
nafp net fïften booi een £eef / en ban bit ifeel 
bunne ftoeften öaftfien. 't ©at / toaat m fobtt 
jpeeï beoogen / en baWsen / $ gemaaftt ban 
Iteem/ bao? 't ©pee gebjano / in gefïaïte ban een 

^SfemtnenfebebaefTcöe 3©o?telen ; ïeggenfe inK-j^' 1 ' 
toatet; latenfe baar in rotten 5 tjaïenfeban b»er neya 
upt / boenfe ober 'tbper in ben rooft b?oogen ; noe* 
menfe ban Keinrima, en tm$ ftonnenfe een langen 
tnb buten, «We bejUlbe toiïïen nuttigen / foo 
fiavnpenfe bie in een Mortier ban ï?out ; ban 
toojb'et afê een toit (Catbjen-meeï ban ; toiaat ban* 
fe &oeftenbaBften/ bjelnefe ben $aam ban Byyw 
( Byuw , of Byuyn ) geben. >.■. „ t , . 

Cpnbïp ucemenfeooft be bertottebe Mandioka- °pW 
tvortcien, eetfpbefelbeöojten; bmnengenfemet' J J 
öozre en gtoene of batffebe 3©o?telen / en bjoogen* 
fe tot een JBeel / 't bMft een geïjetl jaar lang ftan 
buren / en \$ goeö om t'eeten. . .-.,. . , ■■, 

^aarenboben mafeenfe Jï&eeï ban «li&fa^M» 
©ïeefeft; öeefesb)i$ ; ^*P leggen 't ©ieefcö (of be, anVtfdl . 
F 3, ©ifeö/ 



hu* 



Vcele Na- 
tien der 
Wilden 



84 SCHEEPS-TOGTENVAN 

©ifcö ) obet 't ©pet in ben Slooft : laten 't öug 
gantfeö bjoog toojben ; bjeeften 't ban in ftuftften : 
öjoogen 't nocö eeng obet 't tapet i|i ©aten ban 
Öaat baat toe öerepb / genotmb Yncppaun ; ütt* 
bolgen£ fïootenfe 't in een Bouten Mortier , en flf* 
ten öet booj een jéeef tot jJBeel ; 't toeïft feet ïang 
ftan goeb Blijben. 't 5$ öp öaat geen gewoonte / 
©ifcö of ©ïeefcö te fouten- 5&it $Beel eetenfe tot 
ÖaatMandiokawortei-meei; en ïjeeft een taamïp 
goebefmaaft. 

©eele Natiën bet Wilden ftjn'et / toelfte geen gout 

geöjupften* Cenigebetgeene/ onbet tueïfee ift ge- 

gcbTuykcn bangen toa$/ nuttigben gout; 't toelftfe öabben 

geen sout. geïeetb ban be Franc, oifen , bie met öaat öanbelem 

<©ocö fp öerigtebenmp/ bat be Natie Karaya, ga* 

re «J&aöuten / Hanbtoaattö in ban be gee af tooo* 

nenbe / gout ban palmbomen maaftten / en 't 

felbe gebjupftten- IBaat bie'et beel ban aten / 

leef ben nfettang. 3M gout maïtenfe albu£ / ge= 

ïpiftfelfégefïen/ en ooft baat toe geöoïpen öeb. 

opmt ^pïjoütoen eenen biftften palmboom ter neet: 

voor een fcïoben fiern tot ftlepue fluftjeng. ^cöiftften een 

van paim u " Öaopban bjoog Hout t'famett ; leggen be ,§paan* 

boomen beten baat op / en betöjanbenfe met ïjtt bo?re ï|out 

tot ftfcö ; maften'et een Hooge ban ; toelfte in 't 

fïeben flg ban een fcïjepb / aï^ tot gout 5jft nam 

't bOOJ Salpeeter; probeerde jf)et in 't bpet / boeg 
\m$ 't niet 't ^maaftte gèïtjft aïg gout / en be 
betbie toa£ gcatto. €bentoel too^b öet ban 't 
meefïe beel be£ toolftjï niet gegeeten 
Hoefe han. JBanneerfe pet^ ftoften / 't fp ©ifcö of ©leefcö / 
deien, om boenfe gemeenlijft gtoene peepet baat in. Wgbt 
wei fon 0f ft0,i taamïgft gaat i$ I nemenfe befelbe tipt 't #at / 
toaat banfe een imnntn 25?p maften / genoemb 
Mingau. <©it <§>ap fyinftenfe upt Caiabas-fcöaïen / 
Öaat betflteftftenbe boo? ®?inftbaten, 3©anneerfe 
eenige <g>pi$ toillen berepben / om lang te ftonnen 
buten I 't fp ©ïeefcö of ©ifcö / foo leggenfe befelbe 
op Houtjen^ / biet fpannen öoog boben een taam* 
lp bpet; ïatenfe foo b?aben en beroften/ tot batfe 
gantfeö bjoog toetb, 3Btëfe-&aat na beefe ïiiofl ee* 

tm 



maken. 



der Sout 
lang te 
konncn 
bewaren. 




Jan Stad -ek. 8f 

ten toillen / foo fcoftenfe befeïbe toeet op. mt 
©leefcïj noemenfe Mockacn. 

<©nbec öaat i$ geen fonbetlinge ilïeegeering£- Jeen f on . 
bo?m/ of Politic, f eber $ut &eeft eenen ©ppet^cT 
fïen / foo beeï aï£ ïjaten ftoning, UI öate ©berfïen rings-vorm 
fijn ban eeneriep j&tam/ ban een <®ebieb en Rcg!- of politie 
ment; men mag'etbanban maften toatmen bJil.™^ 
^m tmm ecïjtet fteeft fïg meet gequeeten al£ ben 
anberen in gaat <©o:ïogen ; en §iet boo? fean öp/ 
teanneetfetenïtojg optteftften/ toat meet aanfleu 
en geïjoo? binben boben b'anbere; geïp ben booj 
Öeenen gemelben Konyam-Bebe. $Baatanberjf öeö 
ih geen fonbetlinge föegeetmg$-toij£ ohbet öaat 
tonnen betnemen; ban bat öe jongfïe b'oubfïege* 
ïjoojfamen in 't boen ban 't geen gare getooonte 
betepfcöfr 

«§oo pemanb eenen anbetenboobfïoeg/ of boo?* Doodaa- 
fc&oot/ 't toeïft feet felben geöeurb / foo mogen s crsftraf * ■ 
beg boobgefïagenenbjienben ben SNobfïagettoeet 
om 't leben fyengen» Hl bit in eene J|ut teoonen / 
fijn ben(©betfienbetJ|utonberbanig/ en bolden* 
gen be# felben bebeeïen goebtoilïig ; niet boo? 
ötaang/ of upttyee£. 

® e ©joutoen bettpben be potten en anbere ©a* Koedam- 
ten I toelftefe ban noben ïjeböen. §p nemen ïeem/ de -vrouwen 
of Sliep/ fcöiftftenbefelbetoteen^eeg-Womp/ en haarAard€ 
raafcen'etfuï&e ©aten npt aféfe begeeren : latenfe^gn 
een totjï tyb$ bioogen / en toeetenfe fraap te ht* K 
fcöiïbeten, 3©ahneerfe bie balMsen toillen / foo 
ftoïpenfe befeïbe op ^reenen ; fetten'et beeïbjooge 
^Boombafïentonbom/ en ftzkmft in bxmb. ^iet 
booj gloepen be gebo^mbe ©aten geïjp al$ ïjttt 
fffet/ entoetbenbu^gebaSsöen. 

^en 3&jan!t bet Wilden toerb ban 't ©?outa~ Drank de* 
boïft geittaaftt ^èp jiemen Mandioka- wortelen, waden, 
en fteöen befeïbe in groote potten, g^it geöaan 
.fïjnbe/ gietenfeall^inanbete^öttenobtt/ en la* 
ten 't een toepnig toub tuetben. 3£an fétten fïg 
jonge 3&ocijteten öaatbp/ ïtnautoen be Mandioka 
met be Canben / en boen 't geftnaautobe in een öp* 
fonbet ©at/ 'ttorifefe toget bol toatet gieten / en 
F 3 afM' 



gfmcenlijk 
ctjns ter 
Maand , 




en wat fïg 
daar by 
toedraagd. 



Hebben een 
JCruyn op 't 
Hoofd, als 
een Monik, 
en hoe aan 
deefe ge- 
woonte 
gekomen. 



SCHEEPS-TOGTEN VA^Ï 

alieö toe! booè mtf&êüm toeren ; toaat na fp 't 
toeeetoarm laten toerben, '*' ^ 

<©an ö^ööenfe noeïj öpfonbere ©aten / ïjaïf in 
b'aarbe fegtaDen / toeïftefe geömpften geïp ÖP *m$ 
be ©aten tot 3©i)n / of 3Wer, In beefe gietenfe 't 
gemrföe ©ogt ooer/ en fioppénfe ttjei bigt toe. 
32>aaropgierb/ of gefïïjet / .en.toetb fïerft. 3£a* 
ten'tbu^ttoeebagenfïaan; baat na b?inftenfebee* 
fen SfeanR'/ en tóetben'et fclfg bjonften tian. <g>' t$ 
blft/ engeeftfeetgoeöboebjel . "■-.■v 
' Cïfteïlnt ttmafet fijnen ®janft affonbertöft ; «» 
aM fis een geïied ©o» Ixsil toaïp roafim / 't toeïft 
Gettieenlp pêöet maanb een^ sefeïjieb / foo gaan 
bie tsan al be ^nttm be$ Iftojp? in b'eerfïe $ut ; en 
taluten baar atïe^ tipt. ©ettooïgenj! boenfe in b an* 
bete op befeltoe toi$ ; tot batfe alïe£ fcöoon uptge* 
foopen ïjeböen. ^ ^Z-L-2 

mm bit <0efupp fettenfe M neer ronbom be 
©aten bet ï|ut in todftefe b?fn&en ; fommige op 
een hoopje ^janböout / anbere pïat op b'aarbe, 
©e mijten repten ifmt in Happen bm 3&?anft 
toe in een goebe o?ö?e. Cenige liaan / fmgen / en 
banffen tonbom 't ©at. lüaften ooft öaar toatet 
op be pïaat^ baatfe b?inften; Stt ftoeïgen buurt 
be aantfefte nagt. (©nbettufrcljen buutb ooft t ge* 
ban^/ 't geroep/ en'tgefcï)alopöare®ïaa^ : tup. 
om toanneerfebjowRm toetten met een toeejïi)ft 8^ 
mot. €Qtet ftetmen feet felben / batfe onber beefe 
onoibenöpé bjinftetp onbet maïïtanbet oneenig 
toevben. Wtm w ö'anbet feer gunfng ; en toat 
bm eenen meer ïjeeft aan fpöfeu/ of ^bere^bingen/ 
baar banöeeïb öp ben geenen toe geöjeft ïjeeft leer 

^eïangmbe ÏJarc Cietaben / fp maften eenjteupn 
on haat noofb / enïaten baat tonbom een mmg* 

maalöjaagbeift &aat / toaat tian baan fp beefe 
SSonte&abben i aflftaarop fp m» tot anttooojb 
Sn: &att©oo?oubet£ ïjabben M* af^«»2*! 
een Mm] genoemb Meire Humane ; bie tieeï toon* 
bertpe bingen onbet ïjaat fcab tiettfgt; en mm 




Jan Stade n. 87 

fepbe / bat öp een Propheet of Apoftel toa£ gebjeefï, 

©oo?t£bjaagbefftï)aar / toaar meebefp'tiapjHoefe 
Öabben Bonnen affeïjeeren / of affcö?apen / eerfer t °° r a ^ ds 
boo* be^cöeepenbecChriftencn ^cJjaarm öabben ple g C naftc 
öeftömen ? I|iet op berigtebenfe mp ; batfe eenreheuen. 
&teenen 25eptel genomen / een anber bfng baar on* 
ber getjouben/ en baat op 't ï|apj afgejïagen tjab* 
ben* 3^e $trupn ïjabbenfe getraaïst boo^ affcöja- 
ping met een ^cljilffct een£ gïinfïetenben <g>teen£ ; 
toelMe beeltö¥ geö?up&en in be gjaat£ ban een 
J>cöaar. « _ 

Wvbttg öebbenfe een Cupa ban toobe Pup* Hoofd- 
men /geheeten Kannitare, 'ttorilife om ïjaat fjoofb ^ n ra p r v 
ïrinb'en. In b'onberfïe ïip be£ monb£ öeööenfe een L en y " 
ïueeb gat / in öare jeugb öaat gemaaKt / op öeefe 
\x>i)$ : ai^fe noeïj jonge ïiinbeten fijn toojb gaat G at in d» 
booj 't fcljarpe fpïtg? ban een J$art£ï}00?n een gaatie onder-u? , 
boo? b'^nbetïip gefïooften / toaar infe een Steent je/ * oc s 6 - ert 
of beentje/ of foutje fWtav; enöefmeeten'tmet^;s t V ei r 
een ïjiet toe bienfitge <g>aïbe* 3Nt gaatje öïgf b aï* daar in , 
töb open. 3©anneetfenn groot/ en toeeröaatftjn 
gebwben/ maftenfebit gatgrootet / en fïeeften'et 
een groote groene ^tóen in ; foobanig gefo?meerb/ 
bat 't öobenfïe finaïïe emib öefi <£>teen$ intuenbig ook een 
öinnen be lippen ftoomb teftangen; 't biftftebaar?^ 1 ^* 
öupten. &e %ip öangb gebutig neerbsaatt^boo? * 
'tqebrigt be£ &tcei$. ©an nocï) öeböenfe op be 
öepbesöben bt$ aangefïgt^in peberluang nocï* een 
Mepne Jèteen ; fommigeban Kryftal , toelfte fmal / 
boclfjïangftjn, 

I^ocft ftebüenfe een Cieraab / gemaafet upt groote Matte pue s 
See-f(eftften-lf)i»réjen^ / ban ïjaar genoemb Matte een Hais- 
pue ; 't öeeft be bo?m ban een ïjaïbe JBaan ; $ ^ n ra Z e C , 
Sneeuto-toit ; b^aagb hm j^aam ban Bogeffy , en nekken 
Xmih om ben öaMgeöangen* SSobenbien öeööen* Huysjens- 
feeën 3|aï£-rieraab / gemaakt upt tottte Corallen 
ban See-fteftfen / ontrent een ^troo-ïjalm bift. 't 
ïHofiljaar groote moepte / fulh een Jüêeteti te bet* 
baatbigen. 

<©m öaatHrmen binbenfe ^thtxhQfftfim; bet* A rm-ck~ 
toen fig ftoatt; of öefcïjilberen fig met roobe en raden* 
F 4 liftte 



in* 




Namen, 



ceting , en 
waajtOin. 



ScHEEPS-TOGTEN VAN 

baitte pfupmen booj malftanber gemengb* ^eete 
Pupmpjené Meebeufe op Jjarenaaftte 3iigc[jaam/ 
hmi mibbeïban een Boom-gom / geftreeften op bie 
pïaatfen / öaatfe ftg §u$ öefcóüöeteu totïïen ; tuaar 
op öe pupmen bafï ölgtoen fitten» <©oft bertoenf* 
ben eenen arm roob / ben anberen f toart ; ooft te 
ttmm /Wwn om b'anber / befgeïtjft^ toob en f toart. 

^an nocï} ftetmen aan gaar een ©errierffel / ge* 
maaftt ban Jbtrup^-beberen* 5£ a$ een gtoote 
ISoo^ ban jpïiipmen / toelftefe agter op 't fceneeöenfïe 
ban ben rugg' blagen / baanneerfe tegen$ ïjare bp* 
anben ten <$ojïog op tttfeften / of een groot Fecft 
bieren, 't Wttb ban öaat geöeeten Enduap. 

Hare karnen boerenfe na bie bet toilbe <0ebierten; 
en öeftomen'er beeïe ; bocï) met bit onberfcöepb : 
3©anneerfe eerfl tertoeereïb ftomen toerb üaar 'ben 
eerfienJlaam gegeben/ bienfefoo|angöeöonben> 
tot batfetaeerbaat ftjngetoojben/ enbpanbenïjeïs* 
öen boob gefïagen ; foo beeïe ber feïber öp geeft om* 
geöjagt I foo meenigmaal bermeerberb Sp fijnen 
jfeaam metnocö ttntn anberen. 

® e ©?onb$perfoonen Mcfymmn ooft ïjaar aan* 
gefïgt / en geïjeele jigegaam / op foobanig een Urifë 
al£ be IBamen ; boef) gaar öoofb-gap? latenfe 
ïangtoaffen; gelijft onfc©|otteen. ©oozt$ ïjeö* 
fceitfe- geen fouberlfnge Cieraben / aï£ gaten in 
ö'<©oren/ baarfe eentge bingen in gangen/ ontrent 
een fpan lang/ ronb / en een bttpm btft / op gare 
«^p^aaft gefegt Nambibeya. ^©eefe ©oj-cierffeïen 
maftenfeoofe ban2?ee-fleftftm-liup$jtn£ / genoemb 
Matte pue. Hare jMnten fïjn na bie ber ©oge? 
ïen / ©ffTcïjeri / en Boombjugten gaar gegeben. 
Hebben ban ber jeugb af maar mun Bmin : boel* 
foo meenigen bpanb ftaren jjüan geeft boob gefïa* 
gen / foo meenigen Haam gebenfe ftg ooft. 

jèanneerb'eeneb'anbereïupfb / fbotyeetenfe be 
beftomene ïupfen. Hiftmaaï geb ift gaar gebjaagb/ 
toaaromfe fuïMbeeben ^ en gaar' anttooo?& toag; 
't2@aren gatebpanben; en aten ban gaat goofö; 
betgaïben teiïbenfe flg aan gaat \mttbm. 

Jlen geeft giet geen affonöerïpe ©joebbjontaen, 

Mm* 



- 




JanSt-adbn. Sp 

3©anneee tm Wijf in ï!fnb£ noobenfït/ foo loopt 
elft / bie'e t naafï bp i$ / 't fp |fêan / 't fp 3©tjf / toe. 
g^en bierben bag na be baring tjeb ift ifjaat toeet 
ober toeg fïen gaan. J$are ïtinberen bjagenfe op 
ben rugg' / in 3©f nbfeïen ban SSoointeol / en boen 
Öaren arbenb mét befelbe. «©nbertuflcïjen fïapen 
beefe teebete Supgelingen / en fïjn toeï te b?eeben / 
fcïjoon ïjoe feet be lBoeber ftg buftt en betoeegb. 

©e ©*outo ban eenen ber Wilden , bfe mp tjab 
fjeïpenbangen/ bjagteen jonge J^oon ter bieerelb. 
Cenige bagen baar na beraaöfïaagbe gp fïg met 
fijne naafïe Naburen in be l^ut / toat boo| tmcn 
jf&aam öp 't ïtüiö fou geben / bk bapper en ber* 
fcöitfttöft mogt fïjn» ©eeïetlep karnen fïeïbenfe 
Öem boo*/ boel) in geene ban allen bonb pp befja* 
gen- Won ïjet toeboegen eenen ban ber biet ©oo?* 
ouberen karnen ; feggenbe / trat be na öaat ge- 
noembe üinberentoel gebgbben; engefiuinbtoier* 
btn om bpanben te bangen. <©e karnen beefet 
biet ©oojbaberen toaren Krïmen , Hermittan , 
Kocm , boel) bfen be$ bietben ïjeö ift bergeeten. 
5^oe ift öem Kocm jf)oo?be noemen / meenbe ift / 
bat öet Cham moefl fïjn ; boel) Koem beteeftenb op 
Öate ^pjaaft den Morgen, 5& fepbe / bat öp öem 
Wen j&aamfou toeêpgenen/ toijl öp getoiffelöft ee^ 
nen fïjner ©oojottberen koaé getueefl ; en 't ge* 
feïjiebbefoo. ©u£ gebenfe öareïWnbeteTi JSatnen 
fonber 3£oop of 25efnöbeni£. 

55e meefle onber be Wilden öebben maat een 
3©öf ; öoeï) 006 eenige meer. IBaar fommige 
garer koningen bertöien of beettljien. ^e Ma* 
ning/ aan toienift 'tïaatfte^efcljonftentoietb/ en 
bantoienbe Frangoifen mp b|p ftogten / genoemb 
Abbati Boffen ge , £ab beeïe #pen / boel) eene/ 
b'eerfiegetöeefï/ fcoag b'<©berfle onber al b'anbere. 
Cfft ïjabïjaar bpfonbet Logïs in be $^ut; &aat ep< 
gen bper / öaat epgen Mandïoka-getoag. 25p 
toel&eöp ban Papen toon / in ber felber Logement 
toa^ljp/ en fp gaf ïjem Vtttm. uitging foo om. 

<©e ïiinberen / toelfeefe beïtomen / aï£ 't ftnegt* 

f eng/ en fp groot geteojben fïjn / gaan ter Slagt/ 

F < en 



Vroed- 
vrouwen, 



Kindcrea* 



Verder 
beiigt van 



de Naam- 
geving der 
Kinderen. 



Veclwij'viff- 
heyd, ondes 
fommige 
der Wil- 
den; en 
aanmerk- 
lijkheyd 
daar on* 
trent. 



Weg- 
fchenking 




Middel, om 
gemelijke 
Kinderen te 
ftillen. 



Waar in 
haren rijk- 
dom be- 
ftaat. 



Grootfte 

cere. 



Schreps-togten van 

en 't geen fp bangen / geeft pebet aan fijne lBoebet ; 
öie ban beefe fpi$ ftaoftt / en b'anbete 3©#ben baat 
ban taeebe beeïb. jêp ftomen met maïftanbettoeï 
obet een» 't 9$ ooft oiSet öaat be gewoonte / bat 
öe IBan fijn Wijf aan mitn aribéten fdfjenftt / toatt* 
neet ÖP Öatet moebe ï$. «§omtQb£ bereetb ooft 
teel b'een aan b'anbet fijne ^ocgter / of ^ufïet- 

Jtate^öefjtetenberïobenfe tenï|öubtfp / aïgfe 
nocf) jongftjn. ©anneecfe nu gtoot metben/ en 
bat öet ïjaat öeginb te gaan na bet 3©pen togfe/ 
foofngbenfe öaat 't I|oof b-&ap? af ; fttatsenöaat 
eenige fonbetïinge fneebenin bentugge; en öinben 
ïjaat be Canben eeniget toiïbe bieten aan bm 
jjal£ 31ï£ baat na 't fapj toeet gegroepb / en be 
fheeben toegebtiaffen fijn / foo Wijben ttfytzi be bïp- 
teeftenen baat ban fiaan / totjïfe petg in be toonbe 
gebaanöeööen'ttoeïftftoattölöft/ al# befeïbetoe* 
geïjeeïb i$. mt Soubenfe boo? e*n gtoote eete, Ha 
't epnbigen beefet Ceremoniën ïebetenfe öaat obet 
aanbengeenen aan toienfe berioof b i$ gebjojben ; 
toaat op geen fonbetïinge pïegtïpöeben baetben 
geö?upftt IBan en ©jouto bjagen fïg in 't €t§te 
fcuetft öetaamlp / en bettigten ïjate t'famen 
ftoontfïen öepttïïp. 

'ft^ebgeften/ bat een <©betfïen onbet öaat fom* 
tijb^ '$ mo*gen£b*oeg boo?aï be jutten ging/ en 
be flinbeteri met een fc&atpe ©ifcfc-tanö in 't been 
fttatöfle / om öaat öiet boo? bebjeefb te maften. 
3©ahne*tfe ban gemeïp tatetben ; boo? ftttjten en 
anbet$öaat<©nbet£moepeïp toaren/ foo b?epg= 
öenfe |aat met be ftoomfï ban bien IBan / en baat 
op ïjieïbenfe fig flit _ < 

35aat fë geen betbeèïing ban toebeten onbet 
ftaat. 3©eeten ban geen gelb, ï^ate fatten be* 
flaan in ©ogeï-bebeten. mt bet feïber beeïe öeeft / 
öoubmm.boo? tp. mt ftaape §>tm\tjtn$ in be 
Kippen biaagb / i§ geteftenb onbet be tpfïe. IBan 
en ©joulu öeöben pebet öaat epgen ï©oiteï-getoa& 
t'ftatet fpüfe* 

't f!é onbet pat be gtootfïe eere/ bat pemanb 
beeïebknben gebangen en boob gefïagen öeeft. 't 

91* 



-i 







Jan Staden. 91 

<gtë onber haat be getooonte / foo meenigen bpanb 
pemanb ïjeeft om 't ïeben gebjagt / bat ÖP fa fel* 
ben foo meenigm $aam geeft. <©ie be tneefte 
SSamen boeren / fïju onber öaar be boo jnaamfïe. 

£p geloben aaneen feezere ©nujt/ MHfl^ffgS, 
alleen Couwocrde , of Caiabas, foo groot al£ een ly geiovcn « 
©bt/ baareen HMngelen!5atm gaat/ ban Mn? 
nen öoL ©oo^öefelbefleftenfeeen^toftje; ma* 
fcm'er een gaatje in / en boen boo? 't felbe ftlepne 
©teentjeng baar in ballen : toelfte ban rinkelen. Hafe 
<©eefe föammeïaarg noemenfe Tammaraka , of maraka / 
ooft Maraka; toaar meebe fpbapper rammelen/ 
toamreerfe onber maïftanber fmgen en banflen. 

©eber onber be|Ban$perfoonen ïjeeft ftjnepgene ™ a °" 
Tammaraka. |Baar fommige fïjn'er onber öaar / fcgg c„ 
genoemb Paygi, bjelfte ban öaar geagttoerbenalg onder haar 5 
bn ottó be 3©aarfegger£. ©eefe treftfcen eenj? in 't 
jaar boos 't ïanbinal be jutten ; boo?gebenbe / 
bat öpöaar een «Beeft $ getoeefl / gefeomen ban 
feerbe*rr'-afgeleegene©o?ben; bie öaatmagtöeeft 
gegeben/ om albe Tammaraka, toeifte fp Uïiïben / 
te boen fpjeefeen/ enbeftragtte öebben / bat alleg/ 
fcoaaromfegebeebentoerben/ ben25ibber foutoeer* 
baren. 

€16 toiï ban /bat fijne Tammaraka fuift een magt *» <fcrfeiv« 
fou moogen bekomen, ©aar op maïienfe een ,'7^ 
groot Feeft , met tainften / fïngen / en Propheree- 
rcn , onber beele feïbfame Ceremoniën, ©aar na fee* 
fiemmen be 3©aarfegger£ tmm fefteren bag in een 
$nt / toeïfte leebig gemaakt toerb. 45tmt 3&nu* 
toen of $*inbeten moogen'er in bigben. ©oo?t£ ge* 
bieben be Paygi , of 3©i£-fegget£ / bat peüet fijne 
Tammaraka fal roob befcöiïberen met pupmen / en 
bp öaar ftomen ; foo fonbenfeöefelbe magt geben/ 
om te feonnen fp*eeften. 

gin be ï|ut berfcöeenen fïjnbe / foo fïeïïen öe om d<*& 
3©aatfegger^ flg boben aan / en öe&ben öare Tam- £""** 
maraka bp fïg in b'aarbe fïeeften. Wanöere fïee&en yöCRCn 
be öare nebenj? befeïbe : en peber geeft aan be Paygi 
een <©efcöenft / 'tfp 25oog-pijïen / ©eberen / of 
<©oj-öangfeïen/ op bat imiwr^ ft jnen Tammaraka 
niet bergeten mogt bigben. <©t$ 




Hebban 
geen ken- 
nis van den 
waren God. 



Sondvloed. 



Veiblind- 
heyd deefer 
Natiën, J 



92 SCH^EPS-TOGTEN VAN 

^$ü$ alle fep mal&anbet fïjnbe / foo neemb be 
3©aatfegget peöec Tammaraka affGnberftjft / en 6e* 
roQftt&efelbemet feefiet fttupö / ban öaatgefteeten 
Bittin. ©oo?t^ ïjoub öP be Rammelaar bigt boo? 
fïjntn monb / tinfteïb baat meebe / en fegt tot ben 
felben: Neekora; foo üeeï aïjS : i&uffóeeft./ fnbim 
gp baat f n fïjfc &an laat be Paygi met een ftlepne 
fftm een tooo^b ïjooren / 't toeïftmen niet fean be* 
metften / of 't ban btn iftinftefaat / of ban btn 
3©aatfegget ftoomb, 't ©olïs geloof b 't eerfte ; bocö 
be SSebzieget boet Jjet feifë ; en bu£ öanbelb öp met 
aï be Tammaraka. gebet ïjoub öet baat boo? / bat 
fijnen iSammelaat nu een gtoote magt ïjeeft Mio* 
men. 

©etboïgen^ gebieben be JBaatfegget^ öaat / bat* 
fe tot ben <©o?ïog op treftften/ en bpanben bangen 
moeten/ betmit^be heeften/ toelfcein be Tamma- 
raka fïjn / ïufi tot &laben-bïe*fcï) ïjeböen : tueïS 
öebel fp geöoojfamen- 

311$ nu be Paygi ban al be Tammaraka <©oben ge* 
maaftt ïjeeft/ foo neembpebetbe fijne toeet tot fïg ; 
noemenbe ben felben fijnen ïieben Jboon; maaftt öem 
eenepgen ï|ntje/ toaatin ïjpfiaat; fielb öemfpy* 
fen boo£ / en öegeetb ban öem aïle$ teat &p ban 
ttöobeu ïjeeft» 5Mt nu fijn §ate <ö5oben* 

|Bet ben toaatagtigen <ö5ob / bïeï|emel en ffiat* 
begefrfjapenöeeft/ öefeottimetenfe fïg nkt ï^ouben 
't baat boo? / bat be 3©eetelb aïttjb gefiaan fjeeft ; 
en öeööen geen öefeffing ban be J>cöeppsng bet 
felbe : 't Jkötjnb / batfe boot oube obetlebenngen 
jbopet£berb3atbelp w £banbe Sondvloed öeböenge- 
Jjoojb. 3©antfp feggen / bat'et oubtp^ em feet 
gtoote 3©ateténoob i$ getoeefl / toaat in al ftate 
©oojoubet^ betb?onften : bocö eenige ontbloóben 
be boob in een Canoe $ fommige anbete op ïjooge 
2Somen* 

® oeift eetfï onbet beefe Brazilianen toa^ gekomen/ 
enfpmp eenbetfjaalbeebenban bate Tammaraka, 
batfe bfêmaaï fp?afen / <|c. / öieïb ife 't boo? een 6e* 
bjfjf en «Bupgcïjelfpel beé Satans, ^ocïj aï£ % in 
foaveöut quam/ baaatin beï©aatfegger$ iparen/ 

&*« 




Jan Staden. 93 

fcemetftteift tetfftmö be25eb?iegerp/ ging ban baat 
toeg ; en öeftïaagöe be becSMinbijepb beefet Natieu. 

Cen^gingenfe in een ^ut/ en namen in befeïbe Hoedanig 
aï be 3©ijben bet Hutten / tuelhefe b'eene boo? / * c Vjoa - 
b'anbere na betoofsten, 3&aat op moefïenfefp?in* wca 
gen en omïoopen / tot batfe gantfcö betmoepb op 
ö'aarbeneet bieïen/ etoen a\ê offe boob luarenge* 
toeefh ©oe fepbe be Paygi / of 3©aatfegget t £fe/ toe wait- 
beefe ig nu boob ; boc& ïjaafï fa! ifc öaat toeec f eben* * c £ c " 
big maften, «fêfe nu toeet tot gaar feïben toa£ ge* «mitkr. 
Bomen/- liet ïjp gooren : <©eefe i$nu öequaam / 
om toefiomenbe btngen te boojfeggen. JÊanneet 
nu be Wilden tm ©ojiog fulïen titï&m / moeten * 
öeefe 3©gben öaat öaat gelufe boojfeggen. 

3£e ©jouto ban mönen Heet ( aan toien fk ge* ?* f « 
fcöonften toag om mp te bcoben) / begon opf^SSJSSc 
feere nagt te Prophetecrcn , feggenbe tot öatenderfcive 
JBan/ bateen<®eefï uptbjeembe Hanben tot öaat s Cfaakc 
gefcomen toa£/ bie ban öaat begeetbe te toeeten / 
toanneet ift gefïagtet fou toerben ; en bjaagbe na 
't Hout I loaar meebe men mp fou boobjïaan. Hn 
anttuoo?bbe : ® at öet niet bert' te foefcen / en aïfe$ 
öaat toe baatbig taa£- 3fiïleenlöït liet ftn fïgbe* 
fcunften/ bati& een Frangois, engeenen Portugeezfch 
fïjnmcéfï. 

©oe nu bit 3©$f bug geprophetcert öab / blaag* m gem*r 
be iftgaat / toaatom fp mp bug na 't ïeben fionb ; ™ «cd©o4 
baat ift bocö geenen Portugeezfch , of bpanb toag > * ÏÏT 
<©ffe nietbjeefbe / bat mijnen <©ob öaat een aroo* 
te $ïaag fou mogen toe fenben ? bocö fp gaf mp 
tot anttooojb : <f$h fou mp baat obetniet beftomme* 
ren/ toant 't toaten bjeembe <©eefïen / bfefeefcöepb 
ban mp toilben ïmztm. g&iergeïijfte Ceremoniën 
en «Sjillen öebbenfe feet beef. 

%n beefet Brazilianen 3Lanb $ een fïag ban 25o* mefer 
men/ genoemb Yga Ywara. 3&eJ&cöo|gboenP'et WlIdcn 
af banboben tot beneeben toe,/ en bjagen be fefoe?™* 
pp een 28etgbp be 2ee ; maftenfe metbpet boo*-™, r " 
fieet ; bupgenfe agtet en boo? öoog op ; binöen 
in 't mibben ttoee ^toar$-öouten baat obet / om 
niet te ftonnen topen ; en maften'er bu$ een Ga- 



©f 



noe, 



iiyt den 

baft eens 
Booms, 



Waarom 
dcfe Natie 
onder 
malkander 
oorlogen , 



«n d'eene 
d'andere 
doodflaan , 
braden , en 
eeten. 



Verhaal 
van ver- 
fcheydene 
aanmerklij 
kc faken , 



54 SCHEKPS-TOGTEN V A tö 

noe, of ©aattups öaw; toaat in öatet bettig teti 
<©o*log tonnen uotbaten, ©eefe 25a(l f$ ontrent 
eenbupm öift- ®e toö&te bet Canoc $ ban biet / 
öe lengte ban beettig boeten/ fomtöbjïmeet/ fom* 
tnbë minbet- ün befeïbe roepenfe feet geftoinb 
boojt/ bjaat&eenenfpbJilletv ^ocïjbjanneerbe 
Eee onflupmig toetb / treftftenfe be Canoc op 't 
ïanb / tot bat 't 3©e'et toeer öebaatb f& 3tang£ 
't &anb Ijeenen batenfe feet bete' / bocï> fïeefcen 
niet öoben be tVoee mijlen toeg£ ban 't %anb af in 

See» 
^att>eefe$abutige Natiën Dec Wilden in Brazil 

maiftanbee foo giftig betboïgen/ gebangen nemen/ 

boobflaan / en eeten / gefegieb niet om aanbJimung 

ban ïanb of toebeten ; niet upt gebjeft ban %t* 

ben£~mibbelen; maatenfceïgft tipteen ingebjojtel* 

öen haat / om bat b'eene Natie be 2Sïoebb?ienben 

ban een anbete boojtgbg heoojlogb / geboob / en 

opgegeeten heeft. .**.'.■.,. 

3©anneetfe in gate ïtcggen b'eentcgeng b'anbere 
bcgten/ toepenfe malhanbet met een bpaubUjn ge= 
moeb toe : De te Immeraya Schermiuramme, heiwoe ; 
foo beel aï£ : 11 / bic mijne &pgfe Hit / obernome 
alle ongeïUK. De Kange Jucu eypota kunne ; bat 
i : $ocg geöen beefen bag toil ifttt't goofb af. 
«taan. Sche Juname pepicke Refceaga. l^iet ben IR / 
om ragna bjienbenbooö aan tt te tojeeften. £an- 
defoo , fche moeken Sera , Quora Oiïonme Rire. 
%l Weefcg fal nocg geben / eet be &on onbee gaat / 
mijne geojabene portie fijn. 

a©anneetfeten <©o*log optteftften / om in hatet 
boanbenHanbtebalien / foo nomen gaat' <0ber> 
ftenboeen ; betaabfïagen ffg onbee malnanbet/ 
" hoebeïaaftbeflaan te batten fïaat; en ban latenfe 
oïïe b-ieetóare petfoonenin be jutten aanfeggen/ 
öatfe fia moeten toeeuften, &> noemen een feeftec 
ffeobanS&ootnbmgten/ metboboeguig/ bat ben 
Cógtfaï aangaan / bjanneer bic beginnen rnp te 
tooiben : biant onbee gaae i| geen reeftenhig ban ja* 

ten en oaoen. #f ooft / fp befïemmen ben ttjö be$ 

#ptogt§f op fuift een Saifoen be# fam$ I toanneee 




Jan Staden. 95 

be©iflc&en / banïjaat Pratti gegoten / fig betfa* 
melen ttt boojt teeling ; toelfteCeeïingè-tpfuben 
naam ban Pirakaen getaen, 

®an rufïenfeftg toe met öate Canoes , 25oogen/weike g aan» 
©ijlen / en ter Proviande jjarb 3©o?tel-meeï / ge^ voorda ^ 
fegt Vythan. ©aar na gaanfe te tabe met Ijate optSkcf 
Pagy, of 3©aatfegger£ / offe ooftbe Viaorieful*ofmiiarcr' - 
len öebegten i ©eefrfeggen toel ja ; bocï) öebeelen vyaaden w 
Öaattegelp/ batfe teel agt moeten nemen op b$ f™ d vaI ~ 
Zoomen / toelïtefe ban ifjare bpanben bjoonien fuï* * 
len. 3©annees: nu ben meeflen ïjoop fegt gebjoomb 
teïjeböen/ batfe öarei 4 bpanben öïeefcïj ïjeööen flen 
leggen op ïjate ïtoofïetg / om te b?aben/ foo 6e* 
teeftenb bit b'obettoinning. USaat al^fe jjjaat ep~ 
gen Weefcö te öjaben fïen leggen / foo öebupb fuïfe^ 
nietgoeb^ ; en banblijbenfet'öup^ 

ü nbien nu ïjate bjoomen ijjaar toel öeöaaglp Nauwkeu» 
ballen / foo fielïenfe in al öare jutten een gtoote Zg gtn€C * 
^infeetp aan ; fuppen en banffenmet ïjate Tam- 
maraka ; en pebet ban öaar bib beefen fijnen <®ob/ 
bat £p Ö^ti toil ïjelpen / eenen bpanb te mogen ban* 
gen* ©etboïgen^ batenfe rtpt in öaie Canoes ; en 
aï£fe bigt öp ïjarer Tegenparthyen 3lanb 'jïjn ge* 
naarbetb / foo ïmib ïjaat ban tjaat' <©betften op 
nieuto^ bebooïen / in bm nagt / boo| batfe ben bol* 
genben bag ben ^nbalfullen boen/ öave<©?oomen 
toel t'ontöouben. 

9|ft toa$ in eene öatet Cogten öp fjaat. «®oe *> har€ 
top nu bigtöp öarec bpanben Eanb toaten gefio* D ™ omm * 
men/ foo ging ben <©berfien 'jSabonb^ boa* bat 
men in ben boïgenben nagt bm Hanbal op bebp* 
anben fott boen / booz 't ï«eget Seenen ; fepbe/ 
bat peber bm ^?oom / bieljem in bien nagt foit 
boo? ftomen / toel moefl ontïjouben ; en geöoob C11 «*j 
boo?$ / bat be jongelingen onber ïjaat / met 't ^ fy J 
aantellen be£ bag^toiïbe bieten fcöieten/ m ©e* 
bangen fouben. 't 3©ietb tm$ betrigt ; en bm 
<©berften liet ïjet bïeefcS) gaar maften, 3£aa£ na 
betaal öpb'anbete ©berfïen / booj (ïjne^ut tefco* 
men ; baatfe gefamentïöft ta een tonbe feting op 
ö'aatbe nee* gingen fïtten / en öp beeö &aai: eeten- • 



n 



tuft defehe 
tfekfcen. 



Hoefc han- 
delen met 
haie gevan- 

tenevyan- 
en , die 
(waarlijk 
gewond 
fijn 5 hoe 
met d'an- 
dere. 



Wapen- 
tuftingen 
deefcr 
Wilden. 



Vyerpijlen 
Sehilden. 



Vetdrijven 
Jiate vyan- 
den 



9<J SCHEEPS-TOGTEN VAK 

$a beiBaaïtgb betteïbenfeöem öare Zoomen/ 
in toeïfte ïjp een goeb beJjagen nam. daarna 
banfïenfe met öare Tammafaka feer bïijbelijft. %n 
bien nagt befpiebenfe tjacec bpanben jutten / en 
toieïen in t$m bjoegen mozgenfïonb aan. 

3©anneerfe pemanb gebangen bekomen / bie 
f toaarïtjft getoonb i$ / ben felben fïaanfe terfïonb 
boob ; bjaben fijn bïeefcö / en boeren 't met ïjaste 
na öup£. llaar bie bupten boob$ gebaar ft jn flee* 
penfe lébenbig na fjare ® ojpen / en Aagten &em 
baar na in ftare jutten* <èp batten aan met een 
groot gefcftfeeitto ; (lampen met öare boeten te* 
genjS b'aarbe ; bïafen in 2Safupnen ban Ca»wocr- 
den : Rebben al t'famen Coutoen om öaa* Hig* 
cöaam/ om öate bpanben/ toelftefe gebangen be* 
Komen'/ baar mebe te binben: befcïjilberen figmet 
roobe Pupmen / om upt b'anbere onberftenb te 
ftonnen bierben : fijn feet geftofnbe ©oogfeöut* 
ttt$ : fcöieten ooft met bpetige ^tjïen na be jutten 
ïjarer bpanben / om befelbe in b?anb te fïeeftem 
3©anneer pemanb ber öare getoonb toerb / foo öeb* 
benfe bpfoubere ïürtipben / met Xuelftefe fïg genee* 
fen. 

èare Wammn befïaan in f ïit^boogen, ^e 
§>pitfm ber # ijïen fijn gmiaaftt ban 25eenberen / 
tpeïftefefcïjarp toetten/ en baar aan binben. 3Mïi* 
maal neemenfe ïjier toe be Canben ban ©ifTc&m 
genoemb ïiberaun , Of Tjburones , bieïfte in be 
2!ee gebangen tooiben. ©an noeö bermengenfe 
25oomb30l(en 3©afc& tot een bonbeï ; Un^m öefd* 
toe boben aan ïjare #ijïen / en fïeften'er bper in. 
• mt fijn öare ©per-pijlen / om bjanb in öarer bp* 
anben fêutten te bertoeftften. 

©aarenboben berepbenfe j&töiïben banSSoom* 
baften / of ban be ïtupben eeniger toiïbe bieren. 
&itt frijarpe©oo?nen leggenfe onber b'aarbe/ ge* 
ïfiftmen 6p on$? be ©oetangeïen boet. 'ft leb ooft 
öehoozb / Ö0BÏ3 't felbe niet gefïen / batfe öate bp- 
anben upt öare Bedingen ftonnen berb$ben booi 
bzWetmt toelftebaatbmfl/ opbeboïgenbetoj^ 
&P maften een groot byer öp een taamïöft ftetft- 



Jan Staden! 97 

toaapenbeiuinb ; en terpen een groot beeï #epec 
Daar in, %l$ banbcefeu bamp in bec bpanben Jgut* 
tenfioomb/ toetbenfe gebluongen befelöe te betla* 
ten, © it ftoomb mp niet ongelooflijk taooj. €en$ "T hsr « 
beniftmetbe Portugeczen getoeeft in een Provintie XL" dm 
ban 't Hanbfcgap Pharnambucq, gelpboojbeefen damp van 
gemrlbfó. ï|ier öïeeben top met een Jbcgip op 't ftq?«-- 
b^ooge fitten/ toantbeHMoeb tua$ 011$ ontloopem 
©eele ber wilden quamen aan / omon^t'ober* 
mompelen / en toeg te nemen ; boef) ftonben niet* 
^oe toierpenfe beel fyooge Jbtrupften tnffcljen 't 
^cgip en bm #ebet / en meenben on^ boo? bert 
bamp ban peepee te berbjijben ; boeg fp ftonben 't 
if ont niet in tyanb fttijgen. 

3©anneerfe gare bpanben mx t'gnp£ b?engen / ^ cmll i k 
foo toerbenfe ban be ©joutoen en «longen^ gefïa- ke U rig UW " 
gen, ©aar na befcgiïbetenfe gare Higcganxen verhak, 
met graaubue pupmen ; fcgeeren gaat be ï©enft* 
b^auboen boben b'oogen af; banffen met gaat ron* 
bom ; bitiben gaat teel bafl/ om öaar niet te fton* 
nen ontïoopen ; boegen gem een ©joubrêpetfoon 
toe / om gem te bellaren ; ooft om t'ftjnen toiïïe 
te fijn* ^Inöienfe ban gem f inanget toerb / foa 
toetb 't &iub bp gaar opgeboeb / tot bat get groot 
getuojben i§?. ©aar na / tuanneet 't gaat in im fin • 
fcliiet / flaanfe'töoob/ en eeten't, 

l|aren «Sebangeuen gebenfe <§pf$ genoeg / en hoedanig 
gouden gein bn^ een tijb ïang. ©Ttbettuffcgen be* *} ecfc . Wl1 - 
repöenfe beele gatet ©aten baatfe garen bjanft in yw4nT" 
boen ; en noclj anbere / baarfe 't gereebfegap in vooï de 
bergabeien / om gem te befegübeten ; maften ooft fltgtmg 
©ebee-quafTrn / om aan 't l^outte binben/ toaar nandckn * 
meebe men gem faï boob fïaan ; neben$ een lang 
Conto / genoemb .Muflbrana ( of Muflutat ) v om 
gem mebe te binben / luanneet gp fterben faï. üi$ 
fpbu^aïïe^bpniaïftaubetgeöben gebmgt/ foobe* 
ftemmenfe een tijb / baanneetmen gem faï JMagten ; 
en noobigen be Wikkn ban anbete ©o?pen / om op 
ben gefïelben tijb bp öaar te fijn, <©nbettotjï ma- 
ftenfe aï be ©aten boï ban garen ©?anft. €mm bag 
of rtwe Jut be JBijbm tot 5 1 betepben befes? ^anftit 

Jan Staden.; Q flg 



9% 



SCHEEPS-TOGTEN VAN 



«set feld- 
fa me Cere- 
moniën. 



Hoelc *t 
Hout ver- 
deren s 
waar mede 



hy dood 



fïg begeben I boerenfe bm gebangenen een of ttoee* 
maa! op be pïaaté / baar Ijp geboob fal toojben / en 
banffen bappet oniöeiu fymmh 

3©anneerfe nu alle bp uiaïïianber fïjn / footoer> 
ben be Dan üttptene aangeftornene öoo? öen #bet* 
fïen bet $ut betlxJelfcomuö ; feggenbe/ ftoom nu / 
en |eïp iWen bpanb mm. '$ <©aag£ boo* 'batfe 
beginnen te bnnften / btnbenfe ben gehangenen 't 
Couta MiifTuranaaanbenï|aïé, 25efcöilbeten ooft 
't £|out/ genoeitib iwera Pcmïne, toaat mebe &p 
faï boobgefïagen toerben. © e gefialte baat ban i£ 
in be bngaanóe Figocr te fïen / en be lengte ban tupm 
een ©abem, <^p befltpen 't met een Meefagtige 
Materie, deernen boo^ gtautoe Cperfcöaïen ban 
öeï&ogeïMackukawa ; fiootenfe tot J§>tof/ en leg* 
gen 't feibe op be Webenbe Materie aan 't #out ; en 
eene bet ®|Oub3$petfQonen fttitfelb op bitCperfïof 
eenige Fïguercn. «©nbertuffeöen fiaaii beeï fïngen* 
be ©öben tonbom Ijaat- 

9H$ ntl 't ï|ont iwera Pemme bl\$ toegetigt / m 



geaagen fai met j^k €C -q ua fïgn boojften i£ / öangenfe 't feïb.e in 

efl " een ïeebige $ut boben b'aatbe aan een Staaft op/ en 

fingen ben gantfeïjen nagt baat om jjeenen. 

•Befchiide- <©p befeïbe Unj$ befciiïbetenfe 't JCange(igt bt$ 

nng fijns «wingenen. Cerb^ï nu een 3©tjf beefe ftonfï aan 

asuigefigts. jj em tseiTigt/ ftajjen al b'anbete. 98l#fe nu begin* 

nm tebjinften/ neemenfe öem bp fïg ; en öp fuppt 

met öaat- ®en boïgenben bag tufïenfe / en maften 

boot bm <©ebangenen een ^utje op be -$Haat$ baat 

|p fïetben fa! ; maat in ï)p bien nagt legt / toeï be* 

tuaatb toerbenöe* 

Cegen^ ben moigen / eet 't nocö bag loetb / banf* 

fenfe en fïnjjenfe om 't I|out Iwera Pemme , tuaat 

nen, mee&e öp fal boob gefïagen bietben ; tot bat ïjet ligt 

tuerb* <©an tteftfenfe ben gebaugenen upt 't ^utje / 

't toelfefe af bjefien/ om tupmte te öebben; neemeu 

Öet Conto (MufTurana) ban fïjnen $atë af / en boen 

't om fijn ïigcöaam ; 'tfelbe toeetfïjb£ ftöf toe ttzfc 

Binding <&s % m $t. ® gefit top fïaat &n in 't mibben geöonben ; 

gevate- m , t ^ ou &, ^ er t, % m tieele op b'een en b'anbere m* 

?* be bafïgeöouben, Wü$ Umft ïjem em baijl tijö£ 

fïaan 



Dê«s om 
Moord- 
hout hec- 



I 



Jan S 



T A D E N. 



99 



Haan/ en leggen &teentjen$ öp fyttnftmlU ÖP torrpt 
m be 3©tjben/ tk ronöom fjem Hoppen/ en öem 
bjepgen t'eeten. 

©efe nu fijn öefcötïberb/ en baar toe geojbonneert/ 't vy« , 
öatfe/ luanneerbegebarigene tafluftften gefneeben * aar £? , 
toerb/ met b'eerfïe bief beefer ^tuififtett ombe Üut biSdcSc& 
ïjeenen ïoopen ; 't toeift b'anbere tot een tt}blio?ting 
berfïteftt. ^it aüe£ berrigt fljnbe / mafcenfe een 
©pet ontrent ttoee fcöieeben ban ben gebangenen 
af'; 't Uieïft öP ften moet. ©oojt^ ftoomb eene btt 
©joutuen met 't ^out lewera Pcmme aanïoopen/ 
fioubrnbe be®eber-qua$ om ïjoog ; feïjieeubjibban 
fcïtjbfcöap / en loopt boo? ben gebangenen geenen / 
op bat öP bit toerfttupg fïjng booöf mogte aan* 
ftöotteen. 

5©aat op neemb een $©anj?petföon 't gemeïbe veekricy 
ï|out ; gaat baar mee booj öem fiaan / en fïeïö ïjtt andcrc 
Öem boo? ö'oogen. ©nbettotjï gaat bm geenen / ^"h^r 
bit öem öooö ffaan fal / ïjeenen / met nocö beertftien ontrent > 
of bgft&ten anbete/ maftenbe i}ave ïigcïjamen met 
flfcö grauto. ©etboïgen^ ftoomenfe op be Paat£ 
6p bm gebangenert ; en ÖP / bie boo ? bm felben fïaat/ 
ïeberb aan beefen 't ï|out Iwcra Femme ober. ^m 
aoomböen honing öer^ut; neembbft^out/ en 
fieeftt ïjet bm geenen/ bit bien boobftag fal bom) 
een^mffcöenbe25eenen geenen; 't&eïfteenöpfon- 
beteeereonber öaar toerb geöouöen. 

©erboïgen^ neemb beefen 't $out in be öanb/ en waar p 
fegt tot ben geenen bie gefïagtet fal toerben : Sie , «yndiijk de 
hier ben fk. ik wil u doodflaan , wantde uwe hebben & e ™ n | en ** 
ook veele mijner Vrienden gedood, en gegeeten. ^ a °° " 
3©aar op bm anberen öem tot anttóoojö geeft : Ik ö 

heb noch veele Vrienden , ék mijne dood wel ïullen 
weeten te wreeken. $M\$ geeft ben 3&oobfïagei: 
Öem ban agteren een fïag op 't jjoof ö / met fuift een 
getüdb / bat'et be Hf arfTenen upt fp?irigeriv Cec* 
ffcmb neemen öe Wffim §eitf oy / ttefftett öem na 
't »pec ; bilïen be ïiJupö af; maften' öem gantfeï* 
&rft / en floppen ben tf ar£ met mx%mt toe / op bat 
'et niet^ met allen upt gaan mogt 
W$ ban nu &e ïftipb öem afgenomen if/ fnöb Hoedanig 
G 2 een 



Il 

11 

1; 



ii 






dm voorts 
met hem 
gehandeldl 
werd, op 
een vreés- 
lijke wijs. 



Eere den 

doodflager 

aangedaan, 



Konnen 
saiet hoo- 
ger dan vijf 
teiïcn. 



Rhee- 
bokken. 
Wilde 
Swijnen. 



IGO SCHEEPS-TOGTEN VAK 

een mmmww öem be Beenen öoben öe Knpen 
ffiiSS b m ï^ b K:* «aam, $m$ tomen 
öe boojgemeïöe biet 3©gben / -neemen beefe biet ftufc* 
ften/ enïoopen'etmee nabeï^ut geenen ; met een 
groot bjeusben-Befcgjeeuto. 9aat na fngbenfe 
öen mm met öen Jlat| ban'tboojfïe beeï af/ en 
Ü eeïer i 'lBJ lt,ei ' maïftanbet ; boeg 't gjngetoanö i* 
boo? H mmm ; toeïfe 't felbe fleben / en ban 't J9at 
maTienfe een 25?p / of ftqp./ genoemb Mingau , 
t toem ban Baat en gate Stfnbeten toetb gebmn&en. 
t Ingetoanö feïfé eetenfe; ooft 't JMeefcg ban 't 
öoof b / maat öe baat in fïjnbe 9atffenen / be Cona/ 
en taat boo?t£ eetïgfc #/ $ boo* be jonge, mt 
aüe£ bu£ betrist fïjnbe / gaat pebet toeet na gnpg / 
neemenbeffin beeï met flg. J l 3r; 

£?P /We ben gehangenen geöooö geeft / boegb fe 
mi nocg eenennfeutoen Jiaamtoe* enbe ftonina 
bet put geeft öem met be Canö eenjf toilben mttg 
een fneebe feoben aan bm arm. üïg be toonbe at* 
taeeïbfê/ Wöft 'tblöfe-te&ennocgobetfB ; 't toeïft 
Ö en i,5 n ötoote eetei& 3&ien gegeelen bag moet 
gp fW m fijn &laapnet bigben leggen, jfcen geeft 
öern een ftfepn boogje met een $$ / hiaat meebe ïm 
öen njb betbjgft / fcgietenbe in 3©afcg. 3Nt toetb 
gebaan/ op bat fijnen atm booj be fcg*ift be£ •ooÉièfr 
fïag| niet ongeluk in 't fcgieten to&bèn mogt &"it 
alleg ijeb ift feffiS- bpgetooonb / en met epaenet öo* 
gen gefien. 

©e Bratiiiaanfche Wilden tonnen in be telling bet 
Betallen niet googet tomen ban tot bijf. 't <0een'ec 
öoben gaat moetenfeBp gate©ingeten enbeCeeën 
öet boeten totjfem gj?? 't getal gtootet/ foo tonfen* 
fe ©mgeten en (€uïn ban biet / bgf / of fetf net* 
foonen* 

Mm geeft in Bra7.il &gee-öofctoi/ geïijfcin onfe 
ïanöen toiïbe iStofjnen/ ban ttoeebetlep flag. Wtt* 
nesooitfégeïijftbieöpon^; b'anbetefcïepn/ geïtjft 
jonge &togntjen& ^eefe \^ttbm ban be Brazilia- 
nen gegeeten Tcygafu Dattn. &eet bef toaatlgfc fijn* 
fe te bangen in ©allen / toelfee be Wilden aeönip&en/ 
om öe toiïbe «Peöfettebaat intt tehkm. 



Jan S 



T A D E K. 



Iöl 



IBen ïjeeft Ijier ooft H&efcftatten ban bjieöerïep Meirka* 
aart Wtctfte 300? t toert genoemb Key , Dan fu\* ten, 
ïten fTag al£ in onfe Uanöen ftonien. ®e ttoeeöe 
tyaagb öen J&aani ban Ackakcy. ©eefe fciingen 
gemeenlp met groote öoopen op be SSo'omen/ en' 
maften een groot gefcïjueulu tn 't Bofcij, 't ©eröe 
fTag toerb gefjeeren Prfcki. ^©eefe fijn roob : lytWom 
SSaarben geïijft be «öJepreti ; gare grootte $a$öie 
banden miböelmatigeu i§onb- 

3ÜÖCÏ) een ander fïagban bieren i^'er / gebeten Datw. een 
Dattu, <@e hoogte 4gS ban ontrent een Span / be jcidfaam 
ïengte ban anberöaïbe $past. 3J,« ober 't gantfefte Dlcr ' 
ïigeöaatn geteapenb/ beïjalben alleenïöft aan ben 
SSupft. 3Mt 3® apen fteeft a\$ be geftalte ban $oo$n» 
'tJMitpf op malftanöerató met gebnigtenofbou* 
toen / eben aï£ een üamafeïj. ^er* 25eft i| ïang en 
fpit£ 5 be dètaatt t$ ooft ban een goebe ïengte, <©eec* 
ne ontïjoub bit ©fer ftg ontrent be j&teenMtopen, 
Mnt MM öefïaat in 't tttm ban Mimn. Wuft 
feer bet bteefcïj, ©iftmaaï öeö ift'er ban gegetteii 

IBeberom een anbere 3oojt ban toiïb «ÈWtote/ sereen 
öjaagb be benoeming ban Setwoy. g|g foo groot Die * ™n 
afóeenïtot; toit-grantabanïjapr; otótoeïafch-^ eiliass 
grautó ©e Staart $ aï£ bieber ft atten. SSjengd & in " 
bgf of fe£ jongen t'eïften£ boo?t/ fomttjbé meer / 
fomtfjttë minbèr» %eft aan ben Bnpft een ftïoof / 
of^pïeet/ ban een öalbe^pan ïengte; en binnen 
• beefe ff loof noeïj een ï^iipb ( to^nt ben Bnpft té niet 
open ) ; en aan öefelbe fïetmen be Cepeïen / toaar 
aan be Jonge jupgen. i©aar bit ^ier ïjeenen gaat / 
öjaagö fjet öefeïbein be Moof tufictjen be ttoee ©ap* 
öem ^iftmaal ïjeö ift beefe ©ieren ïjeïpen bangen / 
en öe jongen nvt beefe feïoof geöaaïö. 

w f< td l ^ e ' C f^ ttfmm iU ?t 5t^bfCÏjap Bmiï , Tyger,. 

toeïfte be lüenfcïjen om'tïeben b?engen/en feer 
. groote fcïiaaöe boen. Hert brnb fjiir ooft een flta 
ban ieeutoen / genoemd Leoparda , foo beef a\ë een Lco P a «fc. 
Grauwe Leeuw. |Beer anbere feïbfame ©eöierten 
firn er/ en baar onber een/ gé|eeten Catïvsre. 't ©oud 

i# t«teö/ 9 ttoeïftaand£f^ ' 

G 3 neerfe 



■ ; 



! 



ï 



101 



)CHEEPS»TOGTEN VAN 




HaagdiiTcn, 



Attin (of 

^igua), 

anders In- 

diaanfehc 

Vlooj een 

fchadeiijk 

Woimpjc. 



Tleenmiy- 
Ï€a, en' 



der fel ver 

bednj£ 



Verfchey- 



neerfe op 't ïanb ergeng booj bieefen / foo feegtben* 
fefïg in 't 3©atet/ en Öupften nabe gronb- «ègn 
grooter ban een ^cfjaap, 't ©oof b toecgelöfet fig 
met bat ban een ÉJaap / boc& i£ grooter* Sneeft ftoj* 
te <©oren ; een fïonïpe Staart ; taamujft öooge 
S&eenen. Sloopt feet geftoinb ober 't 3Lanb / ban 't 
eene ffiates: tot 't anöer. %$ fluart-grauto ban 
ïifagï- g&efhtaafii^al^öieban©arfteri#-bleefcö. 

©aarenöoben ftjn'er eenfoojt ban grooteï|aag= 
öiffen/ öepöe ui 't baatet/ en op 't 3lanb- <SQn 
goeb om gegeeten te tuerben. 

(Cen feïepn 3©0|mpje beineemb men ïjier / barj 

Etöaante a!£ een ©ïoo / bocï) nocö fcïepner, ©e 
razilianen noemen 't in gare &&aaft Attun, ( öp 
anbere Jköjgber^ binbitie» een eben-biergeïijft 
3Bo?mpje gegeeten Nigua , of ö'indiaanfchc Vioo). 
45?oepen in be jutten upt b'onrepniggepb bet UBen? 
fE&en. ©it ©ngebiert fraippt be Xieben in be boe* 
tm ; en beroojfaten öp gaar tnftnippmg een groote 
jettSte. gingen boonë in 't bleefcg / foo batmen 
't nautol$ft£ getoaat bieïö* Slnbien men 't niet öp 
t$b$ tipt graaf b /foo itóomb een gaatje in 'tbïeefcjfj/ 
foo groot aï£ een ÉltoeteV toaar upt groot ongepi 
ontfiaat» <15oe ifteerfïmetbe Spaahjaardenin Bra- 
zil quam / ï)eö ih gepen / bat eenige ber onfe be 
boeten t'eenemaal bevbietfien / ifiglfe in 't öegin 
geen agt baar op geffogen gabbeu, 

#Ieermupfen öeeftmen in bit 3Lanb ooft / boeg 
grooter a\§ bit in Duytfchiand. l^eefe Wiegen öp 
nagt in benutten 'ronbom be hangmatten / of 
j&laapnetten ; en al$ be baar ïn leggenöe j&en* 
feïjen in een bafle ffaap fijn / en be boeten ontbloot 
itbhm I féttenfefïg baat op / en fupgen'et 't öfoeb 
tipt ; of anöerg ooft upt 't baq&oqfö ; en bïiegen 
ban toeer toeg. 

Certoijl ffe in Brazii onber be Wilden tea£ / htztm* 
fe mpöt&uiaaïfn beCeeën mijner boeten ; toeifte 
ift / orittoaftenbe / blorttfg fag- ©e Wilden Ujttnït 
gemeenlijk in 't boojgoofb. 

©jiebêtlep fïag ba'ti 25pen bhibmen 3bp be Brazi- 
lianen, 't Cetfte \$ bpna foobanfg al£ bie ban onfe 



Jan S 



TAPEN. 



IOj 



tUitöcnfïjn. 't(€toeebe$ftoart/ en ontrent foo van Honi r 
groot aï£ ©liegen, 't ^etöe f£ niet gttftw al£ B y cn » Cil 
eenjlfêngg', 911 t'famen mafcenfe gaten Honig in j^f£ 
be ïjolle 29omen ; upttoelfte IR met'öe Tuppin lm- 
bas bifsmaa! Honig ge&aalb fjeü ban atïe öjte be 
foojten : bocï) gsmeenïtjft bebonben Inp trfe ban öe 
filepnfïe beeter ban ban ö'anöere. &p fleeften niet 
foo feet aï$ tf onfe. SMftmaal öeö ih gefïen / bat 
be Brazilianen , ben Honig upt öaïenbe / ban be 
2Spm ató öebe&ttoieröen / foo batffe genoeg te boen 
ïjabben / befeïbe banïjaar naaftte ïigcfjaam af te 
fWjften. «©nbemiffc&en aï$ fft eeng / traaft: fïjnbe / 
Öaar ben Honig aanlangb&Lntoefl ik/ boo? groote 
fmerten ban bee 25pen flessen / in 't toater ïoopen / 
en befeïbe baar in af tuafFe&en ; anber$ fton iftfe niet 
qupttoerben. 

©eeïerlep feïbfame ©ogeïen binbmen ï}ki ; en vogdenm 
baat onber een feeftere foojt / genoemd U war» Piran- c « zi| * 
ge. J>p foeften öare ftafi Bp be Zee ; en neflelen op 
be ftïippen / toeï&ebiflt bp 't ïanÖ ïeggen- l|ate 
grootte $ 6pna al£ bie ban een fóoeö* ^eööen 
lanae Anebben ; en 25eenen aï$ öe fapgttg ; bocö 
niet foo lang* ® 'eerfle ©eberen toefèe öare gou* üwaira 
gen krijgen / fïjn toil-gf atftoi Jtl^fe asn bïag' ïoö> wrange. 
ben / fïjnfe ftoait-grauto* $Bet befeïbe bïiegenfe 
ontrenteen {aar lang. ^anberanberenfeftgtoeer/ 
en be ge^eeïe ffiogel toeto foo toob / aï$ eenige 
rooöe bertoe fijn mag; en tm$ öïgftijp natet&an» 
altijd. ® e ©eöeren öeefet ©ogeïen toerben ban be 
Wilden feer Ijoog geagt. 

Hier fijn 25omen / ban be Wilden genoemb Juni De Boom 
Papocey wa , aan toeïfee een Bmgt toafï / b'lppeïen J imi Pa P°* 
ufetfeer ongeïp. ®e Brazilianen ftnautoen dèfelbe; ccywa - 
boen ban ïytt baar upt fcomenbe <|>ap in een 
©aatje; en baat meebe öefcïjiïbetenfe fïg. 3©an* 
neetfe eerfï Ijare Hupb baar meebe befirpèn / fc&ijnb 
tiet maar toater te fijn ; bocö ïjaafï baat na ïmtb be- 
feïbe Hunb foo ftoart algSJnct ©eefe bertoe buurb- 
tot op ben negenüen bag / maar bergaat ban / boc&. 
nier eerder / fcïjoonfe fïjr Mfemaal met tmm toafTen* 
' 't Cottoen , of be SSoomtooï / toafl aan ren Cottom . 
G 4 25oomp* 




Soomen. 



Bra2iliaan- 
£ehe Peper. 



Mab^igt 



II! 



van Jan 
Staden , 



IO4 'SCHEEPS-TOGTEN VAN 

boompje / ontrent een toabem ïjoog. m$ft bede 
Caftfien; en alg be BïoeptyDlierfcïjgnbköstiijet 
ftnoppen ; toeïfte / rijp toerbenbe / fig open boen / 
enbe 3®olftaat in be fenoppen ton&om ffoattefeer* 
nen/ fcüelhe 't Eaaö fijn / toaat tint bit 23oomge- 
*pa£ boojt ftoomb ; 't toelfc bo? ban écefe ïmoppen i& 

^e ipeepenn Brazü ï$ ban ttoeeöerlep fïag ; b'ee* 
ne seriy b'anbere roob ; bocö tuaft on eeneriep tofjg/ 
aan ftlepne ^oompjeng? / ontrent een haltoe toabem 
&oo^ Rebben ftlepne 25ïabertjeng / en gangen bol 
peeper/ toefóefeee fcljaru in ben mono i& gttjp 
fijnbe/ Imbbeefe peepet afgeplüftt/ enfnbe^oh 
g^bjoogb, 

USen binb öfer ooft #o?teïen / genoemb Jittiki, 
ban een feer goebe fmaatt fS!$fe bie planten teil* 
ïen/ fnjjbenfebefelbeinftïepne ffttöjengV todftefeta 
b'aatbe fïeften ; en ïjiei: booj betomenfe obetbïoe- 
$g beel 3©o?teïen, 

jf-*» Staden wenfcht den Leefer Gods Gena- 
de en Vreedc. 

D€efe mijne Reys {jeb fft ftojtlöft 6efc&?eeb.en / 
om ttótenb te maften / op baat boo? een tonjg 
ife getaaftt ben in 't getueïb bèr Tyrannige Braziii- 
aanfche Natie ; ettfjpoe genabig befeagtbabigeöeb* 
bet upt alle noben / be #eere b'üïmagtige <©ob 
mp upt |ate tjanben betloft ïjeeft ; op bat pebec 
Öiet upt mogt bemetften / bat Ijp fao loei nu até 
boojti}b$.be geene Ut op öem toeitroutuen feau be* 
toaren onbet be gobïoofe Hcydcnen , en bsonberföft 
upt ïjeïpen upt be fitiftften öe$ boob$ : ooftïjier upt 
leereh/ fjem aan te roepen in ben i#b be$ noob£/ 
en fijnen j&aam te toecïjeertöften / al$ öp on| toer* 
ïofl öeeft 

't <ü5eeniftbetfjaaïb öeö /* fal mfflcïjien toeele feer 
tyeemb/ fommige ongelooflijk boojftomen. <®ac& 
fftbenberfeefterb/ batmeenigeerïg&IBanin Cafti- 
lien, in Portugal, in Frankrijk, ooft eenige t'Ant- 
werpen inBraband, toeï&e in America fijn getbeefr/ 

mp getttpgeni^ fuïlen geben / bat 't geen ife gefclpe* 
ben fieb JBaaragtigig. 

Wtéxft% 



Jan Staden. io$ 

^'eetfteCogt / iuelfee ift bee& na America, toa$ aangaande 
met een Portugeczfch ^cïjip / toaat ban Capïtafn fijne 
iua£ Pintado. g|n bit Stftfp bebonb tft nip met 

110C& ttere atlöett Dnytfchcrs , namentïp / Hen- 
rik Brand van Breemen, en Hans ban Bruchhauferu 
^e ttoeeöe&ep^ namift aanban Siviüe in Spaanjc 

IiaRiodela Plata, mi Provintie in America. <©en 
#betften bet Jbctjeepen toa$ Don Dïego de Sena- 
brie. $fet tenen Duytfcher iua$ boemaai^bp mp* 
J5aïangbmigenioepte/ angft en gebaat te3©atet 
en te Hanb / buteitSe t)$te jaren / ïeeöen \xip - 
«êcljipbjeuh bp 't Cpïanb S. Vincent , gelp Ö!rtTo*ten na 
boben in be Reys-befchrijving betfjaaïb f£ Wt €p^ B ^iU 
ïanö ïegt bigt bp 't ©afïe 3Lanb ban Brazii , en toetb 
öetooonb ban Portugcczen. ty\tt bonb ift eenen 
Duytfcher , mijnen Saitbgman / M>mn ban ben 
betmaatben Eobanus HeiTus , bfe mp feet toeï ont* 
ftnq. <®t$h öabben eenige Stooplieben ban Ant- 
werpen, genoemb beSchetzen , ïjjet een Faöoor , 
geöeeten Pieter Roffel . ®* efe bepbe ftonnen getup* 
B'enfê geben / £oe ih baat aanquam / en nabetöanö 
banbe Tyrannifchc Wilden gebangen boietb. 
©an noc^ be AcfifpHeben / todfte mp bartbe^ noc 

Tuppin Imbasfoogten/ toaten tipt Normandycn innüngvm 
Frankrijk, ©en üoofbman tot$ £*¥%$ toa^? eelcaaii * 

Willem de Monere , be Stierman Francoïs de7"^ kc 
Schans ban Harfleur; beCoïft/ Ö0& ban Harfleur, P ° na,J 

toaé genoemb Perot. ©eefeeerlS&e&ieöen (<&oU 
bergelbe ijet tjaat met b'eeuMge <§>aligïjepb ) jjeö* 
ben mp geöolpenupt mijne ^fabetnp; na Frank- 
rijk geboetb ; een Pafpoort bette^ben ; ban ftïee* 
beten boo?flen / en een Ceerpenhfns toegeboegb. 
3&eefe ftonnen gettipgen / in baat boot een fïaat fa 
mp gebonben / en öoefe mp getebbet ïjtmn. 

©an Dieppein Frankrijk boet iftöbet na Londen dic Vln . r 
In Engelland ; baat be Nederlandfchc ïfcoopHeöen s^n hybe- 
ban benj>töippet/ biempïjab obetgetoagt/bet- fchrcvca 
namen begeïegenöepb mönet faaft ; mp ten eeten* eeft ' 
nobigben ; en eenfèepgpenning beteetbeh, 

Wpt Engelland begaf ifi mp na Duytfehiand. m „ y£C «; 5 
T Antwerpen qnam $ bp. een hoopman / genoemb Ser wau-, 
G f Jaipac 




106 -ScHEEPS-TOGTEN VAN JAN StADEN. 

heyd kon» Jafpar Schets, deelgenoot aan be Faébry itlS. Vin- 

»«i geven. cent > gfg öo < 0en g eme j ö ; ^ aat ^j $ Fa & oor 

toa£ Pieter Roffel, ®eefen b?agt f ft öe tjjömg / öoe 
öe Fran?oifcn tté£ genoeitlben Faöoors &cljfp in' 
Rio de Jenneiro jtjaööen aangebaïïen / öocïi afgeffc 
gen toatem |fp toereetöe mp ttoee ftepfei^ Duca- 
ten. ®e Sf eere toergelöe ftet fjem* ©en tHmantf* 
gen «©oö / öie alleg in alten fë / fp lof / pnjö en 
eeaöaneeutoigljepö toteeiitöigïjepö/ Amen. " 

E Y N D E. 



REGISTER 

Vande voomaamftc faken 'm deefe Reys-befchrijving 
verhandeld. 



A. 

jfrie Vaten , hoeda- 
nig de Vrouwen 
der Braziliaanfche 
Wilden defelve 
bakken , 85 

Abbati Beffarige , een Koning , 
of Overften der Wilden , aan 
wien den gevangenen Jan Sta- 
den vereerd wierd van fijnen 
voorigen Heer , 6$ 

Wat fig hier ontrent toe 




droeg , en hy d^n felven wijs 
maakte 5 ibid. 

» . —-- - Groote droef heyd vande- 
fen fijnen Heer , doe hy en 
Staden in een Schip y uyt Eu- 
ropa gekomen, gelokt wierd ; 
en 't Scheepsvolk Staden hem 
niet weer laten volgen wou,. 7 2 



Acutla, een Dorp der Braziliaan- 

fche Wilden, 16 

Albacoren, een foort van VifTehen 

in Brazil , 3 

Alcatrafes 3 een Eyland in Brazil, 

18 

Alcatrafes , een flag van Zee-vo= 

gelen , 1 % 

Affumclon , een Provintie in A- 

merica , 1 7 

Attum , of Indiaanfche Vloo. 

Sie op Nigua. 
Aygnan, dus werd de boofe Geeft 

van de Braziliaanfche Wilden 

genoemd , % 1 

B. 

BOnlten, een foort vai Vifch, 5 
Boomen in Brazil > 103 

— — De Boom Juni Papocey- 
wa, 






R E G I 

wa , ibid, 

— — Waar toe de Brazilianen 

desfelven Vrugt gebruyken , 

ibid, 

■ Cottoen-boom , hoe 't 
Cottoen daar in waft , 103. 

104 
- — Braziliaanfche Peeper- 
boom y I O4 

Brandpijlen der Wilden , hoe toe- 
bereyd , wat daar mede ver- 
rigt werd , 5 

Bratti , een feker foort van V ifch, 
60 

Bmx.il y Befchrijving van dit Ge- 
weft, 76. 77 

Braziliaanfch Landfchap der Tup- 
pin Imbae befchreven, 76 

1 Hoedanig de Vaart uyt 
Portugal na Brazil werd aan- 
gefteld , 76 

< ■ Lugts gematigdheyd, In- 
wooners 5 écc. 77 

Inwooners , en der fel- 

ver Aart , ibid. 

■ Grootte van Brazil ,. 77 
Andere aanmerklijkhe- 



den j in 't vervolg, 

■ ■ ■ , . Braziliaanfche Peper, 104 

BrazMianeu. Geftalte en naakt- 
heyd deefer Wilden , 82 

~ — Wat de Brazilianen , in 

plaats der Bijlen , welkefe nu 
van de Chriftenen bekomen , 
plegen te gebruyken , S 2 

■ ■ ■' Veelerley fonderlinghe- 
den deefer Wilden } ontrent 
hare Zeden, Gewoonten , 3cc. 
In V vervolg. 

BrikioU , een Landflreek in Bra- 
zil, 21. 22 

Byen in Brazil 3 en derfelver Ho- 
nig, ook verfcheydene foor- 
ten, IQ?.. 10$ 



STER. 

C. 

CAnarifche Eylanden, derfcl- 
ver Namen , 76 

Canoes der Wilden , of derfelver 
Vaartuygen, gemaakr uytdea 
Baft eens Booms, 93. 94 

Capo de Geel , of Gel , 2. 

— — S. Augiïftijn, 4 

- ■ Verde, 3. 76 

Carios , een Natie der Braziliaan- 
fche Wilden , 1 2. 20 

"■ ' ' '- Eenen deefer Carios, de 
Portugeezen ontloopen , en by 
de Tuppin Imbas gekomen , 
beliegd Jan Staden valfchlijk 
by de Wilden , 54 

■ ' ■ Hitftede haargeduerig op, 
om hem dood te flaan 3 en t'ee- 
ten. Doch hy wierd fiek , der- 
halven van haar felfs gedood 
engegeeten, 55 

" - Waar ontrent verfchey- 

dene aanmerklijke faken voor- 
komen , en welk geval Staden 
feer wel tot fijn voordeel wiil 
te gebruyken, 56. 57 

■ " Verder berigtvande Ca- 
rios , 77 
Veel andere byfonderhedm de- 
fer wilde Natie worden 
hier en gintfeh in 't werk 
verhaald, 

Catharine Haven , 1 5 

Cativare , ten feldfaam Zee-en 
Land-dier in Brazil. Befchrij- 
ving van 't felve 101. 102 

DAttu , een feer feldfaam 
Braziliaanfch Dier. Be~ 
fchrijving van 't felve , 1 o 1 
Doraden., een feekere foort van 
Vifch 



R E G I 

Vifch m . 3 

Dorpen der Braziliaanfche Wil- 
den , van wat voor een ge- 
Halte , en hoeft defelve beve- 
ftigen, 80 

Drank der Wilde Brazilianen. 
Waar van gemaakt , 8 5 

•— — Gantfch walgelijke ma- 
nier van de bereyding deefes 
Severdranks , 85 

— — Geweldige fuyperyen dei- 
Wilden in deefen fchoonen 
drank. 86 

Droomen , op de felve geven de 
Braziliaanfche Wilden feer 
nauwa'gt, alsfe tegens hare 
vyanden ten Oorlog fullen 
trekken , enfijn'er feer op ge- 
&t , 60 

*■ - Verder bengt hier van, 9 5 



FErnambucq-i een Landfchap 
en Haven 111 Brazil , 4 

Jtleermuyfen , en der felver be- 
drijf ontrent de fiapende Men- 
fchen, 102, 

Tran fchen , haar' onchriftlijke 
daad ontrent onfen Jan Staden, 
doe hy , de Menfch-eetende 
Wilden ontvlooden fijnde , 
aan haar boord quam fwem- 
men, 58 

" ■ Hoe 't de geene , die in 

dit Schip waren, naderhand ge- 
gaan is „ 74 

Pranfcbmans godloofe wreedheyd 
ontrent den onder de Menfch- 
eetende Wilden gevangenen 
Tan Staden , haar aanradende 
hem te fagten en t'eeten , 3 5 

v— — Gcfprek tuffchen Staden 
en dien Franc-ois } 46 



T E R. 

- — — Hoe h deefen naderhand 

gegaan is, - 74 



f^Ebergtein Brazil , van een 
*~* feer groote üy trirekking, 

77 

Lengte en breedte.. Daar 

uyt voort komende Rivieren , 
ibid. 
Natiën , fig daar in ont- 



houdende 5 en verder berigt , 



7* 



H. 



VJf uiagdïjfen in Brazil , feer 

*- ■*■ groot , boven op *t Land 
en in 't Water, 102 

Hitte in Brazil, en d'onder de 
Linie leggende Landen feer 
groot, 7 6 

Hongerlijding feer fw aar , 16.17 

Hoofd-cieraden der Braziliaanfche 
Wilden , 87 

Hoofden dei- van de Wilden ge- 
geetene op Staken gefield , 
voor hare Hutten , 37 

Hutten der Wilden, hoefe opge- 
regt, en van d'eene plaats na 
d'andere verbragt werden , 

79 

- — Geftalte der felve, enan- - 

dere byfonderheden , 80 



I. 



T Nni , werden genoemd de 
* Slaapnetten der Braziliaan- 
fche Wilden in hare Taal, go 
Indïaanfzhe Vloo , een feer 
fchaadlijk ongedierte. Sie op 
Nigaa, 

2^ 



R E G I 

J. 

JAn Staden , Autheur deefer 
Reysbefchrijving. Sie op 
Staden. 
Juni Papocelvja , een Boom in 
Brazil. Sie op Beomen. 

K. 

Kinderen , die gemelijk fijn , 
hoedanig van de Brazili- 
aanfche Wilden geftild , 90 
Koniam-bebe , een der voornaam- 
fte Koningen , of Overften , 
der Tuppin Imba in Brazil , 

3* 

Gefprek van onfen Rey- 

figer Jan Staden met den fel- 
ven , en ttnige fbnderlinghe- 
dendaar ontrent , 69 



LAndmeftings-wijs der Wilden. 
Sie op Wilden. 
Leelijk-mooy der Braziliaanfche 
Wilden, op een vreemde wijs. 

8 7 

Ligehaams-befchtldering der Wil- 
den , hoedanig , en op wat 
voor een wijs fulks gedaan 
word , 8 8 

Ligtjens in of de Scheepen in Zee, 
een voorteeken gehouden van 
aanitaande goed weer, als 't 
nu een fwaren Storm is , 4 

Linie JEquinoclial > en aanmerk- 
t lijkheden onder defelve , 3 

£//? en fondedinge behendigheyd 
der Wilden 'm Brazil , om ha- 
re vyanden afbreuk - te doen. 
Sie op Wilden. 

Lijïigheyddes Volks in een Franfch 



T E R. 

Schip , om den gevangenen 
Jan Staden onder de Men- 
fcheri-eetefs in haar Schip te 
krijgen. Sie op Staden. 



h 



M. 

Adêra , of E il ga de Madera, 

een Eyland , 2, 

Mandioca , of Braziliaanfche 

Wortelen , hoedanig defelve 

van de Brazilianen gebruykt 

werden, hoe ook geteeld , 83 

■* — — Infonderheyd tot Meel , 

Maraka , of Tammaraka , eea 
Rinkel-tuyg der Wilden, tege- 
lijk ook haar' Afgoden,en haar 
bedrijf ontrent defelve, 7^ 

""" r - BèdriegeryenharerWaar- 

feggers om deefe Tammaraka 

1 quanfuys te doen fpreeken s 

91,92. 

Maro (Sant), een Eyland, 21 

Markayas , een Braziliaanfche 
wilde Natie-, 79. Vandefelvt 
werd in deefe Èeys-befchrijving 
dikmaal gefprooken. 

Meel van Mandioca - wortelen. 
Sie op Mandioca, en* , Wortel- 
meel. 

"■"".-— Van gedroogde Vifch. 
Sie op Vifch-meel. 

Meirhatten ; verfcheydene, foor- 
ten der felve $ en haar bedrijf, 
10 %■ 

Meirkatten-Jagt der Wilden 'm 
de BoiTchen, $% 

Meyenbipe , een Eyland , dus ge- 
noemd van de Braziliaanfche 
Wilden , maar van dePortu- 
geezenS, Sebaftiaau, 60 



Na- 



!2M 









R E G I 
N. 

Naamgeving aan de Kindeven 
der Walden. Sic op Wil- 
den* 

Natie der Tuppin Ikins, Der Tup- 
pin Imbas. Der Carios. Der 
Waygannes 3 &c* Sie yeder op 
fijnen Naam, 

Nigua t een kleyn Wormpje , 
van de Brazilianen genoemd 
Attum, van andere dTndiaan- 
fche Vloo s een ellendige Men- 
fchen plaag 9 102 

P. 

PAlma , een Evland, 9 

Peeper in BrazO 3 van twee- 
derley flag. Hoe defelve v/aft, 
104 
Praga , vijf Broeders van dien 
Naam, van een Portugeezfche 
Vader 5 en Braziliaanfche Moe- 
der 5 van de Wilden overval- 
len , en gevangen genomen , 
21 
» ■ " ■■ - Hoedanig geflagt en ge- 
geeten, m 21. 22 



SEhaftiaan ( Sant ) , een Ey- 
land , hoe van de Wilden 
genoemd 3 60 

Slaapmtten der Wilden * hoeda- 
nig toebereyd 9 So 

&?#*;, weeten de Wilden te ma- 
ken van Palm-boomen , 84 

m - ■ 1 Hoefc handelen , om 
Vleefch of Vifch lang Tonder 
Scmt te konnen bewaren 3 84 

Staden (Jan), onfen Reyfigeiv 
Sijn vertrek uyt Homburg na 



s r e ft. 

Portugal , t 

■ — Begeeft Cig te Lisböna 

voor Conftapel op een Schip 
na Braz.il _, 2, 

Te rugg' reys na Portu- 
gal. Hongeren Dorftlijding, 7 

111 " ' ■ Aankoomft te Lisbona. 
Vertrek na Spaan je , om na 
de Spaanfche Weft-Indien te 
gaan > 8 

■ '■■ ' • ■' ■ » Sijne tweede Scheepstogt 
uyt Spaanje na America , 9 

" ■ . ■ Lijd een ellendige Schip» 
breuk ; koomd echter noch le- 
vendig aan Land 3 - 1 9 

— — — Werd Conftapel op 't 
Bolwerk S. Maro by de Land- 
ftreek Brikioka , 22 

* " ■— In 't Bofch gegaan fijn- 
de , werd hy overvallen van 
deMenfch-eetende Natie Tup- 
pin Imba 3 en gevangen ge- 
nomen 25 

-7 — Sonderlingheden 3 welke 

fig hier by toedroegen. Dood- 

lijke angften onfes Reyïigers^ 

16 

- — ~ Hoe deefe Menfch-eeters 
hem handelden 5 hem dreyg- 
den dood te flaan en t'eeten ; 
waar by fïg een groot deel feer 
feldfame en aanmerklijke ge- 
vallen toedroegen 3 te veel 
om op deefe korte Lijft te 
brengen 3 - 28, en vervolgens 

— — — Hy word van fi j nen lieer/ 
die hem gevangen had geno- 
men 3 aan eenen anderen ge- 
fchonken y . 31 

• • ' - Hoe van der Wilden 
Wijven gehandeld,, en veel an- 
dere wonderlijke faken 3 32.» 
en vervolgens. 

-— «* Een Fran&hman , vriend 
<kr 



R E G 1 

der Wilden , raad haar , Sta- 
den te Aagten en t'eeten , 35 

Aanmerklijke redenvoo^- 

ringen tuflchen hem en den 
Franfchman, 37. 3 8 

— Tijd - bertemming dei- 
Wilden , wanneerfe Staden 
fouden Aagten en eeten / 40. 
en vervolgens $ met veelerleyfiy- 
fonderheêden , welker emige den 
Gevangenen voordeel toe bragten. 

■ ■■ " De Wilden Aagten en 
eeten eenen anderen Gevange- 
nen in fijne tegenwoordig- 
heyd , en wat fig daar by toe- 
droeg, 48 
1 Aankoomft van een 
Franfch Schip ter plaats daar 
onfen Reyfïger gevangen was, 
en der Franfchen onchriftlijk 
bedrijf tegens den tot haar 
door fwemmen ontvloodenen 
Staden, 57. 58 
" » "" '- ■ Een ander Franfch Schip 
aangekomen , ^69 

7 1 1 Onder wat voor een li- 

ftige voorwending, Staden van 
't Scheepsvolk in haar Schip 
gekreegen , en alfoo uyt der 
WiMen handen verloft wierd, 

7° 
Sijn aankoomft in Frank- 
rijk, en eyndlijk 'm fijn Vader- 
land ,71. en vervolgens. 
Stormwind, feer gevaarlijk, 10. 12 
" Seer vreeAijk , en uyter- 
fte gevaar , 18 
— — Daar op gevolgde ellen- 
dige Schipbreuk , 19 

T. 

V* Ammaraka, Sie op Maraka. 
& Tavden dev Beeften van de 



STER. 

Wilden bequaam gemaakt tsf 

Aderlating, $2, 

Thomas ( Sant Thomas ) een Er- 

land , feer ongefond , 9 

Tuf f in lkins , een wilde Brazili- 

aanfche Natie , 1 % 

Verdere berigten van haar, 



en hare bedrijven , 20.^4.61. 
79. ckc. 

Juffin Imba een wilde Menfch* 

eetende Braziliaanfche Natie , 

20 

-■«—■— Onder welke hoogte haar 
Landfchap legt , y6. 79 

r— * — Veelerley feldfaamheden, 
foo van hare bedrijven, zeg- 
den , en Menfchen-Aagting , 
als van fonderlinge gevallen 
met haren Gevangenen Jan 
Staden , 24. 27. 31, 49, %i« 
55. 61. 62, 79. &c. 

Tygers 'm Brazil 3 ïö 1 



u 



ü. 

Wara , een foorc van Brazi- 
liaanfche Water-vogelen , 
27. -28. 
— — Anders gefegtUwara Pi- 
range , en der felver befchri;- 
ving, ïoj 



VEelwijvigheyd der Wilden 
inBrazil, 89 

Vincent (Sant), eenEyland, 17 
" Befchri jving van 't felve , 

20 
Vifchmeel ; hoe van de Wilden 
bereyd, 81. 82, 

Vifchvangfi der Braziliaanfche 
Wilden, si 

Vhejch-mesl , der Wilden in Bra- 



R 



E- G I 
82. 83 



m. 



%\\ 3 

Vogelen 'm Brazil , 

Vogel-jagt , der Braziliaanfche 
Wilden, 81 

Vroedvrouwen , van de barende 

Wijven in Brazil niet gebruykt, 

88. 89 

Vyer , hoedanig d'Indiaanfche 
Wilden 't felve weeten te ma- 
ken , 80. 8 ï 

w. 

* Aarfeggers onder de Wil- 
den > •' 91 

— - — Der felver Bedriegeryen, 
om deefe blinde Heydenen 
wijs te maken , datfe in hare 
Marakas een Geeft konnen 
doen komen ^ die haar fal ge- 
ven alles watfe begeeren, 92, 

Waygannas , een Natie der Wil- 
den , en fonderlingheden dei- 
fel ve, j% 

Weittaka, een Natie der Wilden 
'm Brazil , . 79 

Wilden in Brazil, haren oproer 
tegens de Portugeezén , en 
aanmerklijkheden daar on- 
trent, 5 

• Haar' Oorlogs-liften, en 

behendigheden , 6 

— Hare verwe en aart , 77 

* ' ' " Opregting , verplaatfïng, 
en geftalte harer Hutten. 79 

— - — - Hoefe Vyer weeten te be- 
komen > 80 

'"' v" ■• Hare Vogel-en Meirkat- 
ten-jagt-j ^Vifchvangft door 
Pijlen, enNetjens, gemaakt 
van Bladeren, 81 

L ' Geftalte deefer gantfch 
naakte Wilden 3 en der felver 
Cieraden , . 82, 



S TE ïl. 

i " ' ■ Wat de Brazilianen , m 
plaats der Bijlen , dieft nu van 
de Chriftenen bekomen, plee- 
gen te gebruy ken , 82. 

■ Hare Land-mefting. Meel 
van Vleefchen Vifch, $3 

■ Veele deefer wilde Na- 
tien gebruy ken geen Sout. Op 
wat voor een wijs fy Sout uyt 
Palmbomen weeten te berey- 
den , 84 

— - — Hebben geen fonderlinge 
Regeerings-vorm onder haar 

85 
■ • ' " Hoe de Vrouwen hier 

haar Aarde Vaten bakken, 85 
— ^ Drank der Wilden , hoe 

bereyd , ibid, 

■ - ■■' ■ ■ Hare geweldige Suypery- 

en , en wat fig daar by toe- 

draagd , 86 

Hebben een Kruyn op 't 

hoofd , als een Monik , en 
höe aan deefe gewoonte geko- 
men , ibid. 

Hoefe voortijds *t hayr 

pleegen af te fcheeren. Hoofd- 
cieraad van Pluymen , 87 

— — 1 Gat in d'Onder-lip , ooi 
in elke wang , en een Steen 
daar in , Hals-cieraad van 
Slekken-huysjens , tbid, 

" - > Haar' andere VèrcieriTe- 
len , ook die der Vrouwen , 



- — -* Naam-geving. Luyfen- 
eeting, én waarom, 1%. 89 

*— — - Geen Vroedvrouwen by 
haar 3 en hoe 't ontrent de ba- 
rende Vrouwen toegaat. Veel- 
wi jvigheyd onder fommige dei- 
Wilden l en aanmerkiijkheders 
daar ontrent , ibid* 

— *~m Vroege vcdoving derDog- 
teren, 



teren. Seldfame gewoonte , 
als 't haar begind te gaan na 
der Wijven wijfe , 90 

■ ■' Middel , om gemelijke 
Kinderen te ftillen. Waar in 
haren rijkdom beftaat. Groot- 
fte eere , ibid. 

■ ■ Waar aan fy geloven. 
Hare Tammaraka , of Afgo- 
den , 91 
■ Waarfeggers onder haar 5 
en der felver bedriegeryen. 

ibid. 
— — Hebben geen kennis van 

den waren God , 91 

* - — Hoe de Vrouwen tot 

Waarfegfters werden gemaakt. 

Der Wilden Vaartuygen , 93 

■ Waarom deele Natiën 
onder malkander Oorlogen 5 
d'ecne d'andcrc dood Haan , 



braden , en eeten , 94. 

Nauwkeurige agtneeming 

op haar Droomen , 95 

- Hare Wapenruftingen , 

Vy er-pijlen, Schilden, 5cc. 96 
■ ■ Eygentlijk berigt , hoefe 
hare Gevangene Aagten , bra- 
den , en eeten , 97 , en ver* 
volgens. 

■ Konnen niet hooger dan 

vijf tellen , 100 

Veelerley andere fonderlinghe- 

den der Wilden komen 

door V geheele werk. 

Wenden, en der felver Natuur in 
America, 10 

WorteUrneel der Wilden 82.Sieop 
Mandioca. 

Wijven der Wilden, werden dik- 
maal van hare Mannen aan an- 
dere weg gefchonken , %9 




Bcrigt aan den Boekbinder , waar hy de volgende Platen 
moet flellen. 



I 



a Op Pagina 
<h - - - 


t 5 
7 


n Op 
- 


Pagina $2, 
- - <é 


c - - 

d - - 


- 


s 

10 


P - 

q - 




- 58 

- 60 


e - - 


. 


14 


ir 


- 


- 6t 


f - - 


- 


*9 


f 'I 


i! 


-■ 6z 


u " " 


* 


. 2 5 


t - 


i 


- 80 


V " " 


- 


^7 


v - 


« 


* 8; 


i = * 
k ~ u 
1 . - 


* * 


3r 


w - 


* 


- 98 


*■ 


32, 


3f r 


- 


- 99 


~ 


40 


y - 


i 


lbo 


m - » 


- 


4* 


z - ' 


- 


r' I©@ 



De feer aanmerklijke en vermaarde 

RE Y S 



van 



JOHANNES LERIÜS 



na 



B R A Z I L 



in America. Gedaan Anno ij^ó. 

Bevattende veele feldfaame gevallen , hem op fijnen Togt, en in dit Ge- 

weft bejesend ; nauwkeurige Befchrijvingh van 't Land&hap der Tun- 

pin Imbae j en haar wonderlijke Zecden , ttn tijde der eerftc aan-"" 

koomft van de Franfoifcn in dit Weerlds-deei , enz. 

Nevens een verhaal van den ellendigften Honger, in fijne terugg* 

koomft na Frankrijk op 'ê Schip uytgeftaan. 

Nu eer ft uyt 't Franfch vertaald > na den laatften Druk. 

Yercierd met fchoone kopere Platen \ en volkomens Regi^ers, 




TE LEYDEN, 
By PI E TER VANDER Aa , Bo ekverkoper, 1706, 

Met Privilegie, 



J ! 




* 






KORTEN INHOUD 

DER 

HOOFDSTUKKEN. 

I./~\Orfaak deefer Reys na Braril , bevoorderd door den ver- 
V^J maarden Cafpar de Coligny , Admiraal van Frankrijk. Na- 
men der voornaamfte perfoonen , welke van Geneve na America 
fijn vertrokken. Pag. i 

II. Afvaart van Honfieur. Onweer twaalf dagen na malkander. Nut- 
tigheyd van'tZee-Cö^^. Ontdekking van twee Engelfehe Schee- 
pen. Grouwlijke wreedheyd der Spaanjaarden en Portugeezen. *De 

• Gelukkige, of Fortunatis Eylanden. Seldfame Vifchjens. Wonder- 
lijk geval met de Scheeps-JCok. Canarifche Eylanden. Atlantifche 
Zee. Witte Moor en. Wreedheyd tegens de Spaanjaarden en Portu- 
geex.en. Verovering van twee Scheepen. 5 

III. Delphinen, Mbacoren. Bonhen. Vliegende Viflchen. Zee-Swa- 
luwen. Zee-vogelen. Auraten, Zee-$wijnen. Hoe defelve gevan- 
gen werden. Haar Ingewand. Requienen , en der felver feldfa- 
me Geftalte. Zee-Schitdpadden van een geweldige grootte. Hoe- 
men die vans^d. Aanmerking op Thevet. 13 

IV. Onbeftandigheyd der Winden onder den JEquator , of link 
JEo\uinoc~iial. Stinkende , giftige Regenen. Groote Hitte, Gewel- 
dige Dorftlijding. 't Scheeps-brood verdorven. Polus Antarfiicm , 
©f 't Zuyder-Afpunt. Onweer. Daar op volgende groote Kalmte, 
Walviflchen. Dslphinen. 20 

V. America in 't ge/ïgt gekregen. Markayers , Vyanden der Fran- 
foifen. Geboomte in Februarius gantfeh groen bebladerd. D'eer- 
fte wilde Americanen van on-fen Schrijver gefïen. Hare Spijfen. 
Befchrijving der gedagte Wilden. Hare lift 9 om d'Europ&'érs te be- 
driegen. Andere fonderlingheden van haar. Spiritu Santo , een Per- 
tugeexfch Kafteel. 't Gewed Tapemiry. Paraiba. Syrtes, gant&h 
forgerlijke Sand-Platen , en Steenklippen in de Zee. Wilden 9 
genoemd Ovetakata , en befchrijving der felve. 't Eyland üürf- 
He. Verlofïïng uyt een groot gevaar. Tuppin^Imbas. Seldfame Vit 
fchen. Papegayen. Zeeboefem Ganabara. 2$ 

VI. Aankoomft by 't Kafteel Celtigwy* Hoedanig fy van Vill&gwgm 
ontfangen wierden. Eerfte Predikatie in Braz.il. Eerfte bedle- 
ning des H. Avondmaals. Hy fend de Predikant Charterius weer 
na Frankrijk. Handel van en met Villagagno. Eerfte bruyloft ia 
Braz.il, na der Chrifienen gebruyk , onderde Wihék* Vervolg vaa 
4sn Handel met Villagagno. 35 

* z VIL Be- 






■I 

11 






i 




Korten Inhoud der Hoofd ft ukken. 

VIL Befchrijving van dzn Zeeboefem Ganabara t anderi genoom- 
R10 de Jennero. Steen-Rots , geheeten Pot de Betirre , of Boter- 
Pot. Andere Rots , La Rattiere , of de Ratte-Vd. 't Eyland e 
Slot van Vdlagagno. Verfierde-Stad Hcnricopdh , van Thevet g 
fteld; maar wel een Berg, geheeten Henricus. 't Groote £yian< 
Viüchen. Walviflchen. Andere Aanmerklijkheden. 4 

VIII. Geftalte en Aart der Wilden 'm BraziL Werden feer oud. Be- 
kommeren fig over geene Weereldlijke dingen. Gaan t'eene- 
maal naakt. D'oude Mannen bedekken 't Manlijk Lid ; en «waar- 
om. Doorftokene Lippen , en groene Steentjens in defelve. 
Doorftokene Wangen j waar in fy ook Gefteenten dragen. Ver- 
vingen. Vercierflelen. Vrouwen-Cieraden. Aanmerking op der 
felver Naaktgaaning. 46 

IX. Verfcheydene Wortelen , daar de Wilden haar Meel van ma- 
ken , van haar gebmykt in plaats van Brood ; als A0 , Ma- 
met, en andere. Hoefe dit verrigten. Haar' Eetens-wijfe. Maiz , 
of Turkfch Koorn. In America waft Wijn : ook Granen, doch 
geen Rogge. Der Wilden Drank, en hoedanig defelve bereyd 
w . ' ? e Tu PpinImb& drinken niet onder 't eeten 5 noch eetea 
met aisfe drinken. Suypen feer fterk. Klugtig Geval. Hare 
Cauou-m met den Wijn vergeleeken. 5 g 

X. ^Gedierten 'm America fijn die van onfe Landen niet geli jkvormiV. 
t Dier Tapiroujfoü. Gebruyk en fmaak van dit Beeft. Roofters 

der Wilden. Hoefe haar Vleefch bewaren voor verderf. Meel 
van Viffchen gemaakt. Menfchen-vleefch. SeovaJJbd. Tdaffbit. 
AgontL Taputis. Groote Muyfen. Pag, een geplekt Dier. Sari* 
goi, een ftinkend Gedierte. Onguur-groote Crocodlllen. Groote 
Haagdiflen. Groote Padden , welke gegeeten werden. Slangen, 
Geval met een Haagdis. Meirkatten. Hoemen defelve vangd. Norh 
andere feldfame Gedierten. 4$ 

XI. Vogelen in BraziL Indiaanfche Hoenderen in meenigten. End- 
vogelen. Jacout , eenfiagvan Phafanen. Mouton , een feldfame 
Vogel. Groote Veldhoenderen. Arat , een fchoon-gevederde 
Vogel. Canide : waar toe de Wilden fijn Vederen gebmyken. 
Groote en feer fchoone Papegayen. Gefchiedenis van een Pape- 
gay. Verfcheydene foorten. De Vogelen Toucan, Panou , §uanu 
pam> Gonambuk. Bygeloof der Wilden , ontrent de Vogelen. 
Flederrnuyfen , met een kortswijlig Geval van defelve. Brazi- 
liaanfche Bijen. Scorpioenen. AardKreeften. . 7 % 

XIL Bengt van de Viüchen 'm America. De gemeenfte , welke van 
de Wilden gegeeten werden , fijn de Kurema , en Parati , een 
ioort van Barbeden. Camouroupouy-OMJjoH , een groote Vifch. 
Ovara en Acara Ouajfu , de befte Vifch. Acarapet , een breede $ 
MaraboHten, een reode* Pira-Xpchy , een lange 5 Rata, ten 

vcr« 




Korten Inhoud der Hoofd ftukken.' 

, vergiftige 5 Para-mïri > een kleyne y Tamouata , eehfeldfame* 
Pana-Pana, een feer leelijk-gekopte Vifch. Swemkonft van de 
Mannen > Vrouwen, en Kinderen der Wilden. Vifch met eens 
Menfchen Aangefigt Doornen \ van de Brazilianen gebruykt in 
plaats van Vifch-haken. Manier van Viffchen. gg 

XUl. uïmericaanfcheBoomen, Kruyden, en Wortelen. Araboutan, 
of den Boom , daar 't BraziUen-hout van koomd : is boven maten 
dik. Hoe dit Hout gekloofd ,. en na de Scheepen gevoerd werd. 
Sonderlingheden van deeCen Boom en s t Hout» Aanmerklijk Ge- 
fprek tulïchen Lerius , en eeriQn Wilden, De Tuppin. Imb& fijn 
doodlijke vyanden van gierige Lieden. Oordeel der Peruanen 
van de Spaanjaarden. Palmboom. De Boom Aytii, wiens Hout" 
foofwaaris, dat het in 't water mikt. Seer dikke Boombla- 
deren. Andere Americaanfche Boomen , van fonderlinge Ey*en- 
fchappen , en aanmerklijke feldfaamheden. ^ 9+ 

XI |T' ? or ^ aa ^ der Oorlogen onder ÜAmericanen. Onverfoenlijk- 
heyd der Wilden tegens hare vyanden. Der Brazilianen Regeerings- 
vorm Hare Wapenen. Sijn goede Boogfchutters. Hare ver- 
baafdheyd over 't Gefchut der Franpifen. Krijgs-gewoonten. Pij- 
len van Menfchen-beenderen. Schuytjens. Manier van Venten 
Toeruiling. ö JO g 

XV. Hoe de gevangene Wilden van hare vyanden werden gehandeld. 
Verfamelmgi by 't Aagten der Gevangene. Wonderlijke kloek- 
moedigheyd der geene , die gedood fuilen werden. Voorbeeld 
daarvan. Haar vleefch gebraden, engegeeten. Grouwlijk bedrijf 
met twee jonge Kinderen. Godloosheyd der Normandyfche Tol- 
ken. Andere Aanmerklijkheden. , , 7 

^■ V }'f Q J u Pi inImbas weeren noch vanden waren God, noch van 
d Afgoden noch van Tempelen, noch van Godsdienft. Hebben 
geen onderfcheyd , noch Namen van dagen. Hocfe den tijd 
reekenen. Haar» Oordeel , alsfe onfen Autheur yets fa^en fchrii- 
ven. Verwondering der Wilden, alsfe van God hoofen fpree- 
ken. Geen volk op de Weereld foo feer fonder Religie , als dit. 
Geloven echter d'onftcrfliikheyd der Zielen , en watfe hier van 
gevoelen De boofe Geeft van haar Aygnan genoemd. Hoe hy 
haar queld. Haare Propheeten en Priefters. 't Groote Fee/i der 
Wilden, en wonderlijke P egtlijkheden. Geftalteder Hutten. Dans, 
Dwafe Bygeloyen Guychelaars. Veelerley andere Aanmerklijk 
yt7t C t ^ V / n Wlei \ de wild ™ in AmerUa af koomftig fijn. i ± * 

-XVII. Gr^wvanBloedverwantfchap onder de Wilden , in welke<e 
niet mogen trouwen. Hare Houwfijken. Veelwijvigheyd. Eeni^ 
heyd cmaer defe lve. Afkeer der Brazilianen van d'Overfpeel 
lters. Hoereryby haar geen fchande. Hoefigde fwangere Vrou- 
Wen draagen. De Mannen hier Vroedwijven. Drukken de 

? 3 Nieuw- 



1 



KLi ; : 
1 

■ui 



Korten Inhoud der Hoöfdftüfcken. 

Nijjiw-geboomc Kinderen den Neiïs in. Naamgeving. Spijfen. 
Opvoeding. Wilden fijn in 't echte werk feer fchaamagtig. Andel 
re dingen. , 3 ? 

XVlïI. Ecndragtigheyd der Wilden onder malkander. Straf over 
Doodflagers. Laten hare Hutten niet boven de fes Maanden 
op eene plaats ftaan. Eygendom der Akkeren. Cottoen-fpin- 
mug. Slaap-netten. Potten. Nappen. Drinkvaten. Ontfangen de 
Vreemdelingen vrigadlijk. Kortswijlig verhaal , hoe 't onfen 
Schrijver ging, 4oe hy eerft by haar quam. Hare goede geheu- 
gems. Seldfame Gewoonten. Vyermaking. Andere Aanmerk- 
lijkheden. 14z 

XIX. Artzen der Wilden. Siekten onder defelve. Hoefe op hare Sie- 
kan paffen. Geween en gehuyl over eenen Dooden, Begraving 
harer Dooden. Seldfame Ceremoniën daar ontrent. Verfcheydene 

• andere Aanmerklijkheden. H4. 

XX. Oorfaak van 't vertrek des Schrijvers uyt Braz.il. Villagagnons 
afval van de Gereformeerde Religie heeft Veróörfaakt dat de Fran- 
fdfin America niet konden behouden* Tijd des vertreks.- Voor 
óogen flaande Schipbreuk. Eenige keeren Weer na Brazil ; doch 
tot haar Verderf. B 'andere komen ineenwoeft Eyland. 't Gebergt 
van S. Kochm. Verfcheydene andere aanmerklijke dingen. 158 

X&l. üyterfte Hongersnood , van ónfe Reyfïgers üytgertaan. Muy- 
fen, Ratten, een uytftekend Lekker-beetje. Muyfen-drek gegee- 
ten ; defgelijks andere onnatuurlijke dingen. Sonderlin^heden 
hier ontrent. Een brandende Kloot 'm dé Lugt eefien. De Con- 
ftapel fterft door honger. Een Muysje dierder betaald , als een 
geheelen Os in Frankrijk geld. Wenfch rta Hooy. Bratilien- 
hout geknauwd. Meer andere van honger geftorven. Onuytfpreek* 
lijke Ellenden. Werden eyndlijk Land gewaar, en komen in 
de Haven van Blauet. Aanmerklijkheden, hoe 't haar nu <*ino-; en 
hoe 't g«gaan w&$ de gcene dit in Brd&U waren gebleven. J7 1 



Secr 



- 










Seer Aanmerklijke en vermaarde 

SCHIP- VA ART 



van 



JOHANNES LERIUS 

BRAZIL 



na 



I. H 



OOFDSTUK 



Oorfaak dcefer Reys na Braz.il , bevoorderd door den 
vermaarden Caffar de Coligny , Admiraal van Frank- 
rijk. Namen der voornaamfte perfoonen, welke van 
Geneve na America fijn vertrokken. 




€mtit£ beeïe Weereld-befchrij- 
vers tmjbloopig genoeg öege* 
ïegenïjepb ban 't lanöfcöap 
Bmii jfjeböen booj oogen ge* 
fïelö / gelegen tn 't biettie ^eel 
ba 3©eeteïö/ 't tae!ft öen naam 
ban America ö:aagö ; nebeng 
öe£ feïben ©jugttaarijeMö/ UU 
fiigöepö / grootte/ baat aan 
ïeggeube Cpïanöen ■/ <&. / toaat ban onfe©oo:-ou* 
beren niet 't rninfte öeftmö tg getoeefï / foo öoübetft 
mp bet moepte ontfïagcn / om totjöïopfg tjietban te 
Öanbeïen; en fa! infonbaljepbaüeenhjftfpjefenban 
öe bingen/ toclftetft/ foo op mijne ,gintfcï)ai(£ ïjetv 
toaartg-repg / gefien / geïjoojö / en geöuerenöe mijn 
tat&Utf onberöe WMm bjaat-genomen öeö, <&oth 
totbitg te hum öetigt bei* Leefers fal ift booj af öe* 
&enb maften/ toat on^berooifaaftte./ fuift eenber^ 
ren en gebaatïpen Cogt aan teneemen» 
- %n't%mtChx\(ïi issfl aï^NicolausDurantïus, 
een Maithefer tSiöbet / geöpnaantö Vniagagno , 
moeöetoaé / ïangenn Frankrijk te öïijben/ fnfon* 
toöepö totjl ïjp niet Iwï fïonö met öe J»taö Nantes $ 




Inlcydiftg 
tot dit 
Werk , ent 
voorn ee- 
men onfe$ 
■Schrijven, 



_ 



Voorge- 
wend oog- 
merk van 
Villaga- 
guo; 



Dieveele 
aanfïenlijke 
Lieden be- 
woog, hem 
geloof te 
geven. 



Infonder- 
heyd ook 
de vermaar- 
de Cafpar 
«de Coligny 
Admiraal 
van Fran- 
rijk , 



die hem 
bevoor- 
derlijk is. 



^ Schipvaart van 

tot öp Hg tortupöm öp beef aanftenïijfte ï^ooge di 
Stage Mmib$ prfoonen/ Dat ïjpaïboo? iangöaö 
boo;genomen/ niet alleen flg m eenbett' afgeïeegen 
Blanb teöegeben/ bat ï*p 't Euangeiium fupber en 
fÖnbetb|£ef fton laten lijebiften / maar ooft een blij* 
benbe -JMaatjï op te tigten boo? al be geene bie flg 
öettoaatt^fouöenb^limöegeben/ om t'onftmjften 
be öoettxaïige ftaröe berbolging in Frankrijk tegen$ 

ÖiCban öe Gereformeerde Religie ; toeïfte/ föO 2Bané 

aï$ ©jouto^-perfoonen / öaagïp^ iebenbigö bet- 
öjanb/ of op anbetetofjfen omgeïnagt/ en ïjate <©oe* 
beren betbeutö gemaaftt toierben* 

l^aat-en-boben gaf öp boo? / foo monbïöft aï£ 
boo^ Brieven, bat IjnWÏ ïufï öab/ na'tltanb- 
frfjap Bmii te treftften ; baat te blijben &oo* 
tien/ en fijn. opfet tot bebaaö te foengen/ Ixnjlöp 
beeï geïjoo^b öab ban be ïufltgöepb en bjugtbaat- 
Öepbbeefe£<0ebje|R ^ooibeefe booattenbingöe- 

bJOOg ï)p beeïe ÖOÓge l|OOf ben/ be Gereformeerde 

Religie toegebaan / öem 't oo? te ïeenen / toijffe 
boenfcljten / öat'et fuift een plaats mogt fijn / afê 
Vijiagagno ïjaar affcïjiïbetbe /■ om in tööbannoob 
bettoaatt^ te mogen blieben. 
SSoben alle anöete bonö ïjp geftoo? bp Cafpar de 

Coligny, Admiraal ban Frankrijk, een betttOUtobe 
Üïaab ban SsoningHenrik .; bien ÖP berigtte/ inbien 
^Viiiagagnobeefe pgp$ boïboetbe/ bat 't Stoningrtjft 
Frankriik baat ban feet gtoot nut fou ftonnen treft- 
ften* 2Spöt ooft te boeeg / bat beefe JlBajefïtpt baat 
toe ojbonneetöe ttoeetoeRoegetufite^cöeepen/ en 
ioooo Franken aan Villagagno te tellen: bie/ eet 
Öp upt Frankrijk bettroft/ beef eetïijfte/ boojname 
petfoonen öab beloof b/ al fijne bïijt te fuïïen aan* 
toenben/öatbetoareChriitlijke Religie geleetö toietö 
tet Wt®0$ baat öp ftg fou neet ïaten ; op taeïfte toe- 
f^sging eenige öetfeïbemet öem . gingen, J^a bat nu 
alïe^ befïeïb lua£; ©anötotffig en ^c&eepS-ïieöm 
aangenomen blaten/ en fig gereeb bebonben/ be^ 
gaf flg in May Anno i fff öp be HoogeZee, en 
quam/ na beeï uptgeflane tampen/ in November 
in America aan^ 

'<©0f- 










JoHANNES LERIUS. -: | 

5®oe ïjp 't ©oïft aanl ïanb öab gefet/ nam ïjp 
boo? / feüeve &üt£ fterft te maften tot een fteföitg/ 
aan ben SJngang be£2eeböefem£/ banbe Wüdcn 
genoemb Ganabara , gefeegen 23 Graden ober t>m 
Evenaar, of Linie jEquinoöial, onbet beTropicus ban 
Capricornus ; geïtjftmen naberljanb bzeebes fat §omn 
g^ocï) top moefien lyïtt na bien 2Soiito öaften/ toe* 
gen£ be 3©atet-goïben- Ctoftften e^t Franfche mijl 
toeg£ boort/ na 'tUtanb toe J en namen baat een 
«Spfanö fri/te booten ban niemanböetooonb. 25;aa- 
ten on£ 45efcöut / .neben£ anbete 3©apenen / te 
3tanb / en maaftten een ^am tonbotn on£ ïjeenen I 
om boo?be Wilden en Portugezen betfefeesb te fijn; 
tocïfte ïaatfï-genoembe afceebj* beeïe ©ojbenojp't 
Vaftc Land in öeflt ïjabben genomen / en fïg b'India- 
nen tot toienben gent aalt t. 

©nbectuffcöen geliet vuiagagnofïa een groot beo 
langen te öeöSen/omöfeï'tEuangeiium te planten ; 
bepraatte eenigeban fijn boïftymet ttoee beejkijeepen 
toeet na Frankrijk te seplen / en fijne Brfcv en na Gene- 
ve te b?engen ; toaat in Öp ban öe Gereformeerde Ge 
meente öegeerbe / batfe tot (1jn<©obb|ugti§boojne^ 
mm öem na benttogen rieljuïpïgft totlöen fijn / op 
bat 't feïbe / toaat ober öp ïfifen leben ïjab getoaagb/ 
ten bollen tot be baab geöjagt toetben magt M* 
fouben öem niet alleen toefenben Sfebienaten be£ 
<©oblgften tooo?b$ / maar ooft anbere toei-geoeffeii^ 
be jpetfOOnen in be Gereformeerde Religie , om ftjtt 

boïft in Heer en 5teben t'onberrf gten- ; be Wilden tot 
't regte Chriftendom te öefeecen. 

<SMebanGeneve beeft? Brieven ontfangen fjeUften* 
be/ beeben booj eertleen genieene banftfeggingö 
bercigten; tntt gelift óibben om b'uutfeepbing be$ 
Sïf)ft!S<ö$ottë-in foobert:' afgelegene ïanben/ en on* 

bet ftïlfte toflbe iBenfcÖen. Admiraal Cafpar de Co~ 

ligny , om 'tbetfoeftban Viliagagno te boïboen^ 
(bie ooft aan öem gefcfeeben öaö)/ fond-" Brieven 
aan PhiHppus Corguïikrius, Ut fïg tikt bert 9 ban 
Geneve ontgielb / öem bermaanenbe/ te tefl'len fijn 
bm ïgaoföman öergeene/ todfee fïg na America rjp 
■ ?übgag;uo fouben fcegeben. l|wöoo?./ ooftboo? 
A> to'aan* 



gno maakt 
alles tot 
de Keys 
gereed. 



Koomd in 
America, en 
neemd een 
Eyland h\* 



Sijne Brie- 
ven aan de 
Gemeente 
van Gznt- 
vc, 



en wat hy 

van de(eh< 
begeerde ; 



't wolk hem. 
ook gewil- 
lig vvierd 
toegedaan» 



1 



4 



Sc II IFVAART/ VAN 



Predikan- 
ten, en 
andere in 
de.H. 
Schrift 
ervaar n e 
gêfonden 



naBrazil 
tot Villa- 
gaguo. 



ö'aanb c nngingber Genccffchc ##Wftanten/ infon* 
öecöepb boo? ö'aanfettfna ban fijn epgen gemoeb/ 
ent fuift een <0obfaïig taerft te öebootbeten / öeffoot 
ÖP be &q$ aan te neemen / onaangeflen fijnen ©u* 
öerbom / f iuaftfte ïigcöaamg-geflèltenig en fijne ge* 
teigtige gefcöaften; ooft/ feftoonbetoeïbaart fijner 
fimberen fijne tegentaoojbigöepb feïjeen te berend 
feïjen* 

J5u moefrmen omften na öequame petfoonen tot 
Öet ^jebift-ampt Philippus en anbere 'fïnaften öier 

Ober aan eeïlfge Studenten in be Theologie te Geneve ; 

infonbetïjepb Petrus Richerius, boemaaï<f 5-0 jaren 
OUb / en Wilhelmus Charterius , taeïfte öepbe tot ant= 
tooojbgaben/ inbienfebanbe terfto?bentïijft baat 
toe beroepen toierben / foo toiïbenfe niet toepgeretn 
©aar opiüierbenfe in ben iter&enbienfï bebefïtgb/ 
en betmaanb / getrouto in &aar Slmptte fijn, 

5(5u bimbm ooft nocf) / boïgen£ Viliagagnonsber* 
foeft/ anbere erbaarneperfonen in beH. Schrift ijem 
toegefonbentebjerben; toaat ontrent PhilïppaeCor- 
giuiierius befgeïtjï$ fijne bïijt aan&eribbe. «Mjttr 
Öeeft öp niemanbfoeften te mi^ïenben / maar ging 
opregt ; peberboo?ïjoubenbe/ batmengrootemoep* 
te en gebaarftjftöeben fou upt te fïaan ïjeöben ; toant 
menmoèfï te ïanb anbet&alf-ïjonberb / ente3©a* 
ter ttoee bitpfenb Franfche mijlen toeggaf leggen. 
3©anneerfeban baar fottben aangeftomen fijn / fou* 
benfe $©o?teïen boo 1 2Sjoob moeten eeten/ en btfflün 
Öarenmonbafgefneben fijn/ toant in Bmü toaren 
geen 3©gnfloftften* 3£atfe baar gantfeft anbere 
^PÖfen fonben binben / afëfe in Europa getooon 
toaren ; gelp ooft Viliagagno bit in fijne Brieven 
■. uptbjuftïtjft öab te ftennen gegeben, ©eröaïben 
öegeene/ bfelieberïjoosbenbanfagen/ en niet geer* 
ne bette toanbeïben ; b'onftupmigftepb ber Zttl be 
fiitte ber ^on/ om een Nieuwe Wcereid te flen / 
feöjoomben/ beefeiSepg-nfet befjoefbenaanteban^ 
gen. 
Namen der ®fi ongeagïjt öoben flglj aan / om lüebgefeï* 
leeidT'en ïetlbatt Philippus Rkherius en Wilhelmus Charterius 

in de h. te fijn/ be boïgenbe perfonen / toeï-gemoeb tot beefen 

Cogt/ 



Johannes Leiuus. 5 

COflt/ Petrus Bordonius ; Matthaeus Vcrncville ; Schrift 
Johannes Bordelius ; Andrcas Fontius ; Nicolaus Dio- g^^ 
nyfius; JohannesGardiuuis; MartmtfsDavid ; Nico- nevoha . 
laus Ravïquerus; NicolausCarmulus; JacobusRut-.Brazü 

fusi en ttt Johannes Lcrius, öoentaafê ouö-ttoce-en- s m s eii - 
ttointig jaren / Ijieïp 't getal bet beettïjienboïmaften- 
2$en alfoo / om ö'-eere €tob£ te Dienen / na be gena* 
be bie mp ban hm ï$eete gegeten $ / en ban ooft om 
be Nieuwe Weereld te beften/ Op ben 10 September 
Anno i ƒ 5-6 lipt Geneve gettoMteit* 

3©p namen onfe toeg na Chaftilion , baat top hm m^ ver- 
Admiraal ban Frankrijk, Cafparde Colligny , aan* ™J£jK 
fiwa&eh; bieon^ntetaïïeenbecmaanbemqn^booi^ iUlt "■ 
nemen boojt te baten/ maat 011^ ooft beloof be alle 
ïjuïp tot onfe j&cïjipbaatt; met betttooftmg/ bat 
top boo? onfe moepte en atbepb een gtoot nut loutren 
tetoeegtnengen* ©aat op ttofcftm top na Pan js, Parijs, 
baat top een geïjeeïemaanb lang bleten ; #ttbett# 
feïjen joegen eenige €ebeïe en anbete / ban onfe boo^ 
genomene Cogt bettoittigb fijnbe / tfgö tot onjL 
aepnblüft boeten top boo?öp Rouair, en quanten te f*™- 
Honfleur in Normandyen ; baat topinöe l$aben neui ' 
onfe^cöeepentoetufïeben/ ban aïïe noobömftbet^ 
fojgben ; en baat meebe toeet een maanb ttiefijagten, 

II. H O O F P S T' U K. 

Afvaart van Honfleur. Onweer twaalf dagen na malkan- 
der. Nuttioheyd van 't ZcQ-Compas. Ontdekking van 
twee Engeïjche Scheepen. Grouwlijke wreedheyd der 
Spaaniaarden» en Portugeezen. De Gelukkige ; of Fortu- 
naris Eylanden. Seldfame Vifchjens. Wonderlijk geval 
met de Scheeps-Kok. Canarifche Eylanden. Atlanttfche 
Zee. Witte Mooren. Wreedheyd tegens de Spaa?ijaarden 
en Portugeezen. Verovering van twee Scheepen. 

A%ë nu Boifius, be 0eef ban Vjllagagno, bie Hoofden 
bom onS te Honfleur toa£ aangekomen met der drie 
We jScfieeptn / toaat in he$ Utontna* öefïemb gelb/ Schee P en • 
efiProvüïctotonfeitep^toa^/ on^tebaï/ bat top 
hm 19 ban November fouben tTc&eep aan / tmö 
ïw MM in een bet feite/ genoemb Roberga minor, 
A 3 te* 



1 



die na Bra- 
2 il i ouden 

TdLlth. 



Vijf jonge 
Dochteien 
rneê ge- 
gaan. 




Schipvaart van 

ISfiTl !* 0100 ^ en £ f Wu>Den / <A$ een 
«Pberfïen / en Legaat. 

Jn'tatlbeejkjip/ Roberga Major , toaé Capi- 
tam Marous ; stierman ïohan Humbert ban Har- 
fleur , ongemeen tocï ree Seeetbaren / geiijn be öaab 
betoont» beeft, gin bit $c&fp bebotiöla mn / met 
130 perfonen. 't «Detöe toas? ge&eeten Rofec, na 
oen naam ban be£feïf<r<£bern>n ; en baatintoaten 
ontcent 90 $knfcöen / toaar onbec f«# longené / 
töeihe b Americannfche J>p ? aan fouocn leeten/ nl 
ben| byr jonge ^ocötecen / meteen ©5ïfIaflecob"K 
ÖJerbe . ©eefetearenb'eerfïeban 't ©i^SeS 
fïagt 7 te : unt Frawknj k hl America qnamen. ©aar 
obecbe Wilden ftg boben maten feetbettoonöerben/ 
topife nopt anbete ban naante ©Joutoépetfoonen 
Dabben geflen. •* ' ' 

<È>b 1 ben bag / bat top npt öe »aben seolben / on- 
trent öe mibbag / ijoosöcmen V Canon ïqS gaan; 
tgefcnaiban Crommelen en Ctomoetten/ tetee- 
tenbanb'Armade, biebeefeiSeusfaGnginglt. (On- 
trent een mijï ban öe &aben Habie de Grice m be 
Cauxifche Zee geftomen fijnöe / foo Sünnerben' ton 
bombeetnemaaLCetbjnlon#J.eöeepé-en^tng^ 
bote giet gemonfïerb toierb / bian 't Cóuto ban 1 ónrf 
Staker ; t toeïn top met geoote moente toeet moe- 
ften upttceliaen. ïfieïben giet fW m op ben bol- 
genben bag, 

^en 20 November geraaMen top ban 't Eanb af 
1-teten. BHtannien tet eegtet jpc (eggen, 5©oeöe- 
o^amen top ttoaaif dagen agtec een feer onfïnnmig 
peer. ©eeïe bet onfe toieröen feee onpafuifc? ten 
teeamy&$t öatfe peoec oogeneïia na ben af- 
gtonbfcuöen moeten finnen; fnfonbeeöenb ftogöen 
Dier bao? begeene/&fenoHtou2eegetoeefitóai-en- 
anöer|^öoo? öe iBaagquaaï/ toeïne toero ge- 
noemd See-<Mste. 

8Nwptj$ 't niet toepnig te bertoonöeren/ bat 
een^cljsp / fcgoon 't groot/ en ban ftonöoutge* 
boutoö \$[ 'tgantfcöe getovïb bet See fou nonnen 
toeafiaan. Haat een §>tW fbo geoot en bafrfyn 
m ttoiï./ en nocg foo tort met tffetboojften / ge- 

liin 



JoHANNES LeTITUS. 7 

m ban bat / toaav iu in mu öebond / ïjonbetb boe- 
ten lang/ en ttoiiitf s ö?eeö Uia^ ; toatm bogbeeje 
grootte te teltenen tegen be tooefle/ toööe/ onfïup* 
mine Wefterfche Zee? ©erijaltaen hanmen <öob nopt ^ , jgj 
crenoefl öanfccn booj be tóeïbaab ban be fionft bee V am 5 en 
Sdttottaart ; infonbcrïjepb tooj bebinbing ban 't comj«. 
Zcc-Compas , toaar na mn flantfc&en cours mh 
jScftipö buerb geregeerb. 2fiiö ban nu 1 3 bagen tang 
m groot gebaar Ijaöbrn boojtgesenlb / gaf beïfee- 
re/ batmnb3eerfci)oon3©eerftreegen. »*&»& 

ben boïgenben Sondag bejegenben on? ttoee ge- *°™£? t - 
ïabene %afl-^cöeepen / lueïte npt Engdland qua- zeevo i k . 
men / entaieer na ^i*| bailben. 3©epnfg fcpldeu'et 
aan / bat oné AcöêêpSs-bo» befeïbe niet bermeefter- 
6m en plonöeröeti / èemerftenbe / batfe ©aten in 
habben/bie tjaar bienben : baant fp berïieten pg op 
haar 40efcöut 3£ie ontrent ijaar quamert / en te- 
gene ftaar te f luaft toaren/ moefïen aanftouDen. ©it 
1$ be aetooonte be£ See-boiftl /bat be fïecbfïebe 
f toaftfïe opfïoftt. \ v 

^iëfe ban hamen óp fWfie/ biefe meeftet bonnen »*£*« 
toerden / en tjaar öebooien ïjebben / be gepïm tejin> ™£™£ 
hen / feggenfe : ^p fijn in lang niet aan 3tanb ge- 
toeefl/ toegen^ ©ittoeeten; of boa? ïtaimte. $?eo- 
öen geïneh ban noabtoenöiöïje&en / en betfoeften/ bat 
men haar pets booigelbboiï laten toeftomen. i€er- 
toüï onber bit »0efp:eft be ^eöeepen fïiï ïjouben / 
btoingen beefe b'anbère be befte 3©aren af. 25efïraft 
men tjaar / batfe foo toef biienüm aï£ bpanben aan 
ballen / en beroben ; foo gebenfe niet anöerg tot ant- 
tooo?b/ ban : 't %$ btté be getooonte ; een pebec 
foeftt fijn boo jbeeL 
©ierbpmoetiïi nocö bit boegen / 'ttoeïftbaarn^Giouwiiike 

met Exempelen faï beiueefen ïuerben. ©ermité be ™f 

Spaanjaarden en Portugeezen bOO?geeben/ batfe b'eer- spaanjaar- 

fte in Braiïl fïjngeftomen / en'tgantfcïje Hanb ban &m «iPor- 
be Magellanïfche Zuyd-Zce tot Ober be Linie iEqui- W» 
noftiai ftaar toebcöoozb ; berftalben be Franfchcn on* F f ancoif > a 
öehoo:ïüft in tjaar <0ebieb ballen / foo fïmfè befeïbe dkfeWe- 
feer bPanbig. tMg ban eenigeFramche ^tljtmm ft* fcoi*i 
ontrent be Spaanfchefli Portageezfche Bomen / en öec- 
A 4 



*_ wadea * 



derFran- 
iche weer 

tegens , 
■haar. 



Vreeflijk 
Onweer van 
&s of feven 
dagej^ 



-Jialmie/. 



Spaanfche 
Zee. 

't Heylig 
Cebergt. 



Fortunatis 
Éykhdm. 



Schipvaart van 
KS25»/ te* öefeïbeïebenbia KtanSSS/ S 

gewen / m be Portugeczen en Spaanjaarden • \wr- 
teeöigen fïg f 00 toeeïfe tonnen ; en aE£ toÏÏP 

ffeberom Wrbieï ons een onfïupmtae totnb on 
tegw £>t$ of feben baaen ïansSFeben Z £ 

&&SPW****? tetlooecoVSKen 
|oeaen. $u boeten top aïé o» ïjoosTSen hel 

S° n ™ ^^^selpinöencvTiPfalm 

&* iïV^? ° ?n X den HemeI > cn balden neer 
wv ^n^ tgr ° nden -„ J 0nfe Zid ^rfinolt van angft 
wy danflen en waggelden gelijk een dronken Man f en 
al onfe wysheyd was gelijk als verflonden.Cbentoeï be 
gttteonfe «0ob beïjielbon^ nochto beeSootene- 
baten ; op bat top ftjneaimWöepb moeten aa£ 
inertien/ban fmt aoeöettietenftepb toen én 't S 
?££°^ ta ï 0?fiett ban öe S ei,a ten betbeeba enbe 
fcönnb beef eet te toepnfa afê te beef atfeet. mtë'et 
Ötn Snöotlb ban in Nederlandfche Verflèn 
Ga Heenen , en beveel dan aan de Wind uw leven • 

V ertjonwend' op een Hout geheel bedrieglijk , maar 
Vier v.nger breed, of, foo de Plank gantfch dik is feven 
1 en hoogden van de Dood , en 't luikende jrevaar 
rt „Ü5 tn«i»^erom eoeö Weet toaSaetoo?ben/ 
W amen top hm f December aan be SpaanfcheW 
fkt ïag b00| on£ 't Heylig Gebergt. mg onrm«£ 
tebe een Yriandfch J* ip/ toaat upt oKofbi 
ten / boo? be boojgeöagte ftonfl/ boo? naat öeaua- 
men m of feben ©aten Spaanfche mm; ooft ml 
Stn en Oranje- Appelen. J vmm > 

^»eben bagen baat na quamen top Jjp Me Cnian- 
bm flefittten Inftlas Fortunatis , of be Gelukkige 
fcylanden. <©e Normandyers noemenfe Gratiofl, 
Lancilota (Lancerota) en Forteventura. ©oojtnM 

öjoegcnfe öejUaam ban Aprofirus, jnnonia , en Om- 

brios. 



JOHANNES LeRIUS. p 

brios. SËnbeté jtjn'etfeben in getal/ toettte aïïe t»e 

Spaanj aarden cefttten. 

<®f nu m eenigc 3©eercïö&efcï)?öbcr^ beefe For- müh*, *» 
tunatis fcylanden ffelfett otlbec ben n Graad öeö M- ^eereid- 
quators aan beefe 3übe; foo bebonb eehtec bm gee^if* 
neit / bie m mijne tegenbiooftfghepb 't Aftroiabium ' 
gebniphte/ batfe leggen oubet beu 28 Graad na 't 
$oo?bec-lrpunt ( Poius Aröicus ) ; bethaiben be 
gebagte Cofmographi een mfëfïag ban 17 Graden 
Öebüen. : ' 

«tS?^^ 1 *? 0fnsm tïpt * e hoepen iti een Den*,. 

^oot / om leroben ; maar be Spaanjaarden bjietben «*<= maken 
Daar getoaat ; betïjaïben moefïenfe be bïuqt na oné Bu ^ °p de 

KX ^ oc & a ^^nomfïenbe/Heeegenfe s d r n : niaar " 
n tgeftgt eengeoote Spaan fche 2Soot/neben£tb.iee 

Ü5S. ï e 5 ; öi m be s P aan i aard enuoo?b?ee£öabbenag= 
tee gelaten. ï|iee m maren een groote meenigte ^ee- 
Bonten / en ^cöeepg-Compaflèn. mk€ namenfe 
baat tint/ en fïoegen be Boot* in ftufften. ' 

fik banen rang moefien top hp isttfe Gebekte vi ^- 
tyianden ölntien ïeggen / bermit£ top/ toegeitébe vangft * 
fhlte/ niet (tuften boo:taomen «©nöeSlen 
bmgen top met ben SSngeï en 't Meteen oroote'K 

£»%/"$' b|£ ^ L öat to P Do ? ft fonben moeten ft> 

teaohen / obet (jaböen. 5©eefe ©ifTehen toierben $ard / n «> 
genoemb «eehonöen / Auraten , en meen S^ M(k ' 

ten. ©oh öeguamen bjp Menne ©ifchieift / SardL 

Z P8K* ; ü 00 Mep " telt r öf/ öatmen fii mee* 
nen /hooft» en fïaart aan maïftanbee te fïjn geboegö 
f ef taart tëtten foo ïueeb aï£ 't ïjoofb / en 't 

iJwrf 7 6 J? ecen l ber Jr a $ fö bE £» *» öecbenmaaï omwmi- 
berhter/ Joegen be<0olben in begoot/ toeïfceaanf eZee > 

ffi^-Sf 6 "^ 1 ÏJ ! n9 / f 5° bat ?" e a » <n ee» oogen" tl\ & 
hïih beefonh ; en be ttoee &chee$$-Knegten/ bie'et K2. 

iwo? fig jjall te (jotften aan De (Coütoen / toeïfe 
A 5 men 




10 



ScHIPVA ART VAN 



Seldfaam 
geval on- 
trent twee 
Zeegol- 
vcn. 



? t Eyland 
Canaria, 



Canarifche 
Piek, 



Een Poitu- 
geefch 
jagt-fchip 
yerovexd. 



Accootd 

mzt den 
óyerftea. 



menïjaattoe toierp/ en baar meekaar in '{ Jklfjip 
ïjaaïbe* 

3|ft ftan niet böö?bp gaan/ ïjtet tebetfoaïen een 
felbfaant geba! / 'f Welft flg öp on£ toeb?oe^ ©nfe 
Stolt bertoaterbe boben op 't Jbcljtp in een Crt eenig 
i&peït. ^e SSaten / ober 't ^cïjip ïjeenen fïaanbe / 
nmm 't '&p*ft met fïg in See, &ttaï# baat na 
quant een anbete 5©ater-goIf / bie 't j&pé& toeet in 't 
iècöip floeg / met een groot getoeïb / ttaStt ter feïtaec 
pïaatï? / baat be boorige €tolf 't feïbe öab toeggeno- 
men; fonöetbatöeCoöomgefteetb/ of eenig ^peS 
gemifïtolei'b. 

^eni8berfdbe|Baan& December, Op Vrydag, 

fttegen top 't €pïanb Canaria in 't gefïgt <© ae top 
ben boïgenbett Scmdag baat naatber öp gekomen 
toamt / bagten top / m$ ijiet toatte futten berquic* 
ften; bodjb^3©inbtoa^ on^ tegen/ foo bat top'et 
nietfconbenaanbacen. 't ^eenfeedufïigepïanb/ 
't toelft ban be Spaanjaarden toetö befeten* i^iet toafl 
^ttpfiet / m be befte Wijn. 't liegt foo öoog / bat* 
min öen25etg öetfig mijlen taegg in 8feefienftaiL 
benige noemen 't TeiicrifFa ; en menen bat befen 
25erg ( genoemb be CananTche Fiek ) , i£ ben Atlas 
bet oubeiï / toaar ban fp foo beeï gefcïjjeben ïjeüöen ; 
toaatom men ooft beefe %tt b'Atiantifche noemb 
(MareAtlantiGurri). ©eele ÖOiiben Tencriffa en Ca- 
naria Mm ttoee bpfonbere Cpïanben, 

€ben op Wen bag / fasen top een Portugoafch 
Siagt-fcötp* <©oo? be tegentoinb fton 't ong niet 
ontkomen ; en om tegeng m$ te begten / toa£ 't 
beel te ftoaü %\tt berfjaïben be gepïen neer / en 
gaf fig aan onfen Admiraal ober. ïang öabben 
onfe Capitainen begeeriggetoeef!/ om nocö een ^cïjip 
&p öate JMoot te ïje&öen ; en geöoopt/ batf 'er een ban 
öe Spaanjaarden of Portugezen foubeti betObeten / 

't toeïft jpèt nu geïuftte- ; ^ 

©VafeSjanbelbenmet ben Portugee^fchen <©ber* 
flten ( b'ootfaaft toaatom ig mp onbeftenb) / batmen/ 
fnbien ï)P fpoebig een anbet^cöip fton beftomen/ 
ïjem 't ftm fou toeet geben, ®eefen bagt : beter 
eenen anöeten betbojben ban öp feif& $am eeneii 

onfet 



JOHANNES LkRIUS. II 

onfeEtoel-toegeruflteSSootëmet 20 ïtaijggnnegtett 
uptöWe/ enceuigeber fijne/ en begon toern aU 
een xtt-tttott. IBiffcöim m pp eencn der fulfte 
getoeefïiö- 

<©oemaaï£ boeren top niet meer aan ttoeeFranfche 
mglen ban 't Hand ïang$ AfKca ïjenen/ öaar öe wit- 
te Mooren tooonen. 't Wa$ blan/laag Eano/foo dat 
top meenden / onfe &&tepm boeren beel hoger ; en 
dat t toater öaar ober hcenen fou lonen, ©uë feneen 
t boo? onp geflgt ; boch baar na bemerkten ton / bat 
ben gantfetjen ©eber fchoon effen ïanbtoaë/toaar 
tejjen<S öe geegantfeb ftö fïend / g efijn tegetté een 
^etg.^oegedagt in aan öe tooonen jobs,en Davids: 
Wie heeft de Zee metDeuren toegefloten.doefe uytbrak, 
en uyt de Baarmoeder voort quam ? doe ik voor haar. 
met mijn Befluytd'aarde doorbrak, en fettede Gren- 
delen en Deuren , en feyde : tot hier toe fult gy ko- 
men , en niet verder ; en hier fal hy fis ftellen teeens 
den hoogmoed uwer Golven. J»b. 38. Gy hebt een 
faal gefield, die fy ( de Wateren ) niet over gaan lul- 
len , p/kim 1 04. , en in bettoonderde mp ober de 
grootetoetKenbeé peeren. «v«w.w 

^e gemelde Portugeezfch toicrö 00 ICcrs-dag een 
laat-fcoipgetoaat; 't toeft hp öefcfjoot ; getoeïd= 
babig beroberbe/ enomStoe&jagt. <©nfe Capitainen 
toaten Ijler ober berbftb/ toant 't toa£ een feer fenoon 

*.i tot \ iliagagno toilden i ö?engen. mmm fenn 
bePortugeezen öare belofte fouten houden / handel 
tenje gantfeï, ttoutoïoo^ en tyrannifch. ip Sn 
tepbe be Portugeezen en Spaanjaarden in 't eene 
Ö?i S r ate & aat nlet ' r alberminflefïuHje ban 't 
S ^SSf A ob r ; ^ 00ft,m öaatooft bande 

Sffhf Wi bat,t1en Ö aacin öe ^«öad getoo:= 
£? 4 , 8 -" £# ^ ? te f**" 1 - indien niet eenig an* 
&??£& ft / wenb m te & ul » Btëomen ijf/foo 
S&S^* teacont,e » e saan/ of ban honger 

M 't begaan ban beefe daad/ toaar aanbeeïe 

der 



Kuft van 
Africa. 
Witte 
Mooien. 



Job 3». 
*. 10. ij. 
Pialiji 

i<4. s>. 



Bekomen 
door den 
gedagten 
Poitu- 
geefch een 
andeiSchip, 



Schendige 
trouwlooj- 
heyd der 
Franftlje 
tegen den 
felven. 



NocJuwee 




i 



j 



andere 
Scheepen 
•vallen in 
.hare han- 
den,. 







! '! 


Een Hen, 


van eenen 


der O ver- 


Hl " 




il en feer 


1 




beklaagd. 

ik 






1 

Airde 
Scheepen 
der Spaan- 




Jaarden en 


: 


Portugee- 




zen , dc&Ce 




Francoifen 




, s ontmoeten- 


! 




I 1 


de, 



namen voor 
haar de 
vlugt, of 
vielen in 
hare han- 
den , en 



■MM 



t* Schipvaart van 

beronfegeen tójagen öaöben / quamen top biepin 
Öe Hooge Zee. ®e Winti toa| Oofi-Zuyd-Oofl: , 
tntong öoemaaïg gunflig, |Baar om ben Leefer 
niet beröjietïtjft te fijn met beöefclfpjjbing ber berobe* 
gingen ban peber ^cïjip in 't öpfonber / foo toil ift 
maat ftojt baar ober jjraien lopen* «©en anberen en 
öerben bas baar na öequamen top nocö ttoee Jbcïjee* 
pen / fonber tegenfïanö. 't 'ïtófegtooïft tooit 't SJagt 
tenSSuptöeööm/ infonbetöepb begeene/bie'tfelbe 
ïseftomen öabben ; toiïöen ooïi getoeïb -getyupften ; 
öocïj beïfoofbïiebenfieïbenfïg tuffc&en öepben / m 
bebjeebigben heeft onmfïige* Wpt'teene Spaanfch 
eScïjip namenfe be Wijn / 't Jköeepö-ïnaob/ en an* 
bete «gettoaren. ©en ©berften ber Spaanjaarden be* 
ftïaagbe nieté foo feer / aïö ten $$m / bie öem / geïtjft 
tip fepbe/ peber &ag/ feïfê op b'onftupmige Ztt f 
een €p öab geïegt. 

©e bolgenbe Sondag gaf bm geenen öie opbe 
IBafïbè 3©agtïjieïd/ 't getoooneteften/ toaar op 
top bijf Jbcöeepen getoaar toierben. <©nfe g>tf}ip- 
petë toonben grooteöltjbfcöap/ en riepen Vi&orie, 
eerfe nocjj ijatebpanben regt hmhm ; ooft niet tol* 
fïen/ïjoe groot befe Jbcïjeepen toaven* $Baar bermit£ 
öe3©inb on$ tegen liep ; fp met bolle gepïen en aï 
be kiemen boo?t fpoebigben / foo ftonbên b'onfe / 
toat moepte fp ooft beben / om tot ben tHanbaï te fto* 
men/ ïjaat ntet genaften / onaangeften fp on£ aï t'fa* 
men in gebaar fteïben/ ban te futten bergaah / boo? 
't omgaan ber Hielen / toegeni 't fcjfjarp Seplen» 

't |Boet niemand bjeemb öunften / bat alle anbere 
Jbcïjeepenboo? on$ bïoben / of inonfe Sanben ble- 
ien ; 3©an t onfe «Sdjeepen toaren feer toeï toegetufï. 
't Cene / toaar in ift mp öebonb/ öab 18 groote 
^buftften Canon. , en ober be 30 ftïepn 45tftljnt 't 
Jbcöeepéböïft beftonb tipt enfteïe Normandyers, 't 
iiieïft b'albetftröböaarfte Natie i$ onber al be geene / 
We na 't Weften baren» dabben ooft onber maïftan* 
berbaft gefïeïb / batfe geen Portugeexfch ^>cï)ip on* 
aangebogten fouben laten/ toanueer 't ïjaat öeje* 
genbe. 

III. Hooft- 



JOHANNES LeRIUS. IJ 

III. Hoofdstuk. 

Delphimn. Albacoren. Boniten. Vliegende Viflchen, 
Zee-Swaluwen. Zee-vogelen. Auraten. Zec-Swijnen. 
Hoe defelve gevangen werden. Haar Ingewand. Re- 
quienen , en der felver feldfame Geftalte. Zee-Schild- 
padden van een geweldige grootte. Hoemen dievangd. 
Aanmerking op Thevet. 

Vttn bien njö af ftabben top een feer goebe Winh/ Dcjphincn. 
tot bat top qüamen onber beu berbeit Graad 
aan beefe3tjbe be Linie /EquinoéHai. ï|iee fagen 
top een öoben maten groote meenigte ban feee-f toö* 
nen / en Auraten. 3©p bingen ooft een flagban 

JEMfCÏ}/ toeïfte be Norrnandyers Albacoren , en Bo- Albacoren. 
neten, ofBonftcn, noemen, ^©annocöbeeletïen 
anbere foortm ; toaar onber ooft bftegmbe©ifTcüeït 
toaren. ©oe 't ^ctjeepéböïft eerfï ïjiet ban fpjaft / Boniten. 
bagt ift / batfe hm fpot met on£ b?eben ; tot bat mijn 
oogenmpbetoaatöepb öebmfïm ; öoefeftg upt't 
toatet betöieben/ en met ïjopen om ïjoog bïoogen/ ter 
iengte ban een &ftë$ f en toeï Ijonberb fcfpeeöen 
toijbte. SMftmaal / aï£fe tt$m# hm iBafïboom vn^ndc 
frieten/ bieïenfem 't <§cöip neer. <©eefe Mffchm v ,*&&* - 7 
fijn öp na aï$ be f atingen/ bod) toat langer en ton* def A T n * 
bet. Rebben een Beertje onber hm ïjaï£ ; Meuge* theurs we- 
ien a\$ be irïeermupfen. ©etmit£ ift te boren geene genidefei- 
ban heefe foo?t gefien öab binnen be ftreeftg-^onne- ve * 
fteet-ftting (Tropicu's Cancri ) , foo beeïbbe ift mp in f 
batfe flg / toegenjS be Sitte / geerne ontöieïben on* 
bet be betfengïjbe iugtfïteeft (Zona Torrida ), en 
fïgniet baat ober na be Polen begaben. ^ocö öpsünner- 
anbere Ijeb ift gebonben/ batmen in be Zuyd-Zee , of § ens vcrf «- 
be Mageiianiiche,-gee-^toal[utoen(tet/ bertjalbm kcrd - 
toiUft op beefemeening niet bafï Mijben ftaan/ totjï 
ift 't baar boos ïjoube/ batbeefe bmhe mmknfooi? 
fijn. ©oft nam ift toaar/bat befe ©ÜTcïjen fïg nkqetïg 
berfeftetb binben. Mnfc in of onber 't toater/ foo 
toerbenfeberbolgö ban b' Albacoren en anbere iSaof- 
biffeïjen; bftegenfeinbeöoogte/ foo toerbenfe ban 
be 2ee-bogelen berfTonben. 
<©eSee-bogeïen/ biefig generen ban öaten Koof scfchrii- 

wt 



i4 



Schipvaart v an 






v Ing der 
Water- 
vogelen. 



Seïdfaarn- 
heyd. 

Verder 
berigt van 
de Boniten, 



Van d'Al- 
bacoren , 
een feer 
wel- fma- 
kende 
vifch. 



Auraten , 
de befte van 
alle Vif- 
fchen, en 
naamreden. 



Zee-fwij,- 



upt 't toater / fijn foo tam / batfe boben op be |Ba* 
1ïmf Coutoen / en gepïen bet ^cïjeepen gaan fitten./ 
foo batmenfe met be öanb ftan bangetw 6 &p ijeb* 
ben afcöbettoige mbttm / geïijft be ©abiftften. ïfate 
grootte $ aï^bie bet; ÏÈtaauen. jjféfe geplufttfijn 
ïjebbenfe toepnig mees bleefcïj aï£ een &pjeento'; foo 
batmen fïg bettoonbeten moet/ ïjoefe be ©iiïeljen 
bangen/ en fïg te nut maften- ftohnen ; toyïbefeïbe 
grooter ban bk ©ogeïen fijn, #oft ijebbmfz maai* 
alleen eenen^arm in 't lijf/ en bjeebe ©oren / ge^ 
lyft b'Cnbbogelen. 

©e Bonken fïjn ban foo goebrnfniaaft/ aï^men 
eenige bifeï} Ijebben' mag. J>yn geïijft een gemeene 
ïtatpet / boeïj fonöet fejjubben, ©eeltig bagen ïang 
onttjieïbenfe fïg ontrent on$ Jköip / betmoeöïyft 
toegeng't §9eftaan 't feïbe- 

<©'Aibacorcn fïjn be Boniten niet feet ongeïtjft/ 
boeij niet foo groot / toant ift Ijeb ban be ïaatfte foojt 
eenige gefïen/ bie byf boeten ïang/ en foo bift aï$ 
een |Ban toatem #oft ïjeb&en ö'Aibacoren mo^to 
bleefclj/gelijft be Forel ïemban noelj geen ïtuggegraö / 
en toepnig ^ngetoanb. 25ffip mogenfe onbet be 
befle ©fflfc&en geteïb toojben. ffiïöoetoeï top niet 
beeï Speceryen in böO?taab Öabben / 01T1 b' Albacorcn 
na öeöoren te ftonneii toeberepben/foo toarenfe eefjtet 
boben maten goeb ban finaals / alleen in IBoten ge= 
fneben / met M&ut öefteopö / en geb?aöen, ^nbieu 
een 3teftftere-tong in onëïanö een öecAibacoren, 
toe! toegemaakt / boo* &em ïjaö fïaan / getoifïijft 
fou öp'ecbe bingeten na ïeftften* J>p ontgóuben fïg 
tuftcljenbepbe be Tropicis in be HoogeZee. 

W Auraten, toeïftebien naamöèbben beftomen/ 
toijïfein't J©ater<0oub-geeïfeï3önen/ fïjn be^al^ 
men feer geïijft / boet) iytiïüen niet fuift een öogen 
ruggegtaö, <3ft felfê? jfjeb onbetbonben / bat bctfe 
©ifcïj niet alleen beter i$ ban al be boojgebagte/ 
maat betf toe! tonb upt feggen / bat noclj in be Eee/ 
noeï) in eenige anbere wateren eenigen ©ifc& tebin* 
bm mag fïjn ban een aangenamer en liefWjfeetfmaaft. 

35e gee-f toijnen fïjn ban ttoee&erlep foojt ; 't eene 
flag öcefteen fpitfe 23eft/Belijftbe «öanfen; 'tan* 

bet 



JoHAKKES L.ER1 US. I 5 

bet fuï& een ftampe Jbnupt / öatmen befeïbe / toan* p 

neerfe fïg om ïjoog betijeft / toel booz een ronbe 
^cljgf fou aanffen. I£ietom noembmeh beefe foojr 
IBoni&g-ftoppen / toftlfe befelbe b?p gdp Pm. 
j&#n feg boeten lang* ©e Staart $ ö?eeb / en ge* 
ftloof ö. SSIÏe öefibenfe een gat in 't Ijoof b/ toaat 
boo?fe be lust mïjaïen / en taatet fctjeppen. JDan* 
neet be 2ee onfïupmig $ / fïetmen öaat boben op 't 
toater. ^cïjtjnen groen / en boen be ^ee ooft groen sondeiiin- 
fcöönen ; tafonbertjepö algfe öp een <@ntoeet fïg &&***■ 
gantfcöe nagt bennoepb ïjebben. jèpronft&en en dca ^£J£ 
tmmnicften foo grof / aï$ onfe ©arften$. Wt$ be dcfcivc. 
Jlcöipïieben ïjaat ften op 't toater ftoemmen / en 
öoren snorren / foo boojfeggenfe een getuig (©n= 
toeer ; geïtjft ooft b'erbatenöepb mp biftmaal geïeerb 
ïjeeft aiïöoetoeï nu be 2ee fïiï toa£/ en be mee* 
ntgte beefer Jleit-ftoönen foo groot/ batfe befeïbe/ 
foo bert' a\$ men ften feon / bebeifiten / foo ftonben 
top'er echter foo beeï niet bangen / aï^ top toeï ge* 
toilbïjabben/ toijïfe niet ?oo ligt atë anbete teöefto* 
men fijn. M»k Ijkt be toijfe / ïjoemenfe bangb- 

<&zmn I Ut fïg öfer op toel berflaat / fet fïg boo* o P wat 
op 't «^cifjip / met eenen pferen ïfaaft in be öanb / bafl ^° r f c *£ 
geöonben aan tm lange / btftfte^teel / atö een öai* vangen 
be$pfe£/ en besteel tocetaaneenCoutoban 20wcidau 
boeten. Éfö nu bépiefr-f tognen met ïjopen feomen 
toefcïjieten/ inifitïjpojj mun ber feïbe / en toerpt 
bm ï$aaït imt alle magt op öem aan / foo bat beefe 
©ifctj/ toeï getroffen fïjnfee/ baar aan bafl fiöfft 
5©an geeft öp 't Conto foo beeï bot atë ï)p fean / tor 
bat 't m&eir-f toijn be toonbe geboeïb ; fïg om en om 
toen telt) / mbu$ 't fffernócg) biepet in öem boet 
gaan; Voaartioo? Ijp epnbïöft / toegen$ béel bïoeb» 
berïieë / gftntfcö afgemat $♦ ©aa neemömen noeö 
eenen anberen pferen&aaft met een ïange Jlteeï/toaar 
mee be bangfl in 't J»c|tp op getrofifeen toojö. 

3@anneermen nut beefe Ifóeit-Jltoijnen eben fbo^Oagt 
banig ïjanbeïb / aï u ë top met onfe ©ar6en£ Öoen/^^ 1 ' 
'tgngetoanb baaruptneemb/ befgetp^'tfèugge-enïmaak 
grab/ en be <©*aben in bz$%ben; ban ttoee beetotesfenaisraa 
baat ban maaftt / m befelbe opöangb / foo ftanmen cc *£*#P 

tiauto 



— 



wmmra 



16 



Schipvaart van 






fuiken. 



gebruykt 
voor Va- 
ftcn-vet j 
«ö bedrog. 



nanto onberfeïjepb fïen tuffttyn be ttoee jijben ban 

int Zttl en ban een %anb-©atften. ©óchaK 't 

©leefcij nocö barfc&i£ / *aït ïjet toeï foeter/ maat 

IJ ban foo goeb niet. jBen ftan'et ooft Cf ammen en 

^Cijouber^ ban fmjben, ^e ïebet $ ban fmaaft 

N ebenal£be©atften£-|[ebet. 

^if éaar ^^ ne , banaïïe öie ^ optgeftenïjeö/ geeft meer 

frankrijk »»# Bet) w / af £ be biftte ban een bupm. 'ft «Beloof 

niet/ bat'et gebonben toerben met J>peft ban ttoee 

tnipmen. |Bm beïjoef b fïg bedjaïben niet meet te ïa* 

tm fietyfegen met't©afkn-J&peft/ 't toe» öe ©tf* 

fqjer? te Harijs en anbettoeegen betftopen/ boom** 

btnbe/ bat ïjet ©et / of ^peft / ban «ee-Atojjneri ii 

3©ant natrten 't feïbe biftftet alg'Wec bingeten meeb 

Jg/foomagmen toel geïoben/ batfe 't ban be 3©aï* 

sohdcrün- btffetjen nemen. 

£Sk. ' ©ennit^ top ooft in eenige bttfet ©ifTc&en ftïepne 

hcy d uyt jonge JBett - «Stogntjeng bonben / toeïfte ton / in 

ervaren- pfaat£ ban 25iggen/ ö^ieben en aten / foo öonb' ift 't 

K^en^ onaangefien toat anbeteïjier 

Indere t^qm öeüben gef cö?euen / batfe ïebenbige jongen 

fchrijvcn, toetpen / geïijft be ïanb-©atften£ bp on£ ; niet foo 

b'anbere toiïïen / batfe Cpeten fouben ïeggen. ©002 

mp / niemanb ftan mp berjfjinbeten / bed meet boo> 

toaatïjepb te ïjonben en te bedjafcn 't geen ift uut en- 

genet etbatenljepbïjeb/ entoaatban/ nebengmb/ 

beei' oog-getupgen toaten /ban 't geen ban anbeé / 

fonbet epgene feftere ftennié / gefeïjieben toerb. 

Kcquiencn, 3©p buigen ooft beeïe bet ©iffcöen / toefften b> 

een andere Norraandycrs bm naam ban Requienen geben. ^ce* 

fe fcïjtjnen ooft groen / toanneet be Zn fïfl ié. ^ijii 

toat langer ban biet boeten / en ïueeb na proportie ; 

op berre na foo fmaafthjft niet aï£ be boocige ; boeft 

aï£ niet beel anbet£ boo^anben $ / foo toerbenfe 

ooft ban be ^tïjiplieben gegeeten. ïf ebben een 

tnpge gefterf be $fupö / een bjeebe / platte ïtop / met 

opgefpalftte haften / geïyftbe3©oïben/ of Erigcifchc 

doggen. <©ug fijnfe niet aïïeen ban een affcöonto= 

ïtjfte gefiaïte / maat ooft m^(c^ fcftaabïijft / toegen£ 

gate feet fcïjatpe tanben. 3©atfe maat een£ baat 

meebe ftonnen batten / bptenfe af/ ofmftften'tge* 

Öeelonbet Snater* ^ 



feort van 
vifch. 



JOHAKNES LfcIWÜS. tj 

begeeft fis pemanb in Zet/ ontte ftoemmen / 
foo moet öP flg^et nauto boo* beefe ©iflcöen b?ag= 
ten. Stlfmen öaat ooft met een pfeten l^aaft ontrent 
embtnget bift/ fiolen op 't dêcötp öeeft gettoftften / 
moetmen immerg foo Uieï toeften / aïö boouen 600= 
fen bijtenben (|on6. 3©at gehangen ftjnbe / boen* 
fe eben foo beel fcöaabe/ aï£ ban / toanneetfelo^ fijn* 
©etmtt£ top nu niet eenen goeben öeet aan öaat 
bonben / foofïoegentop be geene/ Uielfte top fttee* 
gen/ metpferejkabenboob; matteïben öaat / en 
gingen met öaat te toerft / geïpmen gemeenlgft 
boeb met fcöaabïpe en tooebenbe bieten : ruftten 
Öaat fomtijb^ b'ooten af 5 troftften öaat een ©at- 
ÖoepboojbeJbtaatt/ entoietpenöaat/ bu^toege* 
fïelb toeet iti 2ee; toaat opfe ban ginrfcö mfyzz* 
toaat$ fcöieten/ getoeïbigatöepbenbe/ eetfe taeet 
na öeneeben ftonben Komen» 

<©f toet be Scöilbpabben onbet be betfengöbe 
Xugtfïteeft (Zonatorridaj foo gtoot niet fijn / afê 
in be Roode, of OOft ö'Indiaanfèhe Zee , bantoelfte 
Plinius fcö?gft / bat öate ^cöaïen cm taamltjfte $|nt 
bebeftften ftonuen ; foo fïjnfein beefe ^eeecötet foö 
groot / batmen 't ftoaarïtjft fou brillen geïobem 
'ft &aï maat alleen een booibeeïb boo?tb?engen. fjn 
't jècötp ban bm <©betfïen Èoifius Xvktb een Jbdjüb* 
pabgebangen; toaat aan tagtig perfoonen (team 
foo beeï fïonben'et onbet fijn 25ebel ) fïg obetbïoe- 
bigbetfabigben/ tmaangefïenöefelbe/ nagetooonte 
bet Seebatenbe/ öate monben niet fpaaröeiT. 

%&t öobenfïe ^cöaalloagïangXxïerpig-tonb (Ey- 
rond ) * betbeöaïbe boet b^ttb / en taamïgft bift* Ca- 
pïtain Marius Kreeg befeïbe boo? fijn bee! / en ge&iupft- 
tefe boo? een J>eöi!b. I&efmaaft öeefec Jteöitöpab- 
bm i$ bpna ató bit ban ïtalfjS-bïcefcö ; ja / men ftan 
geen onfretfcöepb getoaat toetben / luanneet men'et 
fumjenS ^peftm fteeftt / en ban foaab» fl&en bangb* 
fe op be bertgenbe t»i$ / gdijft ift fèlfg geften öe&. »$ 
öe-S'eefïil të ( toarit anöét$ f ïetméiife feïbtn ) b,#* 
benfe öoben op 't SBatetv l)an bsetb be bobenfte 
j&cljaai foobanig betöit bom be <§an / batfc bcefe 
toarmte niet ïangö ftömien uptftaan. ff eeten öaat 

Jo hannes* taks* B te- 



groot, en 
ichaadlijk 
wegens 
hare fchar* 
pe tanden, 



Schildpad- 
den. 



Plinius , libj 
p. cap, iöi 



Groóté 
Sehaaien. 



Smaken ais 

Kaift- 

vleéfch. 



Hoefé g^ 
vangen 

werden. 



Verdeedi- 
gingvan 
Lerius , 
tegens de 
befchim- 
ping van 
Thevet . 



aangaande 
de .groot- 
heyd der 
Schild- 
padden. 



Thevet 
door The- 
vet feifs 
weerlegt , 



die felfs 
fchrijft, 

noch groo- 
ter geilen 

re hebben. 



Waar toe 
fijji eygene 



iS Schipvaart van 

ber&'öïb'en om / o'mftgte berftae(cn/en teaanen ftaar 
emgoèöëtoöUgb^ fnbetonbte.- 3^e JtójeepgHeben 
bifftenbe/ toecyen ffuft^ een pfere %aaft inb'ope- 
ning tuffcïjen bepöe be' «Schalen / en bies of btjf bes 
ïiate treft&enfe itiet getoete in Öe 25oot 

©ujS.beeï &ab ift ban öe &cMbpabben gefcïj^ 
ben in öen eerfïen bmh ban 't Hiftorifch Verhaal nif}^ 
net Schipvaart na Bmil Maat Thevet ïjeeft ffitt 
öbet mp meefïerfyft geöeeMö. ïöant in fijn 25oeft / 
genoemb Hiftoria Virörum flluflrium (tuaarinïjr* 
ooft getoag maaftt ban ben firoütottj&en fètó 
Quoniambcc j baart ï)P in 't begin öeefeg Com- 
mentarii alötlë tegen$ mp upt: Wat fulleri wy Teg- 
gen van d'ongure Schifdpariden , welke onder de Z<thu 
torrlda foo groot werden gevonden;, dat een eenige der 
feive heeft konnen verfadigen tagtig perfonen (Welke 
veelligt kleynen honger hebben gehad ) , en datmen met 
hare geweldige Schalen een taamlijke Hut heeft konrien 
dekken. Doch ik geloof, hy meend geen Hutten , 
waar in Mcnfchen wonen , maar van eerïig kleyn On- 
gediert. - • 

ï|p ga bjp foo boo|t / tot tm fju nkt toeet / Axsaat 
ftp upt of fn fal ftotnen. Haat öhê öeflen / toat ön 
fti)$ft in 't XIV. Capittel der Singulariteyten van 
America , baar öp fpiezht ban be $cgilbpabben/toel* 
fte / boïgen£ fijn booKjeben / geboiiöen Xtitxbm in 
b'Cpïanben Gorgonas , gelegen om 't *0?öetgte ban 
Capo Verde. Onder dceih Schildpadden , fegt ()p / 
iietmen'er eenige foo boven maten groot, dat vier Mcn- 
fchen eene der felve niet konnen opbeuren, gelijk ik 
felfs gefïen heb. Boven dien fchrijft PUnius , dat in 
iïlntiaanfcbe Zee fulke onginir-groote Schildpadden 
fijn , dat alleen een eenige Schaal daar van een gant- 
fche Hat kan bedekken. En dat men tuiTchen d'Ey- 
landen der Roode Zee in even defelve Schalen op 't w T a- 
ter vaart , gelijk in kleyne Schiiytjens. In è&Perfifebe 
Zee , en daar de Zee by 't Land C araamen in-valt* 
werden ook, na 't verhaal van defelve Plinius , dier- 
gelijke Schildpadden gevonden. 

jga bat hts Thevet yeeft aangetoeefen / op öoe 
beeïeeïep maniecen befeibe toerben gebangen/foa 

boegl* 



JoHANNES LERIÜS. 19 

boegb Öp baar Öp : Nu kanmen lïgt-Iijk denken ? woorden 
hoe dik de Schalen moeten fijn , wanneer men der™ tïdi "'^i 
felver breedte betragt ; want ook de Wilden, Welke *** c ra ^ u 
aan de Magellanifche , of Zuyd-Zee woonen , [ ^itt 

fêpet$ indeden geöleben/ of ban ben Drukker 
obeegefïagen ; faïbermoeölgft moeten fijn ] hare Hut* 

ten daar mee dekken. Op dclelve wijs werden dee(e 
Schalen gebruykt van $ Amazonen , welke aan de 
Zuyd-Zee , of Mare Pacifico , üg onthouden f ban 

beefe mag Thevet mifTcöien geb^oomb öeööen ) / 

wanneerte hare Hutten befchermen in een Aanloop der 
vyanden. En ik derve fcggen , dat d^£c Schalen foo 
fïerk werden bevonden,datmen defel ve met een Piftool* 
Kogel niet fou konnen doorfchieten. D'Inwoners 
'der Ey landen ontrent Capo Ver de eeten de Schildpad- 
den met meenigten , want fy hebben even .foodauig 
een fmaak , als Kalfsvleefch. 

s©eefe öf et aanget ogene Dooojben öeloy fen tmmer£ 
uptbju&ïp 't geen ift gefctj^ebên f)ab / ja nocï) meer ; 
maat baerpen te gelijk op Sera ben {joon tejfóijï mp 
uptg&Döjpen. 

^p fiefipoftaemiftöa&fipBe&jaBt/ te temen / DcnSpot _ 
batmen een taamïijhe Hut met een 5»ct)ibpabben~ aardig ' lL 
Jbcïjaaï ftan Dehften. 't Jnjn niet mijne/ maar PH- Wchimjwv 
nü bjoo^ben/ uptbjuMijft banmu genoema. 0u 
Öeeft Thevet eben befelbe plaats npt Plinius unrgé* 
ftïjjeeben/ en nacö gtoötrc bingen^ban be ^cöftö- 
pabben gefegb ban fit Jbaï öp mn öefcïjiilöigen obec 
't geen öufeïfg boet* 

<p ïjab gefegt / bat in 't ^djip ban Boëfms een ook over 
^cöiïbpab gebangen luierb / t^aat aan tagtigpei> fijnen gr oo- 
foonen genoeg t'eeten dabben. 99 Bit nu mtnbet* te * en ? ea 
gdoben ban ? t geen Thevet fcïjjöfr / bat ff? Scïjflfo* 5^-*- 
pabben öeeft gefïen ban fuift een grootte / bat biet* beek, 
j^annm/of ©Htdjec^yöefeltiento ïianöen opöeu* 
ren ;' teeïfe noci)tan£ fïeeft genoeg fouben fijn om 
een <©£ op te ïigten / boaat mee meer ban b;te gou* 
betblBeufeöen een goebe USaaïtijö fouben tonnen 
boen / al teatenfe foo groot en flfeöf / aïg ben ban 
ïjem befc&tèebenen Quoniambeck , ban tuien ïjp niet 
ban enfteïe Fabuien geeft bootgefMb* Hp t&tó Öem 
■ B i eca 



■MMH». 



Bcfluyt 
van dit 
Hoofdfiuk, 



20 Schipvaart van 

ten ©at boï 3Bgn gantfeij ïigrtyft onöer öen eenen 
arm bjagen ; ooft ttoee J>tuftften Canon op öepbe be 

| Ier na fullen top fpjeeften baniBeir-^tognen/ 
toelfte Deiphmen toerben genoetnb ; befgeïyfeö ban be 
groote 3©aïbfffcï)en / en w anbere footfen ban 
See~toonberen> 



IV. H 



O. O T D S T ü K. 



Onbeftandigheyd der Winden onder den Mquator , of 
Z/»/e JEqulnocilaL Stinkende , giftige Regenen. Groo- 
te Hitte. Geweldige Dorftli jding. 't Scheeps-brood ver- 
dorven. Polus Antarfthm , of ''t Zuyder-Afpunt. On- 
weer. ^ Daar op volgende groote Kalmte. Walviffchen, 
T>elphineiï. 



WH gaan nu boojtin onfe Reys-befchrijving, 
<©oe top geftomen toaren onbee be Linie i£- 



winden 
onder den 
/Equino- 
ftial. 



Groote 
onbeftan- 
digheyd, en 

ftiïteder. qumo&ial , of Middel-Lijn, Op öe ÖO$gte ban 3 Of 

4 Graden, ïjabben top gantfcö geen toinb/of fbmrijöé 
maar een toepnig* Uu regenbe öet ; ban toaó br 
toinbtoeeraï^boob; foobatton gantfeft ntetboojt 
ftonben geraften. 'ft mm\ Jjier toaar / bat ou ebèt 
öeefe ^onnen-ïjoogte be toinben t'eenetnaaï onüe- 
fïanbig fijn/ b'een tegen^ b'anbeitfïrtibenbe, 'tg$ 
öertjaïben / oiri beefe en anbere reebenen / feer'j&cV. 
ftoaarhjft en geftaarïgft/ onber ben Evenaar fteencn 
te .baren. 

©fitmaaï gefieurben 't / bat onfe bjie ^tfjcepen 7 
toeïfte aan ben anberen &ingen/in een oogenbïift tyb£ 
peber een bpfonbere toinb gabben ; toerbenbe Qtb$e* 
ben ais in een Triangel ; 't een ©ofl / 't anber 3©efl/ 
't berbe |^oo?b ; fonber bat be Jtfierïieben eenige raab 
tjier regent toifien* 3Nefe tegenfïrtjbigïjepö ber Win? 
öen berging ooft toel in een oogenbïift ; en ban quant 
'er een fcïjieïijfte Mom op/ fob' bat ton pïotfïijft moe* 
fieri flff gouben, Stnber pi ftoolïen'be Sepïen foo- 
öanig upt / bat top in 't upterfïe gebaar toaren ban 
omgefteerb te toerben* 

©ier fïaatte iwetrn / bat onber be Linie jEqui- 
no&iaifwifteöoafer/ fünfeenöe/ giftige Regenen bat 

ïen/ 



Uyterfte 
gevaren 
door de- 
ièfee,' 



Stinkéndc 3 
giftige 



2 1 



JOHANNES LeRIUS. 

ïen/ batfe/ be6(ooteluuöbct|Benfcl)cnmfenbe/ 
feetbinnigeölabeten tietoojfaften* Jbtojten be bjuy* 
pellen ftg op be ft fecbeten neet/ foottiaftenfcfeeiiee* 
ïyfte©ïeftften- 

<©eJ$itte tg ïjiet ooft öoben maten gtoot; toaat 
boo? top een fcet ftoaten öo?fl moeften uptfiaan, 
3©ant top öabben gautfcïj geen foet 3&atet meet/ 
nocïj eenigen anberen b^anft / öeïjaïben be geene / 
toelfte on£ 'g miööagg en '£ abonb£? ober be |Baaï= 
tijb gantfcö ftmatfaam toietb uptgebeeïb, #bet bag 
Öabben top ntet#/om onfe öittige öoifl mee te berftoe- 
len* Hier booj geöeutben 't een£ / bat ffe ïanget ban 
een gantfcfte npt fiom toa£ / toi)l 't ï|ett mp fofba- 
nfg ftpgbe/ bat ben abem baat boojin mnbetteetö 
toietb. g|n beefe getoeïbige ^ogfïïgbing toaten be 
^cöeep^-ïieben ftet öegcetig / om fout toatet te 
bjinften* 

©jaagb pemanb / of men 't gee~toatet gantfcö* 
ïp niet ftan öetepben/ om tegeitó ben bo?fl te ge* 
tmipfcen/ foo fïaat te toeeten/ bat/ toegené 't fïin^ 
getenbet^cöeepen/ onmogeïijfti^ / eenDiftóker- 
Ketel flaanbe te fjouben- <©an nocö / bannen öooi 
geenetïep mibbelen / 't fp batmen 't ^ce-toatet ttmi 
3©afcö ïiet bjuppen / 't fp batmen 't met anbetc 
proffen difteiieerde,ftontetoeege öjengen/ batïjet 
booz ben bo?(l gebjupftöaat toietb / ten toate pemanb 
HongenHeoerfiab toiïïen nptöjaften / foo öaafiöp 
't maat aan be monb b?agt om fjet te p?oeben ; beeï 
min ban fou men 't ïjeböen tonnen inf toeïgen, <&clp 
tet i£'t/ ineen gïaé gefcïjonften fönbe/foo gantfcïj 
Maat/ al£ etgené eenig 25jontoatet ftan gebonbeu 
toerben, 

tem öoogfïen moefl ift mp öiet obetbettoonbeten: 
3©anneetrnen ©eeM-fpeft/ Rating/ of anbetefon* 
te ©ifclj / ooft ©ïeefcf)/ in gee-toatet te toepften ïegt / 
foo toetb öet beel eet laft / ban toanneetfulft^in 
bat fcö toatet gefcïjieb- ^e iSeben ïjiet ban ïaten top 
be Phiiofophen onbetfoeften* 

ifcojtïtfft / onfen gtootflen noob Uebm top onbet 

be Zona torrido , of betfengbe Blugtfïteeft* ©e ge- 

buetige f toate teegenen b?ongen tot 't öeneebenfïe 

B 3 onfet 



Regenen. 



Bovenma- 
ten groote 
hitte , en 
doHUi '^ 
ding, 



't Zeewater 
is niet foet 
temsken, 
vvatmen 
ook de cu 
mögt. 



Aanmerk- 
lijke waax- 
neemiug. 



't Scheeps- 
broo4 ver- 
dorven, en 

vol Woi- 







w-mmm» 



Schipvaart van 

onfec J&tfymn ; toaat öootaï on$ Ibc&eepg-foööö 
berbterf / fmoöbetig / ffijmagtig / en fcöfmmelig 
toietb. Cbentoel moeften bon 'tfelbe nocïj fnaat* 
faam aantallen / Vnfiï ton geen obetbïdeb öaöbem 
5la / tap aten 't niet aï be 3©ojmen / bie'et met niee* 
nfgten in toaren / geïijft afê afcp / fonbet eenige toa!* 
gebaar-boe* teljeöben; berniftg'tongaïbtté öeetet 
ben öo?fï benam / a$ anberg. <©n| toépnfg foet 
tuater betbierf befgelöW ; en baat toaten ooft een 
gtoote beeïïjepb ban Wo]\mn in. <©ie 't fanaten öotfi 
Öab (ten fnfrijenltot / fou 't blaften toeï obetftomen 
flirt Hf^top'er ban bjonfien / öieïben tap 't 45ïa£ 
in ö'eene ftanö / en'-mèt Ö'anöete ben ||ïett? toe / om 
béfianftntet txxkML 
stuerman, 3®p ïjabben een Stierman / genoemb Tohanncs 
ieer?nnoch Meunius kan Harcfleiir. fUöoeteeï öp nocö ïeefen 
ichrijvcn nocö fcïjjöben fton / fpo teag öP ecötet feer erbaten 
in be Zeevaart; foobanig afgerigt op 't Aftroiabiun7,be 
Cofmographifche Mappen, of Weereld- Kaarten, en op 
*t In ftmment, gefegb Jacobs-Staf ( öe Graad-boog), 

öat öp biftmaat / infonberïjepb toarmm* een ©Mjfeêc 
boö? öanben toa£ / öefcöaambeeenenfeec gftfeffen* 
hm in b' Aftronomie , tbienf naam ift aïöier betf taijg/ 
om ïjem geen oneer aan te boen. ©efen toifl taeï toe* 
fïanbig en tofjMopiB te Treeften ban be<0^onben en 
itegelen bet Zee-vaart-kuhde ; maar aï$ ben nooö 
boo? öanben toa$ / bonömen niemanb bp fyzm 
fÖup|* 'ft^eg bitraet totnaöeeï bet 3©etenfc&ap* 
pen/ toeïfte op be Hooge Schooien geïeetö taeröen ; 
maat toenfeftte / bat beefe <35eïeetbe fïg ftier op niet 
te feet betöiêben/ bobenöegeene/ bfefiare'ftennfg 
niet upt behoeften/ maat tiptnautofteutige toaa^ 
neeming en 'b'erbatengepb örf*ben geöaaïb, 
vettig van IMmttaaï $ Tgébeutb/ bat/ om be betftaaïöe 
j Ie Mlddd ftoarigöeben/ taaat ban in 't betboïg öjeeöet fal 
jn ' toetöen gefpjotrfien / b'nptgebaatne ^eöeepen toeec 
tetugg" %tWm moeten fteeren-y fonbet beefe Linie 
u fconnen pafTeemt 

Wi$ top m on| in foobantg een nooö bebonben / 
en 3? bagen tang öabben geatbepb / om obet be Li- 
nk JEaufiioöiai te getaften/ fijn top epnöïp/ öoo? 



Joh an nes L/erius. 23 

be töobïpè öpfïanb / rest onber befeïbeseftomen/ 
op ben 4 ban Februarius . <&u£ boeren tap ban öec* 

nènonbct'bm Gordel dergantfche Weereld. %&et§aU 
tont be j§cljï£iïieb.e» mei: fonöedinge pïegtïp&eben 
gaat oube getoöönce öietm 't toerft fteïben- 
j§p öonben be geene / -toelfte nopt ten Evenaar Gewoonte 




gaar onber 't 3©ater bonweïen. 
nfge^oe&en ftoavt aan 't ïmptenfïebeg MtttdS/m onderde 
tefmcucbcirijaar 't ftogejlgt baar meeöe, ©ocï* &M 1 * 1 * ^ 
aan feBaotpgefeïïen eèniff selb.tot een ©ereeting^ 1 ^^ 
toon geben/ toa£ ban b'uptboeiing beefer Ceremonie 
ontfïagen. SEnbet^moeftöp /f onber eenige-toerfdjoo* 
ning bit untftaan ; tot; een eeutoige geïjeugen^/ bar 
tjp uier getoeeft $ ; .geïijft mp ban ooft boemaaté 
toeetboer. 

<Cet biet tv$ gabben top een goebe 3©inb / en qua- sien voor 
tnen 3©efH!ïoo*b-5©efï tot op bm 4 Graad obet -be^eeifte 
Middel-Lijn. 3£oe fagen top boo? b'eerfïe maal 't ^^ 

Zupbet - tlfpunt / Of Polus Antaröicus. ®!t #£* Gcfternr. 

lietnt noemen be Normandyers Su , . en ïj$eft noc&jee- 
nijge anbere Statten ontrent -fig. ^00 bat Dit >©e* 
fiernt / foo beeï l&.boemaalg fton afneemm / een 
Crucifix .gelijft ftïjfjnb te fijn ; toaatomöe Norman- 
dyers 't feïbe ben naam ban Su -ïjeööen gegeben- 

4Bpbtti i3;ban Februarius, al^.be.^cötpiieberiöp: D-Sonr 
een gantfeö Ware $ugt met 't Aftroiabiumbe Pools- boven ha ^ 
hoogte namen / foa öebanbenfe be <§on regt &aben Hoofd. 
on£; enbefïtaaïmbielenregtbjaaögneer- JSI^top/ 
infonbetgepb ontrent ben mibbag/ een©oï&/|feeg/ 
of peté 't toeïft cm fcöatpe punt öab / in be Panïi en 
boben op 't Sdjto ftatoi / feonbentop netgeng ee* 
nige be minfïe ^cöabuto getoaar toetben. 

©an baar fijn top tot op ttoee Graden boojt ge^Groote 
$?a{b I ïjeööenbe ttoee of bsie bagen ïang feer quaab Kalmte. 
ïéeêt geöab. ImitS baar na toierb be Zti toeet 
foofïil / bat ton tjier eeutoig fouben ïjeft&en moeten 
boften leergen / en jammerlöft berberben / fnbien 
ton niet een ftoeïtje ïjabben bekomen / om w§ booit 
te feiten* 

B 4 €ot 






24 



Schipvaart van 



Walvifcli* 
geilen, en 
voor een 
Steen-klip 
gehouden. 



Bes feiven 



Aanmer- 
king. ; 



Del^hinen , 
en fonder- 
lïngheden 
Ontrent 
dcfelve. 



(Cot nocï> toe öabben top op be gantfefte fómg 
geen 3©aïbiflcöen geften ; bocï) nu toarenfe bigt on- 
trent on£ 3®p toierben'e* een boben 't toater ge* 
toaat / boo?toaatt£ upt ban on£ J>cftip. <mn>t 
eetfï memben top / bat ïjet een Ateertttip toof; en 
öebonbenon^betöaïbenm geenftïemie faeeg/ bat 
onfeilltieï baat tegen£ ftomen / en in fhtftften floten 
mogt; maatepnblöft/ afê top be &etoeging fagen / 
berïteton^beefenangfh *??:—,■ 

fetbeefe 3Baïbifcïj fïg na begtonb begaf/ ber* 
Öief öp 't öoof b na öoben / en toietp meet ban ttoee 
Connen toater in be ïjoogte- |ga beneben feftieten* 
be / bettoeftte öp fuïfte groote 3©ater-goïben / bat 
ift in een nieutoe beftouimermg biel / ban in bien 
3©erbel te fullen ftomen / en mee na ben afgronb te 
baren, 't g^ een feer groot 3©onbertoerft <©obtf / 
bat fuïfte onguut-gtoote bieren inbe biepte ban be 
^ee foo geftoinb tonnen fpeeïen/ en tjaar ftoité* 
toöl bjgben ; toaar ban Job en David Rebben ge* 
ffcjjjeben, 

3©P fagen ooft Deiphinen. ^eefe toerben berge* 
feïftöapt ban meenigedep foojten bec anbere ©i£ 
fröen; baatöeenentreftftenbe gettjftatëfn ^lag-o^ 
bening, %n be Ztt fcï#nenfe roobagtfg. <£enm 
öer felbe ftoom fe$ of feben maal ronbxmt on£ <§>cftm 
Öeenen / ebena$ öab &p on£ toiïïettbertoelftömen. 
3©p toenbben toel alle mogeïpe bigt aan / om öem 
te bangen ; bocö &p onttoeeft on| gebttrig met tm 
fonberlinge boojfïgtigöepb ; foo bat top öem niet 
tonben betrappen. 



V. Ho^ofd- 



JoHANNES LeRUS 



V. H 



OOFDSTUK 



America in 't gefigt gekregen. Markayers , Vyanden der 
Franfoifen. Geboomte in Febmarius gantfeh groen be- 
bladerd. D'eerfte wilde Americanen van on fen Schrij- 
ver gefien. Hare Spijten. Befchrijving der gedagte 
Wilden. ^ Hare lift, om ÜEurop&èrs te bedriegen. Andere 
fondèrlingheden van haar. Spiritu Santo, een Portugeezfih 
Kaftecl. 't Geweftr^w/ry. Paraiba. Syrtes, gantfeh 
forgerlijke Sand-Platen , en Steenklippen in de Zee. 
JF/Zie» , genoemd Ovetakata , en befchrijving der 
felve. 't Eyland Maq-He. Verlofïïng uyteen groot ge- 
vaar. Tuppin-lmhas, Seldfame VifFchen. Papegayen. 
Zeeboefem Ganabara. 

A%i nu öe WtileWinhenoni een tgb lang ge* 
bienb ïjabben/ fagen top op ben 26 Febmarius 
Anno 1^7, 'gmojseng ontrent ten agt urnen/ 't 
ïanbfcïjap Brazil in be Nieuwe Weereld , onfe 
®oo?ouber£ t'eenemaaï onbefcenb getoeelï ; aïber* 
eetft ontbeftt booj Americus Vefputius , ontrent 
Anno Chriftï 1497 ; en na fijnen j&aam genoemb 
America, ©nnoobig fë 't / teberïjaïen / met toat 
boo? een bjoltjft ïjerttop <©obbanfcten om bat top 't 
getoenfeïjte Hanb foo na öp on£ ïjabben : be Leefer 
ft an fuïft£ ligtïijft öp ïjem feïben afmeten. 

%l$ top nu berfefterb toaren / bat bit ïjetregt-öe^ 
geerbe«5etoefïtoa£ / (toantmenftan ooft toel ligt 
6eb:ogen toerben boo? 't opflijgen hei dampen en 
3©öïften)/foo toierpen top bien felben bag on$ ttnftet 
upt/ ontrenteen ïjaïbe Franfchc mijl toegi ban 't 
feerrautoeïanbfeïjap/ 't toelft be Wilden noemen 
Huvafïöu. 3©p ïjabben boemaaï£ een feer goebe 
3®inb / en 't^eïjipban ben <©berjïen Boifius ging 
booj ïjeenen, ^oefetteben top beSSootéupt/ en lie- 
ten / boïgen£ getooonte ber aanftomenbe ^c&eepen/ 
eenige <§>tuftften Canon lofTen. 

^traft^ quanten be Wilden , foo |$£an£ afë 
©louto^perfonen / met ïjopen na ben <©ebertoe, 
^eefe alletoaren (geïpfe baneenen upt b'onfe/ 
öie boo?tyb^ in bit 3tanb toaë getoeefl / baar boo? 
umm toierben ) ban be Natie ber Markayers . ^ijn 
B % bjfóu* 



Erazil in 
America 
in 't gefigt 
gekreegen, 




Aaiikoomft- 
by 't Land- 
fch ap Hu- 
vaflbu. 



. 



i6- 



Schipvaart van 



slsfc haar 
bekomen 
kennen, 



Boomen en 
Kiuyden in 
Brazil feer 
groen in 
lebxuarius. 



De Fran- 
je hen too- 
rnen de 
Wilden 
'hare Waren 
van vcue»' 



Welke daar 
sa feer 

begeer ig 

lijn* 



De gedagte 

Veilden 



blIenöenbetPortugeexen, en betboïgen be Fran?oi- 
im tetiupterfferi / fbö batfe öe <0ebangeneban bee* 
feil aatiöaattgeenffïn^toillenlo^ {aten/ of tegenji 
eenigetïep 3®aten bertjoifletet ; maat aï biefe öefto* 
men ftotmen Ijoutoenfetn fltnftften ; eetmfjaat/ en 
metten Hg attmg-metöet felbet bïeefeï). 

®e 'Bomen en anbete€>etaaffeninBra7ji toaten 
boemaaïf (in Februarius, -alg 't 6pna in gantfeg 
Europa op 'ttettöfïefé/ en/ toegen|be&atbe©o?fï 
geen fttitpben tipt b'aatbe .ftönneti boo?t ftomen ) 
fjiec foo poen en ïuftfg / aféfe in Frankrijk fijn on= 
ttent be JBaanben/Mny en Junius. &0Qbantg een 
fcöoone tijb ïjeböen be Brazilianen gebutig» 

©e bpanbfcöap / toelfte be Wilden en Franfchen 
(afë-t>e ïaatftgenoentbe gefjooiö gabben be to^eeö* 
Öepbbeteetfïe/ gepleegötegeng bie banöate Natie) 
maföanbertoebjoégen / kiften öepbe be Parthyen 
iticefïerïp te bettogen, benige bet on fe traben in 
begoot/ en boeten na ben #ebet / baat be Wilden 
utetmeenigtenfibnben; bocljberfbenop zmMup 
nuetfeïjoot tuegé na 't %anb niet naatbeten / bjee* 
fènte/ batfe bah be teoefte flntoonet^ fbuben-ma* 
genqgegreepen / gebjaben/ en gegeeten toetben*. 
Jilaat ban bette toonbertfe .gaat-.eenige UBeffen/ 
ulammen / ^piegeïtjen^ / en bietgelpe fnupfle- 
tmn/ ombefeïbe/ inbienfeóegeetben/ aangaat te 
^mangelen boo? Cetbeaten* 

<®e Wilden, ban fcoeïfte eenige bigt ontrent oné 
fjeenen boeten / bit betnemenbe / öeïjoef ben nietfset 
jjiet toe genobigb tetaerben* ï^aafïeben fïg met aïïe 
magt ; fogten öp een alle$ toatfe ftonben : bjagten 
IBeeï ban JUtoteïen; boojt^ ©ïeefeö en jammen 
ban toiïbe ©atftené ; ooft anbete ïeeftogt/ nebeng een 
gtootemeenigte ban ©engten / fcueïfte obetbïoebig 
in-bit <©etoefi blaffen* 

Uaatenöoben ttaben feg Wilden , neben^ een 
©?outo/ ineen &ci)uptje; boeten na on£ toe /bet- 
toeïftoomöen oné feet bjienbïp/ en beteetben on^ 
met öate öSa&tti; Sigtïp ftanmen betmoeben / 
ijoebanig iftïjaat moet -aangeffen öeööen / Votjlnopt 
foobanfge lieben mp boo? 'toogtoaven geftamen. 

UBen 



JOHANNES LERiUS. IJ 

|Ben fiet öier niet -andere ban fBenfcïjen / öepbe vm onfca 
H&annen en ©joutoen/ foo naaftt/aféfeunt öaa#^ e u A"ï!L . 
lëoebergïigcïjaam fijn gnomen, jètoart gebertob Cicnrcvc| *< 
tt fijn / f£ öaat cieraab, 3^e iBannen fcfjeerem't 
gapt boo? op 't 'Stoof b af ; laten fis -een Itrunn aïg 
be IHoniften maften ; maat agter 't ïjapt tóafien, 
JSoben bienöeböenfeeengatin b'^nber-ïip / toaar 
in fp een groote gepoïfjfïebe Steen boen/ foo groot 
en bi& alg-een Philips haaloer, 3Wt gat boenfe met f?f u % 
be*egterïjanbopen toe/ om bekteen tefasnnennpt der urn- 
en in fïefien. €en fonberïing- Cieraab f£ bit öp öaar. ncn , 
3©amteer'er be ,^>reen niet in té / en 't <H5at ber onbet- 
lip open'fïaat / foofcöönenfettoee Ifêonben te öeö- 
6en : 't txselït boo* on£ geflgt affcööntoigi! i$. 

3& e ©?outo^pêifoonen fjeööen beefe gaten niet ; * n dcr 
maar b?agen ïang ïjapr/ geltjft b'onfe : en maften ««Soüc* 
fuïfte groote gaten in b'<®oren/ batmen'er eenbfn* 
ger boo? fïeeftenftan. ©ier in öangenfetoitte25eent* 
jené / bie tot op be fcöoubeten afflobberen- 

€er top ban öier bêmo&Sen / feebttnbben on£ ttoee ^ dcr 
oube JlBannen / öiebeteö?naamffe.ónbei;öaattoa^ omd^iro- 
ren / batbit<H5etoeft 'taïberbefïe Brafiiien-hout ïjab* pianenaan 
25eïoof ben on£ / inWen top 't öegeerben / Jjaüe ïmïp/ Land tc 
om 't feïte af te tjontóen / en öttfm te boeren* <©oft kn|gen 3 
Cettoaren / tnbien top befeïbe ban nooben Saöben. 
25aben 'oné feer etnfrig / fep {jaar te toilïen bigben ; 
bocö bit toa^ on^ boo?neemérir niet*<® oft toarenfe on* 
fe bpanben / en beel fïerfter in getaï ban ton. Snaren 
28anfïag toa£ / toanneerfe oti^ aan ïanbgeftreeaen 
Bobben/ on£ te flagten /enopt'eeten/ bolgen^ïja* dante *w 
re getooonte. IBaar a$ nu beefe Mar Kayas on£ ten, en fo 
wfcfyüt/ en toat boojt^fn onfe^eöeepen toa^/ t,ce£€n 
genoegöabbengeften/ enflgbaar oberbettoonber* 
ben/ babenfe om berïof/ ban toeer na ben ©ebertot. 
beöarete mogen fteeren : 't toelft top ïjaar bergun* 
ten; toanttoptoiïben öaarniet freïeebigen/ opbat 
niet anbere Franfoifcn , öp gebaï baar aanftomenbe/ 
fuïï^fouben moeten ontgeïbem 

©ermit^ nji öp öaar 't mib niet in geöjupft tó/ Handel 
foo gaben top boo? be3©aren / toeïftefe oné toeïuag* met h ^ 
tm / öaar^ifcöangeïen/ Heffen/ ^pfegeïtjen0/ te§clls 

m 






2.8- 



Schipvaart van 



fiiuyfte- 

iyen. 



Bocstery. 



Afvaart 

vau daar. 



Spiritu 
Sanfto. 






Tapemiry, 



Paiaibae. 



Stcen- 

klippen. 



m bietgeïpe ^ntspfïettjen / toaar meebe men ögi 
öeBrafïiiancnalberöefl teregtftanftomen, 4Süi\h 
nu be Wilden , tot on$ fiomenöe / oité Ijare j&cïjaam* 
te fonber fc&aamte gaöben ïaten ffen ban booten / 
(oo ooft / boefe ban onS affcftepbben / en na hare 
m%mïm$gimmi lietmfe on£ hm n&t$Wnp 
ftem JBant be Ifetnöben / toeïftefe ban on£ öefto* 
mm öabben / öeutbenfe op tot aan ben J5abel / toee* 
fenbe / öatfe be feïtee fouöen mogen betbetbeit 't 
«Bemeene «^pjeefttooojb fegt / bat 't ï|emób on$ 
naatbet i$ ban hm Soft / of be ï|upb naatber a$ 't 
ïf emöb* ©octj fp bereerben on£ met öaar Stgter* 
teel/ en öteïben 't ïfemöb in grooter toaarbe ban 
ïjarèïlupb- 

3©P öïeben zmtijh lang aan httft Paat£- €n 
aïïjoetoeï beefe ongetooone fpyfen ori£ in 't eetfï 
bjeemö boojqttamen / foo aten 'm ecljtet ban be- 
feïbe met ïufi. ©e boïgenbe Sondag troftften ton 
b'Ulnfter^ op/ en 3eptben ban baar af ; boeren 
Iang$ 't 3tanb ttzmm / ontrent 20 Franfche mij- 
ïen toeg^, ^©oefagen top boo? on$ leggen een Fort 
ber Pomigeezen , geiioettib Spiritu Santo ,. bocïjban 
hit Wilden gefegt Moab. JKjSfe nu onfe lagten en 
't öooffcöip getoaar toierben / bebenfe eenige^tuft- 
hm Canon op öii$ ïofYen / topeïtgtlyft ftonbenafc 
nemen / bat top befeïbe be öare öabben onttoelbigb, 
^ocöbermit^topteberrebanöaaraftoaren/ jba 
öeebenfe on^geen fcöabe, 

3©p boeren boo?öp 't<0etoeft/ geöeetenTapemi- 
ry. ï^ier leggen eentge ftlepne €pïanbjen£ / ter 
plaats baat be ^ee in 't bafie 3tanb loopt ® e baar 
tooonenbe Wilden fijn / boo? foo beelift toeet / ber 
Fran^oifenbjienben, 

Cen toepnig berber tooonen be Paraibs ; in toeï* 
fter Itanb eenige Meubelen ftaan / fc&ftnenöe aï$ 
«ftc&oojfieeneii / geïgft ift felfg in 't boofup baren jfjeö 
toaatgenomen. 

5^em Martius quanten top aan feergebaarüjfte 
4©0|öen/ torgtrrê be opgetooipene Ji>anb-|)Oopen/ 
en tuiTcöen befeïk ^teenftïippen. <©e ^cöippetö 
moeien blytijjtoef&n / om niet op befeïbe te betbal* 

lm ■ 



JoHANNES LeRH'S. 29 

; anbet£ moeflenfegetoillp^cöipl&ieiiïUö&en 



ften 



3^aat tegen£ obet fagen top in be ^ee Sanöban^ »e Natie 
n ; en 't toagöietbjoog ontrent 30 Franfchc xaiy ovetakauj 
lenbett\ ïfiettooonöbe Natie, geljeeten Ovctaka- ■ 

ta. 3£eefe fijn foo toilben tooefï / batfe noc& onbet 
maïftanbetbjeebe öouben/ nocïj met -eenige nabu* 
tige Natiën in tuft leben ftonnen, «Bebntfg <®q$q* 
genfe /en toben op elft / foo op anbete Wilden , al£ 
op bebjeembe Scheepen. 3©anneet be bpanben op en boven- 
gaat aangingen / ban toelftefe ec&tet nopt obet* matcn 
ïüonnen fijn / foo rebbenfe Ijaat leliën ittet be blngt; £3hl d 
toant fp fijn boben maten fneï en geftomb ; fooderfeive. 
batfe op be Sagt'ttaiïb <0ebtetteagtetöalen enge* 
bangen neemen ; fijnbe een ffag ban ©arten, j|p 
gaan naafct / gehjft al öe Brazilianen ; boclj fn laten 
ijaat üfap? toatTen tot op ben lat£ ; 't taeïft öp an* 
bere Brazilianen geen gebmpft iS; öie aan 'tboo?- 
fiebeeï beloof ö£/ en agtec in benneft 't Pain af* 
fntjbem 

^eefe Ovctakatcn öefftten een Meun Eanb ; boet) Ve ^« 
fijn ebentoeï Daarom niet te öeötoiimen. Ceteh b f v f\J™ 
rauto bïeefcïj/ geïtjft be i^onben en 3©oïben; ïjeb= ie ° 

ben een öpfonbete ,É>p?aaft / en fijn be toilöfïe ban al - 
b'Americanen. ©entlitéfe ttodjmet be Fran?oifen , 
ttOCÏ) met be Spaanjaarden , nocf) met be Portugeezen, 

eenige gemeenfctjap ïjouben/ foo öeööenfeooftgee* 
nebanbe3©aten/ txteïfte be Scheepen beefet Natiën 
mbitHanöb?engen* 

Uaberöanb Ijeö iï\ ban een Normandyfchen Coïft Hoefe hare 
begaan / bat be Naburen / a$ / be Natie Markayas , l v e Zlie 
be Carios , be Tuppin imbas , of ooft anbere Wil- iVa ™ 
aen , txranneetfe aan eenen bet* Ovetakaten öare 3©a= h ** e > j ■&*- 
ren toiïlenbertupïen/ ïjaatban betre f bermttéfej^;^ 
faut nf ei :betttoutoen ) toonen't gtenfebepï m4ZZ* 
ben / t fp een |Beg / een ftam / een Spiegeltje/ wen. , 
of btetgeïgfte bingen/ ïjemtoetoerifenbe/ oftaïttfï 
baat toe ïjeeft Snbten ja / foo toonb ijpbaat m 
gen£fcïjoone©ebeten/ groene Steent jené/ toeïfte* 
men in be lippen bjaagb/ of pet anbe&&an befïem- 
menfe een ©ïaatg / bie onttmt b?ie of biet Ijonöetö 
babemeu ban baat legt ©etboïgen^ tteeb bm m* 

wn 






«nwatfig 
daar on- 
trent toe- 
draagd, 



Gngemeen- 
fnellc-loo- 
pers onder 
-de Wilden. 



30 Schipvaart van 

nen bettoaatt^/ ïeggenbe be Wmm j bie Ijpbe 
mangelen toiï/ op een ^teen of 2Sïoft, «Baat toeei 
bert' baar ban baan. Haar on feoorab ben O veta- 
ka ; nmnh toeg J t geen öp baat binb / en legt ftjn? 
5©aren inbt piaatg/ toeïfte öp te booten ben anbe- 
rentjab getootih, ©u*§ lang ftcmbenfe mafftanbe* 
trouto en geloof. jJHaar al|bebettoffMtrsg gefcöieb, 
m bm eenen toeet geltomen A$ ter pïaar$ baar |}§t fïo 
mfï betoont*/ fo.o öeeft be bjeeöe een epnö ; en toi* 
tm anbeteti 't fijne afjagen ftan / ié meeftet; 'I 
toeift angettoijffeïb ben övetaka te beurt toaft/ toijl 
beefe Natie tot lopen afgerigt $ geïp be ®inb- 
ïjonbem 

2Sp befeïbe fonmen mogen fleïïen be Wilden , 
tooonenbe aan be ïïibiet Pal ma , in 't ïatibfcïjat 
Fionda;toeïfte/geïi}ftmen baat ban ietft/ een ï$atl 
fconnen agtetöaïen ; ja een geïseeïen bag / fonbet opl 
te tttfien / ftomien ïoopen ; ooft be bpna öeufen aan 
öegtoote JSibier Riode la Piata, bie met be boeten 
foo geftoinb jïjn / batfe be haffen in öaten bollen 
loop tonnen bangen, ^ieHiftor. Univerf: Ind. Kb. 

2. cap. 46. & 84. 

Hèaat beefe ttoeeboetige Poft-paarden berlatenbe/ 
feeeren top toeet tot onfe Sep$. <©oe top be Oveta- 
katen tooojöp gebaren toaten/Iag boos on^ een anbet 
Hanbfcïiap/ genoernbinïjatetaaï Maq-He; toaat 
in Wilden tooonen/ bie fïg ooft niet ïigtïijft torrtïa* 
pen / tog! &are Naburen ïjaat toaftftet Ijouben / 
boö£ ber felber gebuiige^nbaljesn Man beefen ©e= 
ber flaat een gtooteföot^ / al$ een&oagcn Cöoo?n; 
bie/ al^'et be ^011 op fcötjnö / -fuift een Ijelberen 
gfantfcï)ban|Ig geeft/ bannen bm felben boo? een 
(bo?tban Efmeraude jjoub. Cer öieroojfaafi lieö- 
ben be baat 4 boo^bp batenbe Fran?oifeu m Portugce- 
^en beefe iïotg tbegetooegb ben iNRttt banbe Maq- 
Hefche Smaragd, Jïlen fegt / batmen'er met Jkijee^ 
pen niet fian aanbaren / toeémttg bp fnoerregt upt 't 
3©ater op gaat/ en fïg meet ban ttoee Frairfchentfj* 
len in be ^ee uptffreftt Ce ïanö ig'ee ooft geen 
teeg / om'er bp te mogen geraften. 
D'Eyiaft- daarom &efrün leggen bjie ftlepne €planben j 

m 



? *Land- 

fchap 

Maq-He. 



Groote 
blinkende 
Kots, ge- 
ls, ouden 
voor een 
Smaragd. 



Byfonder- 
iheden daar 
van. 



JoHANNES LeRIÜS. 

gimoemb Magenfes. <©oe top öp befeibe geanfeetb 
toaren / en bien nagt ober öaacfiiï ötelben / fyooptm 
top/ öen boïgenben bag 't ©oojgebergt Capo de 
Fric te fullen öerepfeen ; öodfj be J©mö floeg orté te 
ntgge; foo bat top toeer quanten tei plaats/baas 
top '$ mo?gen£ toaren afgebaren. lüfiet ïjieïben top 
'top SHnSer/ tot ben boïgenben Donderdag ; en 
toepnfg fepïben'er aan/ bat top geen Jkï}ipï>?euls 
leeben. 

3©ant op ben 2 Martius , bm Vaften-avond bet 
Roomfch-Cafhotf j ken , ontrent '^ nagt$ ten eïf up* 
ren / alg top orci$ ho}t$ te boten ter tuil öabben be* 
geben/ beöjief f!g ontsertoagt fuift een onfhtpmig* 
Öepö ber 2ee/ bat ö 5i lnfter| infhifötm 6?aften; 't 
^>cï)ipban b'eene 5i)be na b'anbetefüngetbe ; na 't 
^ttanb geb?eben toierb / en op een plaats* getaafcte / 
baar't toatèt nietöobeu betöeöaïbe €1 biepte ïjab; 
betïiaïben top öpna bafï gefeeten öabben- <@nfe 
$tierman 't geploot upttoetpenbe / en 't gebaar 
öemerfeenbe / tegon ïupöfteri^ te toepen : 't Is ge- 
daan; 't is gedaan! God erbarme (ig onfer ! toaat te- 
gen^ ijp on$ en anbere öab öeöooren tebettroofietj, 
©ocl* 't gfe(^ep|t$oïfe battebe be faafc öeeter aan/ 
en toierp in allee pi noeïi een Kln&er.upt / 't toeï& 
toafl öieïb / en toer&oebö* / bat top niet op be ftlippen 
banb'€pïanöen Maq-Hcbeibieïen ; anber^ fou 't 
^eïjip aan ftuMmi gefiootenöeböen / met ben on* 
bergang ban alle bie'er in toaten, 

^it gebaat bimtbe bjie gantfeïje upmi. <©oe nu 
■'t'<©ntoeecboojöp / en benbagaange&?oofeentoa€ / 
boeten eenige ber onfe na be gemeïbe Cpianben M aq- 
He, befeibe toamimeefïtooefl/ fonber jBenfcfjen 
baar in. <®n$ bolft toaë öegeerig / om öe ©aten 
met anber foet toater te bullen ; taant t geen top 
ïjabben toa£ betbojben. £p bonben baar in beeïe 
Bogelen / en allerlep fooien ban Cperen ; anöer^ 
geformeert ban onfe ©ogeï-eperen. ^e ©ogelen 
toaren foo tam / batmenfe metbe öanben ïion ban* 
gen / of met ^toftften boob fïaan ; alé niet fcüJoo* 
menbeboojbelBenfcöen/ toeïfec gelipt fp niet ge* 
fïen ïjabben. 3&t$ bjoegen b'onfe befeibe met öoo* 

pen 




de 



De Natie 
Tuppin 




_ 



'/onderlij - 
2 Vifch , 
aar van 

en niet 

t e.i kon , 



51 Schipvaart vak 

pen m öe ^oot* 't llolft toa£ boo? bc tamp be$ 
boojgaanben nag$ jfjongetig getoozben : en onaan* 
Beften öet Doemaafë Afïche-woenfdag toa t S / foo aten 
öocï) be Roomfch-Gathoiijken eben foo toel ban be 
©ogeïen / at$ top. 

«©ebOÏgenbe Donderdag, afstop be Maq Hefche 
Cplanben öabben bedaren / boeten top boöjt / en 
naatbetben be boïgenbe Vrijdag , ontrentten biet 
lipten/ meteenbootfpoebige 3©inb aan 't ©oo?ge* 
öetgt Capo de Frie , be bennaatbfïe ï^abtnin bit 
gantfeïje <©etoefï / toegen^ b'lanbaatt bet Frau- 
go.fen. ^iet lieten top fe'lnftetg baïïen / en gaben 
be leus onfet aanftoomfï/ boof eenige^tufefen Ca- 
non ïo$ te frfjteten, ©nfen Capitain en Stierman 
namen eenige Jtegï$£megten tot fsg / en öegaben 
Öaama'tïanb. 

Wilden, toeïïte bm 3&aam ban Tuppin Im- 
ba boeten / en bet Fran^oifen bjienben ftjn / gin* 
Utn öaat met ïjoopente gemoety ontfïngen Ijaat 
feet teienbüjft / en betïjaaïben on£ / öoebanig öet 
ftonb met Paycoias ( toant bi$ noembenfe Villa- 
gagno ); toaac obettop feet berblöbtoietben* pet 
bmgen top een groote meenigte ban ©iflcöen / met 
©if dfj-angeïen. ©eefe toaten ban meenigerïep fïag ; 
en ban een anbere gefïaïte a$ be geenefïjn / toeïfe 
men in onfe Btttn btnb, <©nbet befeïbe toaë een 
fonbetling-fefbfaameenaffcöoutolijfte foo?t/ todfe 
ife ïjiet / om bet bjeembtgïjepb toil / öefcljjgben f ah 
3&e gtootte toa$ fipna a!$ bie ban een jarig foalf, 
^©en 25eft toa$ bgf boeten ïang en anöerfjalPeboet 
bjeeb* tïan bepbe be stjben bertoonben fig fcöatpe 
Canben / a\$ öfe ban een 2aag* ©oe öeefe ©ifclj 
op 'tïanb lag/ en ft jnen gtooten 25eft fjertoaartg 
en öertxiaattjS ftoegy toaatfcïjoutoben top malftan~ 
bet / elft op fïjne Jirfjcenen toeï agt te neemen / om- 
niet gefïagen te toeröeri. 't ©feefcf) ban beefe Mftfy 
toa$ gantfd) Ijatb ; foo bat top / fdjoon top gantfcf) 
Öongetig toaren / nf etg baat ban genieten ftonben / 
ttiaangefien men 5 t bier-en-ttointig upren lang ge-- 
ftooftt mogt geb&en. . 

ï$iet fagen top booj b'eetfïe maal-/ bat be Papc- 

gaym 



Joh an nes Lertüs. 



3? 



gayen met ïjoopen in be lugt bïoogen/ geïtjft In Frank- en have 
rijk öe ftraapén en <&upben» ^at ooft aïtijö ttoee viugc - 
en ttoee gepaard in öe lugt aan inaKtauöetfiingeu / 
geïp &p on£ be (Cotteïöupben / gelp i\\ bütmaaï 
fjeb aangemerkt* 

3©p Ijaböen noeïj 30 Franfchc mijlen tot 't J&ooj- Aankoomft 
geöergt Capo de Frie af te ïeggen ; gaafteben. ori$ ««* c*pó 
foo beel top ftonöen / en quanien'er reföer bah top IMS ' 
gemeenb ïjaööen* 3©ant bien öag ging onê S>tfyi$ 
foobanig boo?t/ bat top '$ abonö-S möonöen ; bt 
boïgenbe Sondag ben S M arjtjus Anno 1 5-5-7 be Hooge Ganabara , 

Zee ter regteröanb berïieten / en ong öegaben in bm «ï ^ <*« 
Sfce&oefem / ban be Wilden genoemb Ganabara ^ aiUiei ° 4 
bOCÏ) 1 ban öe Portugeezen gefegt Rio de (en nero , b£C- 

mitste in be IBaanö Janüarius aïöereerfï in beefe ©a* 
ben aanquattien, 

Cereeren banViiiagagno tieten top/ ontrent een Befivn 

Öaïbeltaliaanfche mij! toeg£ ïang / oné Canon ïo^ desfes 

gaan / en tienen ©migöe-fcöooten. Cben 't feïbe HoofiiRjik*, 
öejegenöe on£ ban tjem. ïDant ïjn ïjab eenige fe^ 
fïeelen boen -opregten in een felcpn <&planb / gelee* 
gen in beefen éeeöoefem / gelijk liter boben getiteld 
i& Cpnbïyft lieten top trainftcrg baüen öigtbp 't 
flanö. ©it mi i$ btn^nljoub ban al 't geen / toat 
on£ op be ïiep$ na Braiü öejegenö / en ban onö tre^ 
fïen *& 

VI. H O Ö F D S t ü K. 

Aankoomftby 't Kaileei Coiïigny. .Hoedanig fy van K/A- 
lagagno ontfangen wierden. ' Eerde Predikatie h\ Bra- 
zil< Eeriie bediening des H. Avondmaal s. Hy fend 
de Predikant Charterim weer na Frankrijk Handel vaii 
en met Villagagno, Eerfte bmyloft in BrazJi , na der 
Chriflenen gebruyk , onder de V/iïde. Vervolg van dea 
Handel met Villagagno. 

D<©enttöe J>cöeepen in feï|aben Öe$ geeïroè^ Aankoop 
fem^ GanabaraB niet bert' bah 't Vafte Land la^ in 5 ,v SIot 
oen / boojfag fïgpeber banbe <0etoeeren f toeïftein Co]h * n ^ 
't ^cfjip toaren / öjoegen öcfeïbe inöe 2Soot/ ert 
boetben allee in ? t ïtafïeef Coiïigny. ,§oo ïjaafl Urn 
aan 3lanö_toatm getteeöen / ban Wen top Ijooj "t-ë- 

Johann.es Lerks, C Ö$i^ 



M 



T 1 

'M!;'' 

: i 






i ; |!'i'!'"" 






i 'i ',:.■ 



34 



Schipvaart van 



en hoe ie 
van Villa- 
gagnon 
ontfangen 
wierden» 



Der Predi- 
kanten 



aanfpraak 
aan 



lipr; 
ihe; 



Sijn ant- 
woord aan 

defeive, 



hmttfte beti tiliniagtigen / bat ïjp on$ op beefe Sïepg' 
liptfbobeeïgroote <0ebaten oerlof!/ engefonbin't 
getoenftijte ïanb geöiagt ïjaöu <©aat na gingen 
top tot Viliagagno , We on$ op hm toeg bei'toagt- 
te» 3©p üegroeteöen ïjem / ö r een na b'anbei: / met 
grooteCerrjiebigljepb ; enftp toonbeftgtegen^ on£ 
fkcbjienbltjft / met een tojoïtjft 3üange|Tgt en <*Be- 
öeeiben, ffebet; fp?aft öp in 't öpfonbet aan / en 
bief Jjemom btn ïjafê / aï§? met fonberling-gtoote 
genegenïjepb. 

Phiüppus, bieon^inBmiifjabgeboetb/ neben£ 
öepbebeP?eöiftantenRicherius en Gharterius, bjoe* 
gen öem ftojtïp boo? / toat 011$ öetooogen ïjab / 
Uilft een f toare / gebaatüjfe fftepé aan te neemen ; 
namentïp / om in Brmi op te regten een Chriftiijke 
ftetft / obeteenftomenbe met heg peeren 3©oo?b ; 
geïpöp in fijnen Brief aan bieban Gencve betfögt 
fjab* 3©aat* op Viliagagno bit boïgenbe tot ant* 
bOOO^bgaf: Vermits ik dit altijd van gantfchcr herten 
heb gewenfcht, fooben ik ook hier over hertlijk ver- 
heugd. En wijl mijne meening is , dat on Ie Kerk 
hier fuy verder fal fijn, ais anderwegen , foo wil ik van 
deefen dag af bevel geven , datmen ernftig fal agt ne- 
men op alle ondeugden ; ook weg doen alle Kleeder- 
pragt , en alles wat ons fou konnen afwenden van den 
waren Godsdicnft. ©oo?t£ ïjanben en oogen na bm 
lemeïopöeffenbe/ bojfïïjpupt: O Aimagtige 

God ! ik dank u , dat gy my hebt vergund 't geen ik 
foo lang en foo ernftig van u hebgebeeden. 

Ji>traï$baac nafp^afeïjp tot 't boïft beefe tooo?* 

bttl ; Gy , mijne lienle Soonen (want ik wil uwen 

Vaderen uwen Befchermerfijn ) , gelijk Chrlftus niets 

voor fig lèlven , maar alles voor ons gedaan en gelee* 

den heeft , foo vertrouw ik ook op den barmhertigen 

God , dat hy my foo lang fal laten leven , dat ik deetc 

Vefting volbouwd heb, en gy mijne hulp lult konnen 

lier konnen niiflen ; want alles wat ik voor heb , fal gefchieden om 

denken, dat uwentwil, en aller der geene die op gelijke wijle als 

volgen fou gy H c dcn , herwaarts lullen komen in 't lelve voorne- 

?Jgdis g r IT)en - Al, mijne poogingen ftrekken alleenlijk daar 

ioe 3 om alle verdreeyene vroome irnpfoiftiï , Sftan- 



£n daar na 
tot al 't 
volk. 



Wie fou 



JOHANNES LeRIUS. ^r 

jaarden , en andere Natten der Chriflenen^m blij veilde 
plaats op teregten, op datfe bevrijd raogten fijn vaii 
de vervolgingen des Keyfers , der Koningen, en an- 
dererVorlten ; dusgeleegenheyd hebbende, om God 
met reyner herten te dienen. 
<©n# fpjdfc Viiiagagno onë aï tTamen aan op vertrek, óm 

Woenidag bm 7 Martius Anno 1 ss7 , $$ a bit gefpjeft L ot f" k 
bebalöp ong/ bat top on£ fouöen betUaegen f n een £°j! sdlcnft 
bpfonber ©eetceft / 't toeft ïjp öab boen toeristen in u 

't mibbenbeé €p(anb£ / om baar 't tooo:b <&obg 
aan te ïjooren. <©oe top nu t'faam stomen toa* 
ren / en 't 4i5e&eb betrigt toa£ / öeeö Richerius b'eet> Eë&ifc 
fre §3?ebicarie in ö'Americaanfche <0emeente / ober dicatic hï 
öe to00?ben Davids Pfalm xxvn. Een ding heb ik van Brazih 
den Hecre begeerd , dat tal ik foeken : dat ik al de da- 
gen mijns levens mogt wooncn in 't Huys des Heeren , 
om de lieflijkheden des Heeren t'aanfchouwen , en 
t'onderfoeken in lijnen Tempel. 

(Certójjï Richerius fijne indicatie berrigtte / m Gebeerde 
bm l«t taerMaatbe / berijief VMagagno gebttrig vaa villa - 
tfjn'oogen tm tytmd/ ffoeg fïjneöanbent'famen/fX° 
fiigtte öettïp/en fMbe flg fooöanig / bat peber fïg defeive. 
ober tjem taertoonberbe, 't <®ebeb/ nabe ©>ebt= 
fctng / gebaan ftjnbe/ ging 't boft toeer na ïjup£ ; 
bocfrtop/ bic nu eeeft aangeftomen toaten/ tebm 
oufe mibbag-maaïtijb bp ijem- #n£ totetb taoo^ 
gefet aBoiteï-meeï / gebuccaneerde ©ifcö/ bati^/siegte 
geb?aben en toegerigt op be toyfe bet Wilden ; ne* Galle *y > 
ben£ meet anbere foojten ban 3©o*teïen ,/ onber voor f\ 
b'afcïj gaat gemaaftt ; tataar ban mm plaats ÏÏ^S?. 
b?eeber fa! gefpjoten toetben* ®e tfcanft toéS üe^ ^ene. 
gentoater tipt een 25aft / gantfeïj groen en onfup* 
ber/ geïpnum 't fl^t in oube Aagten/ baat beeï 
ftiftbojflTcöen in (Ijn/toant in bit geijeeïe €pïanb toa.S 
geen Fonteyn , of 25o?nput* <êt$iet tieten top on^ 
bebuiften/ batïjetbe$Baagtoelbequam/ bermit^ 
't in be Jkfteepen uocö beeï arger toa£ getoeefh 

mm# epiibigbe btefe Col lation , of «Safïeru, |a M 
be JlBaaftyb boeröemen on$ tetfronb aan ^bm ar- terftond 
bepb / om 't ^ïot Coliigny berber te bebefïigen, aan den 
©u^biienblpontfïngViiiagagno ong op beneet= aibe >^ 
C % ften 



* 



' i 






-|l 



Slegtc 

Slaapplaat- 

fen. 



Viliagag- 
no drijft 
haar gedu- 
rig tot den 
arbeydby 
weynig en 
gantich 
ilegte lpijs, 



Sifn echter 

t'eenemaal 

gewillig, 

opgewekt 

door haren 

Predikant 

Richeiius. 



3<$ SC H ï P V AA R T V A N' 

fïen bag onfet aanftoomfl- 'ê Hbonbs? / ais pebet 
ter tuft otibet ba& fogt re ftomen / gafirieu Phiiippus 
m fiepbe be $ u :ebf ftaiïten een gering Jèïaapftamettje/ 
mibbenfn't€planb.. ©ngbelangenbe/ men toec* 
fcfjafre onleen lint / toegéilgt ban -een Wilde, bie 
een ïijf-epgene ban Viliagagno ïm$ I aan ben 
<©eber, ©pbeöefitebefelbe met <öïja& «©aarlepb* 
ben top on£ tet rufre / in be ftoogte/ op gefttiftte 
SSoomtooïïe-^etten/ bolgen^ begetooontein Ame- 
rica. 

®ermft$ top ban foo bcel nptgefrane ongemaft* 
ften op beftepg feer bermoepb / baarenöoben afge* 
mattoaren.bóöjbeïjittc/ toèïtte iu Braül ongemeen 
groot i$l fooïjab Viliagagno on£ niet foo feer 6e* 
gooren aan te bitjben* €ci)tet moeften top bm bof =- 
genben bagaï tóeer aan 't toerli ®e Portie onfer 
leeftogt beelbe öp feefc ïiarig upt ; l&eftaanbe pebfer 
bag in ttoee Höaatjeng ban'trauto 3©ojtel-mceï; 
't toeïft top ten bctkn ftooftten met ftinftenb toater 
upt ben tógen&aft tot een %m ; ten bttlm rauto 
aren / geïijft be Wilden. <©ïibeïtuflrcï)en moeften 
top bag op bag ftrengelgft aröepben / ban bm b?oe- 
gen mouten tot ben laren aboiib, 3&it bagt oh£/ 
Die foo beeïopgee geïeeben öabben/ onb?ienbüjfter 
geïjanbelb te fijn/ aï£ een getroutoe Vader fijne Soo- 
nen (geïtjMjp ftgen on^eerft genoemb jjab) be- 
taambe te boen, 

Ccïjter toaé nfemanb onber on£ / bie niet een 
gantfege maanb fang öoben bermoogen fijn toetft 
toaamam/ öoeongeteoon ïjn fnïftjS ooft fïjri mogt 
3©ant top betlangben feïfö / bat 't M$t Coiügny 
boï&outob mogt fijn ; en Richerius , bm ottbften on* 
ber be ©jebiftanten / en toaarïfjft een feer trefltjft 
Jteertaar / bermaanbe tm$ gebutig / getoüïig ïjier 
m booste gaan ; ban nocï) / om onfe ïjeitennoeï) 
meet te öetoeegen / on£ Viliagagno boo^fleltenbe 
aï^eenttoreben Apoftel Paulns, bieonber betoilbe 
Americanen fogt upt te ÖJepben 't Euangelium en be 

fupbere Heere Gfirïfffi ^ulftér toiféf bjoegen top on$ / 
batftp (Viliagagno) ober on$ niet 't minfte ïjab re 
ftlagen/ aïgöfe&era in aïïe| geïjoojfaamben / foo 

ïang 



JoHANNES LêRIUS. 37 

Tang ïjp ftgö bjoegïj na be toare Religie. 

J$p öeVuiïïtööe niet alleen / maar öebal ooft felfó / 
bataten boben 't öaaaHjftg vöebeb/ 't ïmïU na ber* 
rigteben aröepb pïeeg te gefcljieöen / op öe Sondagen 
ttoee J&eöicatieh / op peber Werkendag eene fbu 
boen. &rpbe ooft / fijne mecning te fijn / bannen 
beH. Sacramenten fupberïijft nai5ób$ 3©oojb fou 
öeöienen / fonbec Mehfüflijhe toeboenincren. 3©on 
nocij/öat be J^ebihantcu fonöen magfijeöben om 
te toaffen begeene/ bMi*e ftraf Umarbig toatetn 
<©it gefcöiebbe in b'eerfte .toeefe onfer aanftoottifriii 

BrariL 

f>p Sondag ben 21 Martius , afémen b'eetfte maaï 

t H. Avondmaal m 't Braziliaarifch ^fot ColHenv 

foubebienen/ en be |&eW&anten be Communican- 
ten te booten onbeefogt öabben / offe toe te ïaten toa- 
ren/ toajfereenen onberfjaar/ aan toeïfife tfoftf* 

felben/ genoemb Johannes Cointas, anbetóHeöor 
©oo?tfjögtoa£ïjp getoefteen Do&ortn b' Academie 
ban Parijs , onberbiemen Sorbonniften naetnb»Sn 
berfogten ban öem een openbare <©eIoofs?-6eIftöentö7 
eer fjp ten «bonbmaal ging. mt beeb ïjn be bol* 
genbe Sondsg boo^ be santfcjje* Gemeente. 

ffl& gebanej^eöieatie toonbe Viliagagno ftg feer 
pberig ; tigtte ftg ober epnb / oberfag 't bofe / en 
bebal/bat be Capitamcn , Jbtieeïieben/^cïjeepëkneg* 
tm I m anbere/ tuelfte/ alfotótoelfe ter fterfcqua= 
men/ nocögeen 25eKJbentö ban be toare Heerege* 
baan l^abben / fouben tipt gaan / aïfoofe 't II. Avond- 
maal noeïj mtt beeïagtig ïtonben toerben / en niet 
toaarbig toaren / be febiening bes 2pHï0b£en 3QMn£ 
t'aanfcöoutoeii, " 

Sdoben bien/ om 't&totben SSïmagtigen toe te 
epgenen/ en een openbare 25eïijöen$ ban flftiötë» 
ioofteboen/ fooanldöe ijp neer op eenïiufTen ban 
Syöe / t toeïfc ijem ban fijne mknmz$ geburig na 
geömgentoierö/ m fp^HObeitipbttoees0ebeeben/ 
toeter Copyen ift magtiaben getoojöen ban tooo^b 
tot tooojb ; toaar in öp / met aanroeping ban <©ob£ 
mam I en öetupging booj <0ob / Mijbm\$ beeh 
ban be Gereformeerde Religie , met bertoerping ban 
C 3 anbere 



Viliaga- 
gno wii de 
X^digie 
myver^eb- 
ben, ook 
de Kerklij- 
ke Tugt, 



Eerfte 
Avond- 
maai, ge- 
houden in 
Brazil. 



Geval met 
J. Cointas. 



Villagag- 
11 ons be- 
toning van 
een fonder*- 
•lingen yver. 



Sijn Ge- 
ioofs-belij- 
denis , en 
openbare 
Gebeedea, 



. 



Hy..Cöm- 
xauniceeit. 



Maar haaft 
daarna valt 
hyaf 



t@t 't Paus- 
dom; werd 
tyrannifch 
en hovaax- 
d«, &c. 



Thlcri 
Jongens 
der Wilden 
na Frank- 
rijk gelen- 
den» 



Twee Jon- 
g dingen 
der Wilden 
trouwen 
"*tjvee. Doch- 
ters, mee. 
uytFrank- 
rijk geko- 
men j na de 



38 Schipvaart van 

aubete/en beebeom fïantbafïfgBepb / met befte* 
iwegïijftfle rebenen ; [ bocB 't fou te beeï plaat*? fte* 
fïaan / befeïbe gier in te boegen in Baren boïïen 
tTainenBang]. 

3l5a'tuptfp£eeften beefer ttoee <ö5efteeben ging BP 
öen eerfïen aan be Cafel be^ peeren / ontfangenöe 
't 25?oob en be ï©gn ftnieïenbe. ïfaafï baar na fte- 
gonben BP en Coïntas Cloijffeïingen tegen$ be 3tee= 
re htt Gereformeerden ban 't H. Avondmaal intt 
toerpen (taaarban J.Leriustoöbïoopigfterigt Beeft 
gebaan/ gelijft ooftbanbeDifpmatientuffcBm beefe 
ftepbe/ enbe#?ebiftanten; met toebetïegging ban 't 
geen Thevet Bier ontrent uptgegeben ï)ttft ) ♦ 

fiojtïijft / Vilfegagno ftegon feer quaïijftbanCai- 
vrnus te fp?eeften ; quam nu feïben in be Jpjebicatinu 
fagbe Gereformeerde ftmr aan ; en biel epnbïp ge* 
Beeï tot 't Paufdom. ©eranberbe ooft gantftl) ban 
Seebrn ; Voierbtegen^be Wilden enftjn epgenboïft 
öobenaïïe maten tyrannïfdh ; toaarban ongeBoo^öe 
Exempelen genoeg te binben (tin ; baarenftoben 
gantfcB toornig/ ongemeen ïjobaarbig / ($t. 

«Per 't bi$ berr' quant / toierben tBien giongeng 
her Wilden , eïft ban ontrent negen iaren / na Frank- 
rijkgefonben. ®eefe Babben be Wilden, ftptoeïfte 
toptoaren/ ban b'anbete Wilden Barebpanben ge* 
bahgen bekomen/ en Viiiagagno Babfe ban befeïbe 
geftogk 3^en 1 f Junius , na gebane j&tebicatie ban 
beft J§?ebiftant Richerius , en onfer aïïer <©efteeöen 
tot <0ob / op batfe mogten fijn a$ b'€erfïeïingen 
öer Sterft tipt beefe cïïenbf ge toübe Naden , gingenfe 
f fcBeep* Cm beeï bet feïbe bereeröe Koning Henrik 
de lil. aan beboojnaamfïe in Frankrijk. <êmm 
onber Baar Beft ift op mijne te rugg' ftoomfl geftenb, 

Ctaee jongelingen bec Wilden , toeïfteaan 't .. 
ï$of ban Villagagnp toaten/ toierben/ na betotjfe 
ber Gereformeerde ïteift/getrontob aan ttoee jonge 
©otBterai / met bng v^t Frankrijk gegaan* <3!ft 
beeftaaï Ut / niet aïleen ƒ om bat beefe b'eerftetoa* 
ren/ toeïfte in Braxil na Chriftlijke getooonte in b' 
Ccöte^taattoietbeninge^eegenb : maar ooft/ om, 
bat be Wilden , toeïfte tot 011^ quamen / fig beet meer 

toer* 



JOHANNES LERïUS. 39 

bettoonöetben obet / en geneegen toaten tot onfe 
eetlijft-öeftleebbe &?outo&>erfQonen / a\$ obet en tot 
öare naafttgaanflte$ / of onfe ft etft-£etemonfen / 
toaarban fp nocïjniet^betfïonben. 

5^en boo$eenen gemeïben Cointas ïjeeft ooft ben 
16 April 25jupïoft geïjouben met een 2Sïoebbettoan= 
te ban eenenban Roan, genoetnb Roque.t ; We/ftojt^" 
na bat top in America toaten aangekomen/ beefe 
gjonftbjonto öp Teftament ïjab gefïeïb tot «Erfge* 
naam aïïet ftjnèt toebeten / bit ïjp met (ïg öab ge^ 
boerb; toaar na öp oberïeeb. fijnen ttjftbom öefïonb 
in allerlep 3©aten/öp beWilden toeï getoiït; aï^JiBefc 
fen / dammen / «Spiegel^/ ©ifeïj-angeïen /en Wet'* 
geftjfte bingen* ^it Ctfbeeï quam Cointas toeï te 
pa$ ; toijï ïjp aïïeen aïïej* na ftg nam. 

^©'obetige ttoee 5® ocïjteren ( toant bijf footrani- 
ge toaten met ong obetgeftomen ) namen totjfBan- 
nen ttoee Normandyfche Coïften. 

©etmit^ nu be feet tojeebe öeb$ben ban VTllaga- 
gno tegen^ b'atme Wilden onmenfcöïyft toierben/ 
en ïjp ooft baagïijfté meet en meet on| obetïafïigbe / 
foo beeben top tnembooj be J$eee Phïiïppus aanfeg^ 
gen/ bat top/ na bien ïjp ftg ban b'Euangeiifche Re- 
ligie ïjab afgefcöepben/ niet meer. aan ïjem berooid 
ben/ ofgeöoo?faamï)epb fcïjuïbig toaten. Wilben 
ooft boojtaan ö^^ niet meet ïjeïpen tot be betfïet- 
fting ban 't ^ïot Coiiigny. ^aet op betöoob öp / 
on^boojtaan be ttoee maatjen^ W o?teï-meel meec 
te geben ; meenenbe on$ §kt boo? in bf'uptetfie noo$ 
te fuïlen brengen / of ban öonget te boen fletben. 
©ocö bit berbjootongnfet/ maar berïjeugbe tm$ 
beeï meet ; toant top ftonben ban be Wi iden boo? een 
|Be$ of ttoee/ of anbere ftïepntgïjeöen meet 3©o?- 
teï-meelöeftomen/ aï$ ïjp m\$ in eenöaïf jaar öaö 
uptgebeeïb, 

g^eefe Wilden boeren biftmaaï met fjare Jkïjupt- 
jtn$ na-on£ <£pïanb / en top befgeïijft^ na jpte'^ftó^ 

jpen / Om pïtó te Proviandeeren. ©etmit^ mi Villa- 

gsgno. on^ onfe Portie niet gaf/ ïjielben top onp 
gantfcpjft # ban ïjem ontfïagen. I|p fou getoifïtjft 
getoeïb tegeng tm$ geptogb ïjeööen/ .tooien ïm fïg 

'G 4 öp 



wijfe cicr 
Chriftenen, 



Houwlijk 
Van Coin- 
tas , 
met een 
Dochter 
ook uyt 't 
felve Kijk. 



E dit van 
twee ande- 
re. 

De Nieuw- 
aangeko- 
men e wil- 
len Vilia- 
gagno niet 
meer ten 
dienftfta:m. 



Eenige 
Aanmerk- 
lijke 
faken, 



\l,r 






4© 



welke lig 
hier on-? 
tft nt. 



en ontrent 
andere 

dingen 



hebben 
toegedra- 
gen. 



Schipvaart van 



Viliagagno 
verbied 
haer fijn 
E-yiand 
en Slot. 



§y wijken 



op be fijne öab mogen berttoutoen ; bocö fp ïjateben 
ijem / onbet todfe öeboomaamfïe ftg onöefcijioomb 
booj on^ berMaatben» €c!jtet onbetftonb ïjp flg 
nocij 't boïgenbe> 

28$ tft m Johanncs Gardienus ban 't Vafte Land 

quanten / toaat op ton on£ ontrent 15- Hagen ijab- 
ben ontljouben / geïiet (jp fïjj/ ai£ of tjp niet toifï Pan 
't oerlof/ 't toeïlt Buteus , fijnen Legaat , on£ gege* 
ben öab / eet top ban 't <Êplanb af-boeten : maat 
fcpöbe on^boo| r t53ebeï/ 'ttoelMjpfeïfê öaböoen 
beriiönötgen/ bat nicmanb / fembee bevïof/ upt 't 
J§>ïot fon gaan, Mm beiijaïben be ïjan&aan ong 
flaan / en on^ in be 23oepen leggen / eb'en aï£ toaten 
top fijne ^êïaben getoeefl ^eïfeecPhiiippus, bien 

top aanfebOOktl 'toatetl / refpeöeerde Viilagagno 

te feet ; betntaanöeonë/ httft (Irafboo? eenbagcf 
ttoteop on^tseneemen/ metfeïofte/ bat top/ fèo 
ïjaafl.öegramfcöap ban Viliagagno toat gefïiïtfou 
fijn / toeet ïo^ gelaten fonben toeïben, <®orï) top 
gaben ïjem tot anttooojö/ fiiïfe^ niet te toillen boen ; 
eetft/ om bat top fijn Söebel niet meet onbettoo?* 
pen toaten ; en baat na / om bar ï)p aan ong treuto- 
loos toa^ë getooiben. C v >nblijft/ bat top Exempelen 
genoeg Sattbefö aan be geene toelfte nocü in ö'pfer^ 
gingen / en öaaglpj* op 't eïlenbigfïe mijSganbelb 
tofetben* 

't 25leef betöaïben öiet fcp ; toant toijï top on£ 
met on^ feflijienen t'faamber&onben öabben / m^t 
boomaamfie ban Vi 1 lagagnons ftrijggËüoUt / toegen£ 
fijnen 28f bal ban be Reiit?ie,niet fouben geboogb öeb- 
ben / bat oné ïeeb gefcijiebbe / foo berf be öp fijn boo?- 
neemen niet in 't toetft ftefleri* I^eeb oné tcl)ttt baat 
naaanfeggen / bat ïjp 0110 niet langer in fijn <fi*p* 
ïanb of Jbïot toon biiïben ; maar bat top onë ut* 
flonb fonben toegpaftfim. Sjiibien top getoiïb tjab* 
ben/ ïfgtïpïjaööentopöem npt'tCpïanb tonnen 
berbnjben ; boel) getoilïig gingen top ban baat / om 
betfcöepbene getoigtige teebenen toil / na bat top agt 
fBaanbenin -tCpïanben JblotCoiHgny toaten ge- 
toeeft/ 't toeïft top met f toaten atbepb ijabben ïjeï= 
pen boutoen, 3©p öegaben on£ op 't V ade Land ; \ 

baat ! 



JoHANNES LeRIUS. 41 

baat top ttoeefBaanben toagteben/ tot baVtt ten gewiiiigi» 
^cljip aanqttam/ 'ttoeïft Braüiien-hout innam in y } VA * Q 
be üfaben / genoemb Habie de Grace : jfêet toten 
top in accoojb traben / om onp na Frankrijk ober te 
fyengen. 

©nbertnfftöen öcgabcn top onénaben gee-boe* vriendiijk- 
fem Ganabnra , en tegerben on«S aan een ©ïaat£ be^ he > ( J d « 
linftee <©ebet#/ ban beFrancoifen geïjeeten Latera- ^f 
ria , een ItaÜaanfche jflSgl ban 't 5>Ï0t Colligny . ©jfe \J AI 

maal berboegben top on,é ïm be Wilden ; maaferen 
fcenni^metïjaar/ en gingen met öaar öetom toan^ 
Mm. jèp toonbcu fig aangenaam en taienölfjfc 
tegen£ ons? ; öefogteii oné a$£ toeembe «öafïen ; 
fijagten on$ ooft Cettoaten en ahbere noobtoen* 
bigöeben. 

VIL Hoofdstuk. 

Befchrijving van den Zeeboefem Ganabara , anders ge- 
noemd Rio de Jennero. Steen-Rots , geheeten Pot de 
Beurre, of Boter-Pot. Andere Rots , La Rat tier e , of 
de Ratte-Val. 't Eyland en Slot van Villa%agno, Ver- 
fierde Stad Henricopolis , van Thevet gefield j maar wel 
een Berg , geheeten Henrictis. 't Groote Eyland. Vi£ 
fchen. WalvuTchem Andere Aanmerklijkheden. 

VCtmttö be geeöoefem/ ban be Wilden geïjee- zeeboefem 
ten Ganabara , ter ttjb ton in bit Hanb tooon* Ganabara » 
ben I toegen£ be Franfche ^cöipbaarben / be be* 
roembfle üfaben toa£ in bit gantfcïje <0etoefl / foo 
falnietonbienfïig fijn/ befelbe öier in 't bpfonber te 
befcitj2iiben. 

®e Portugeezen noemenfe Rio de Jennero , totjïfe B 7 de Po *- 
befelbe b'eerfte maal op Nieuw-jaarsdag fonben inge* ^ e d 2 e en 
3epïb fijn. Itegt 23 Graden ban ben equator , on* jcnnoro. 
bet ben Tropicus Capricorni. Thevet fegt in fi|M 
25oehde Viris llluftribus, baar ï}£ Quoniambec ge* 
todbig opp?onftt / bar ik / of eenen anberen H&tbxk* 
ger / beefe ^eeljaben fieï onbet ben 23 Graad beg Po- ° n * aaj> 
H Antaraici ; öaatöt boel) nopt anber^ Ijier ban ge* tIw 14 
fcï)?eben öeb / ban ïjier fiaat. ï©at anbere mogen 
$ebaan {jebben / i$ mp ón&eftenb / en raaftt mp niet. 
Cf &t$ 



^ 



Lengte en 

breedte 
deefer 

Haven, 



D'Invaart 
gevaarlijk. 



Berg , of 
Steenrots , 



van de 

Fran$ oifen 

genoemd 

Tot de 

B eurre , en 

waarom, 




. 



Schipvaart van 



Mi& ontrent n Franfche mijlen ïang ; en aanfom* 
mige pïaatfen toeï felien of agt mijlen &jeeb* <® f nu 
toef 't <0efetgt / toaat in beefe ^abett legt j niet 
fOO ïjxrog i$ aïg mS ^eöetgt aan dé Geneeffche Zee , 
foo ton 't ecötet mk 't feïtre Vuel bergeleeiften toerden/ 
toegen^ 't aanfrooten be£ ïanbfcijap^ 

Hengjngang $ gebaatlp/ toptien/ upt be 
Hooge Zee ftomenbe / aan b?ie tooefïe Cplanben 
moet&eenen baren ; met groot petpel bet ,êcöee- 
pen/ batfe op de floppen berbaïïen/ en taffttftften 
fiooten mogten» ® aar na moet men 3epïen boo:bp 
mim Mtin btt Bet / niet fioben be 300 babenten 
öjeed / öietet Hnfterï>anb upt een 25etg / of töotjï 
hoomb/ fjeööenbe be gedaante ban een Pyramide, 
onder bf erftant / öoüen een fpitg toeïoopende Jkeene 
2upl geïijftfojmtg. 

©eefe Orig $ öoben maten gtoot ; fc&önenbe ban 
bette / niet banbe |5atttet / maat boo? bltjt ban 
iBenfefjen ïjanben hn$ opgetegt te fijn. 3®aarom 
be Francoifen ï)em öp geifiteni^ noemen Pot de Beur- 
re, of be Botcr-pot , totjï ïjp föo tonb / en geïp 
afó een gtooten Cfjoom baar fimt ^ïémen een 
toepnig berber fnbe^abeuftoomb / (Termen eenan^ 
bere taamïp-b^eebe Éot^V die rondom ïjondetden 
ttointig ©ademen hik i$. 3©p noemben ïjem Le 

Rattier (deRatte, of Muyfe-val )., <©oe Villagagno 
eerfl in bit <©etoefï quant / bced öp aüe£ upt be 
^cïjeepen op beefe .föot£b;agen; meenenbe/ befefc 
befïetft teftonnen maften ; boel) b'onfïupmigïjepb 
htt <sMben bjeef gein ban baattoegïj- 

't <^planb / toaat in top toaren / ïegt nocifj een 
Franfche ||Bg! öooger / of baar öoben* €tt Villa- 
gagno baat quant / toa$ 't tooefl en ongeöoutod* 
Bebat een ïjalte Franfche jUtj! in den omftring ; en 
$ fe| maaï foo ïang aïö tyeeb; ^e flippen gaan'ec 
fnoer-regt om lytmzn, beiljaïben be ^ctjeepen tot 
op eeniBufquet-fcjjoot na'tfelbeniet ftannetMtaat* 
beren. Jkif$ met %mt§ &anmen'et niet aanfeo* 
men* deefer toij$ $ 't ban jJatneten feer fïerft / eit 
tjeeft geen aanftoomfï met 2&ootg / al# baat be l$a* 
bat IC Hoornets Ut Cplatid toüïert öetoate n / 't tóa^ 

re 




JOHANNES LerIÜS. 4J 

reboo? geen getoelb tebetobeten geXxieefï ; maat boo* 
be naïatigtjepb bet baat op ftjiïbe fïjn'et be Portu- 
gctten meefïet ban getoojben/ na bat top toeer in 
Frankrijk toatep gefeomen* <©p öepbe be sijben toa£ En dcsfe*-. 
*enï$eubeï/ taaatopViliagagno Hutten fjab boen7 enGs " 
fïeïten, £ijnïJïaab!fmp£öoutobel^ 
Cpïanb$ I op een $ïot£ ban onttent 50 of 60 boeten 
ïjoogte. «©'obstige Paat^ïiet ïjp effenen / om'et 
^upfen op tefetten / toaat in ontrent 80 petfoonen 
töoonben ; toant foo beel toaten'et / afê men fijn 
boïïs baat onbet teïbe. 't 3©aten maat ffegte ^nt* 't siot 
jen$ / ban aïïetïen Materialen t'famen gefïanfï / ban genoemd 
ronbe fouten opgefïapeïb/ en met ïimpbenöebeïtt/ CoUl &v 
geïtjft in America 't geöjupïs i$Mkm 't 25oïtoerït en 9 t 
Ütaabïjap^ toa$ opgetegt ban eenig Citttmet-öout* 

Wt nu fë 't ftonfi-fhft-/ en'tïjeetlöfe <0eöouto 
be^gantfeïjen g>M$/ 't toeft Viliagagno ben naam 't«cerea 
ban Colligny gaf ban NovaFrancia.' 3IMt betb ïjp dcsAdm f" 
aï^teteetenbanCafpardeColligny, Admiraal ban f/ank V riik 
Frankrijk. 3©ant fonbet be£ fèïben gunfl en ïjuïp 
Öab öp nocö beefen Cogt fconnenbettigten/ nocf* 
eenigeJ&efïingin Brazii ïtonnen boutoen* 3©it<0 
toefï toietbboemaafê Nieuw- Frankrijk geïjeeten* 

Cettotjï ih bit öiet betïjaaï / ftan ift mp nkt ge* 
noegbetbjonbetenobet'tgeen A. Thevetfcfcljftban Thems 
feeftete^tab/ genoemb Henricopolis , iaeffie fem I er ^ dc 
leggen tet tegtetïjanb ban 't «gtfot Colligny , op 't xicobX' 
Vatte Land. 3Mt ïjeeft ï)P / ttoee /aren na bat öp 
toeetin Frankrijk toaj? gekomen / Anno 1 5-5-8 bug 
booj gegeben / mifftfjien om ïftoning Henrik de II. > 
bteboemaaï^ obet Frankrijk regeetbe / te flattecren, 
<©eefe ^tab fcïjiïbetb öp on£ af in be 25efcönjbilia / 
be^ geeboefem^ Ganabaras , en öcg! j§lotjï Colli- 
gnii. 3©ebetom ïjetïjaaïb öp 't in fijne Cofmogra- 
p'hie. i|iet tegené fegge % met ge toiffe toaarljepb / 
bat bp onfe af baatt upt Bmli , toeï agttljienraaan* 
ben nabatThevet tóag bertroftften/ geenl^p/ 
beeï min een «§tab öeeft gefïaan / ter pïaatë baat 
ÖP ftjn betiigt Henricopolis gefteïb öeeft ; iMfte 
^tab ftp irtbeFranfche iCaaïnu Ville-Henrjr, ban 
Henry-Villc noenib, 



- 



1 ' 



Twee 

Bergen ? 

«Teene 

genoemd 

Hcmicus , 

d'andere 

Conqui- 

lérens. 



't Groot 

£yland ; 

bewoond 

van de 

Natie 

Tuppiii 

Imbas. 



Woeile 
Eylanden , 
daar men 
veel Oefters 
vind, 



Trefliike 

Viüchen. 



Onguur- 
groote 
Walvif- 
fcjien, 



44 Schipvaart van 

^ &tf fieenflïng getoeefl be $iaat$ / toelfte top 
noemöen Lateraria , baat onfeïfanbtoerï$ïiebenen 
©agïoonet^ eenige ï|utten optigteben. #nbettuf* 
fcïjen ebentoeï i£ bit toaat / bat ter plaatg / baat be 
Franfoifen flg albereeiH needieten / een 25ecg $ y 
bienfe Hehricusnoemöen/ na ben iSaamöe^ Fran- 
ichen ü* oningé ; qëiijh top ban ooft ben anberen tö£= 
boegben be benoeming ban Conquf ïcrcus , na Phi- 

lippus Conquilercus, bieonéupt Frankrijk na Ame- 
rica boerde ; öoelj een 2S«g" en een &taö fï)n mal* 
fcanbet foo geïp / aK een ftettë ttn «toe* 
#tt ïjeö ift noobig geagt / tjiti tt feggen / f op 

bat Vem Of b'anbece Landbefchrijver bOOjThevets 

Henricopoiis. fïg niet mogt ïaren mifïmhm ) ; en 
heece nu toeec tot ben Seeöoefem Ganabara ; toaat 
ban lioel) aan te mcrfeen fraat / bat ontrent byf 
Franfche mijlen boben/ of obeiv be ©e/imgCoiii- 
gny een boben maten fetjoon en bfugtbaat €pïanb 
k$t/ 't toelft top ben 3j5aam ban 't Groote Eyiand 
gaben/ toijï 't fe$ Franfche mijlen in ben omluing 
fiebat» QM&maal boeten top bettoaatt| / omoni 
te provianderen , en anbete behoeften te tjaïen öp be 
baat op tooonenbe Tuppin Imbas. 

^aatenboben leggen m beefen geeboefem beet 
tooefïeoEplanben / toaat in men ongemeen-ttefïij* 
fte Oftrea, of <&tfttx$ / binb, %é Wüden buphen 
onbet3©atet / enöaïen gtoote J>teenen op / toeïite 
bol Mepne <®zfttx$ fitten / ban öaat geïjeeten Leripes. 
^oobafï fïjnfe aan be ^teenen/ batmenfe nauto- 
lijk$ baat ban ftan af tetjgen. <®antfetje ïteetelen 
bol fcooftten top ban befetbe; en in eenige bonben 
top paatïen* 

9|n bit Wattt fijn beel ttefrpe ©iffcöen ; inftm* 
betljepb feet uptfteeftmbe Barbeden, gee-batfen£/ 
en anbete fooiten ban mibbelmatige grootte ; toeï- 
üet eenige i¥t in 't Hoofd/luk ban be '©iffcöenfal öe* 
fcöjtjbeh. ^'onguut-gtoote3©aïbifrcljen/ toeffie 
ftg boben 't toatetbertoonben/ quanten on£ foo na 
fip / bannen befeïbe met een fefepn «Stuft Canon fou 
ftonnen i&etep&t ïjeööen. %ocöiftberttöuto/ bat* 
Nienöaatmet ïiogeïen toepnig fcïjaöefou ftounm 

toe- 



J O H A N N E S L E R 1 ü S. 45 

toeboegen : iminerg / batmen ïjaat baar mee nat 
bennagboobtefcijieren* ^ê>p rcoliani b&galben on- 
beïeebtgb ban on£ toeg- Rebben een biufte ïiüj$ / 
en fijn feet Uer. 
oSene bee fcïbe bleef op be gronb fitten / onttmt f**? der 

tluee Franfchc mijlen ban 't Mot Colligny , na *t raakt g op 

©oo?gebeegt Capo de Frïe toe ; funbee Vueêr in See de gremd 
te ftonnen geraken* <&cfyttt berf be niemanb ontrent vaft ; ea 
Öem feomen / foo lang ai£ £p leef be ; toant men J^^. 
ïjoo:be fijne gerugtmafting ttoee Franfche mijlen deide. 
beer' ; en ïju betooog b'aarbe boo? 't liaan wïet fijnen 
^taart ©oeljp boob toaé/ Ijientoen/ bepbebe 
Wilden en b'onfe/ fluhften bfeefclj ban öem af/ en 
bjoegenfemet (Tg ; ïatenbe 't obeiïge leggen. 3©p 
maaftten geen totófc ban 't bïeefcf) ; toijl'ee geen fon~ 
beriinge fmaaft aan toa£ ; boeïj 't ©et fmoïten top / 
en geb^uphren 't boo* ©lp m onfe ïampen- ^e 
Cong / todïte men boo? 't befïe öoub / toietb gefou* 
ttïl I en aan ben Admiraal Colligny na Frankrijk ge- 
fonben. 

tïan ben tanb beefe^ Seeboefemë fijn ttoee foete socte 
bïietenbe 3©ateren/ geïjeelban 't tlanb ommigby wateren. 
en in Ganabara loopeube» <&p bttk Stroomen öeö 
ift fomttjbé met be Wilden gebaven / en befïgtigb 
beele Sater ^o?pen / aan bepbe be tenten geïeegen. 
<©italïe£ ïjebifi in Ganabara toaat genomen ; en 't Dorpen 
bebjoef b mp bie$ te meet / bat be Fran?oifèn boo? be der wiidc «; 
Portugezen beefe ©efïingtë ontnomen/ toijlmenbe* SiW 
felbegantfcljïigthjlfiö^b nonnen beïjonben/ inbienfe b»* du. 
regt betoaarb toate getoojben* &u fijn be Fran- 
fchen beroof b ban beefe berfeefetbe toebïugt/ en be 
Jjeetïgfte gdeegenïjepb tpt ïjaate Americaanfche 
Scgtpbaat&en. 

3£aatf£nocö eenanbetegtoote^eeboefem/ on*Andeie 
trent 20 of 30 mijlen ban Ganabara , na be Provin- zeeboe- 

tic Rio de la Plata , en be Zuyd-Zee. ®e Fran£oi- 
fen noemen befèïbe Vaforum. <©e boo*bp batenb* 
«Scheepen pleegen beefe ÏMben aan te bom- <0eKjft 
ban ooft gefeïjieb bp 't ©oojgebetgt Capo de Frie, 
baat top / boe top na Brazii boeren / eerfï aank- 
wamen* 

VUL Hoof^ 



_ 



4^ 



Schipvaar* v 



AN 



VIII. H 



O O F Ö S TUK. 



Korte 
herhaling 
van 't 

alreeds 
verhaalde. 



Geftalte 
der Wilden, 



Weynige 
gebreklijke 
onder haar- 



Koog en 
ouderdom. 



Gefóndc 
lugt. 



Bekomme- 
ren fig 
nergens 
©ver. 



Geftalte en Aart der Wilden in Braz.il. Werden feer ou« 

Bekommeren % over geene Weereldlijke dingen* 
• Gaan t'eenemaal naakt. D'oude Mannen bedekken \ 
Manlijk Lid < en waarom. Doorflökene Lippen j en 
groene Steentjens in defelve. Doorftokene Wangen \ 
waar mfy ook Geiteenten dragen. Verwingen. Ver- 
cierfTelen. Yrouw e n-C ieraden. Aanmerking op der 
■felver Naak'tgaaning» 

'©tnoctjtoe öeö ift befeïjjeben / toat 01$ op be 
_ gee/ tettotjltopupt Frankrijk na Bmii boe- 
ren / bejegend/ en tan on^ geften \$ ; ooft öoe 't fionö 
met't€p!anbenJ>fotCoiiigny, foo lang top baat 
\mm I ttefcêttf be geïegenïjepb be£ gee-boefem£ 
Ganabara. €ee ift tut toeet t'^cöeep gaa / om na 
Frankrijk te 3eplen/ fïaat ooft pet$ te feggen ban 
ö'gntooonet^ beefe$ ïanb& 

#m mi hit met ojbje te boen / foo fïaat te toetten/ 
bat be Wilden in Bmii , öptoelfteiftöpna eengeheel 
jaatgetoeefïöen/ engoebeftenni^met öaat geljou* 
tien tjeö / ïxethen genoemb Tappin Imbas. J>p fim 
toeï-gefMb ban ïigcöaam en ïeebematen ; foo 
beeï be gtoottetietteft / geïijft be Jffèenfcöen in Euro» 
pa ; boeïj toat fïetftet / grober/ gefonbee / en foo 
beele fttanftijeben niet onbettoojpen / afê top. We^ 
nige 3Lamme/ of Cenoogige binbmen bu ïjaat. 
(Bnbtt öaaröeö ift geen toanfiaïlige of mfêtaaaftte 
gefien^cöoon fp tot in 't ïjonbetb en ttointigfie iaat 
ïeben (ïjate laten telïenfe na be H&aan-lóopm j I 
fo toetbenfe ebentoel feiten gtt$ ; 't toeïft een öetotjé 
i$ ban be getemperde en gefonbe Utigt beefeé <0e^ 
toefK- ©emtit£ ïjiet noctj ©o*fï noeïj iSijp berna* 
men tottó/ foo ölijben be ©eïben/ Süftfter^/ <0e^, 
toaffen/ en 25oomenm een gebuettge aangename 
<©?oente. 

25oben bien öeftommetenfe fwj nergens ober; foo 
batmen Bpna fou mogen feggen/ batfe fïjj in be Bron 
der Jeugd toeet berjongben. ©ermitp ooft geen fip 
mWI ofgif-ttptbampenöeï©ateren/ toupfejiarie- 

rafTrn / 



J O ïi A N MCS LeRIÜ 8. 47 

raflfcn / friuftenbe joelen bp ijaat fijn / geltjti bp ong/ 
toaatupt aïïetleponöepï ontfiaat ; top boo? ben ttjb 
toerben betteetb/ 'tiiacöaamitptaeinargèlö/vSe^ sijimiec 
moeb en ©atffcnenge&ren&t/ beeïeden fleftten bet* 100 ^* 
dojfaaftt/ foo $ bit een groot befculp tot öeijoublng eemllig 
ïjaret gefonböepb ; en fp fijn ban beeletïen qnalen nijfiV, Ia 
ontfïagen. ®an nocï) ftjnfe maïftanöet niet onge* 
ttouto ; Hiet Ctoifi-of Cergietig ; nietj^ijbig / niet 
ojpgebïafen ; ooft niet geïjeeï f toatt / maat alleen 
ftoartagtfg/ toegen£ bet jonnen ïjitte / geïijft öe 

Spaanjaarcten , of bieban Provenceh , een Provintie 
ban Frankrijk. 

%\le# gaat ïjiet naaftt en bloot. J&ocïj jjBannen aiics «aat 
nocï) ©jontoen / nocö ï&inbeten öebeftften eenig ge* hier naakt. 
beelte öaató Higcfjaanrê : fcfiamen fïgfj ooft boot 
nieinanb. ^p firn niet Ijaprfg / geïtjft eenige öeö* 
ben boosgegeben. <3ln tegendeel I foo ftaafl eenig 
ïjapt etgené aan öaat Itgcljaam -upttoafi / foo tuft- 
ftenfe 't feïbe of met öate gagelen upt / of fiifjben 't 
afmetftlepne^cïjeetftenë/ toelftefeban beChrifte- 
nen beftoomen. ^>eïfê pïufiftenfe fïg't öapt öe£ Gewoonte 
25aatbéenbet 3©inftb?aubJien ober aïmetbetooK° ntrent 
tel upt; geïijft ift geleefcn öeó / fcatbe Peruanen m iiaarh ^ r ' 
't€pïanb Cumana ooft boen. 't Woef ööapt fngben* 
fe be |Ban$perfoonen / toanneetfe nocö jong fijn / • 
boo? af / bocö laten 't agtet ftaan / foo batmen 
toeï meenen foü/ batfe gefc&ooren toaten afó een 
Monik. 

5jn bit planb toaffen eenige fttupben/ met Ma* Ec jte e 
beren ban tlueebingeten b?eeb/ toatgefttomb/ ge^^f^k 
lp be bïabenm/ toeïfte öoben obet't groot Turkfch keVtaMan- 

Koom, banbe FrangoifengetlOemb SaracceafeTar- lijk Lid. 
we , opfcöieten. 'ft ï$eb geften / bat fomtijbg oubt 
D^annen / bocö niet alle / beel min jonge €5efeïïen / 
met ttoee btcfzt Blaberen 't iBanïijft 3Lib UbtUm / 
tn met een Cottocne tyaab bafï bonben. ©oft ge- 
bjupfttenfe ïjier toe \M De 25anbéfteng (Einten) /waarmee- 
en ïtjnen boeftjen^/ toeïftefe ban on£ beqtiauien. de ; en 
Hf f et upt fou teel fcïjijnen/ bat in Ijaat noc&een^oot 
bonftje bet natuetïgfte fcökamte i$ / inbien 't nfetfaak. 
miffcöien om een anbet oojfaaft gebaan iöietb ; teel* 

fte 



■ 



. 



f-ïrt! 



i;!; 



Be Mans- 
perioonen 
alsfe noch 
feer jong 
fijn , een 
gat in de 
lip ge- 
maakt j 



waar in fy 
Beentjens , 
en Steent- 
jens dragen. 



Ook de 
Tong daar 
door {teken. 



Gaten in de 
wangen. 



Hoeft han- 
delen. 



met de 



48 Schipvaart van 

ft e ift niet gtonbelijft Ijeö onbetfogt ; eeöter fou ift Wel 
termoeben / batbitbanïjaat gefcljieb Wegend eeni* 
Beftoaftïjepb/ ofquaal/ öie flginöarenonbecbom 
aïbaar openöaarb. 

£p U^hm ooft be gewoonte / batfe be jonge 
ftnegtjéng m öaar'eerfte^jeitgb een gatinb'onber* 
fieSLip maften/ en een Peen baat in gangen/ glab 
en toit / geïtjft CIpen-öeen ; geboimb aïé een ftlepn 
tegeltje/ Weïftet eenige men op éenCafel in o?b*e 
pleeg te (lellen / en met een Stuf ftfter baar na te fcöiè* 
tc\h 't ^pitfe Deel gaat ontrent een bupm / of twee 
bingeten tytehtt / na hupten upt* 25oben fê een 
Öaaftje / Waar aan öet tuffcfpn 't iCanbbïeefcï) in öe 
Hip blijft ïjangen. ^p ftonnen 't uptneemen / en 
inbaen/ na {jaar Weïgebaïïen* ©itfpitfe Witte been 
b?agenfe aïïeenïtjft in öare jeugb / algfe nocï} onber 
be twintig jaren fijn, |Baac aï^fe baar üoben fijn 
geftomen/ foo batfe in ïjare Caal Wetben genoemd 
Conomi Ouaflbu , foo beeï aï^ een ftïoeft bolWaffen 
jongeling/ foo mogenfe in'tfeïbegat een grootet 
^reen bjagen / fijnbe een foojt ban balffcïje Smarag- 
den ; foo groot aï$ een Philips Daler, en tweemaal 
foo bift ; bie befgelyft^ aangehangen Werb. Cenige 
fijn een binget lang / en conb* ©an 't ïaatfïe flag 
ï)eö ift'er een mee in Frankrijk geöjagt 

® eefe Tuppin Imbae fïeeften biftmaal npt ftojt^Wyl 
Öare tong boo? bit gat in be lip ( al£fe be J>teen baar 
upt öebben genomen ) foo batfe fcïjünen tWee JlBon^ 
tm te ijeböen, ïfoe cierïijft bit fïaat ftanmen ligt* 
lijft Jbebenften. Mm anbere &eb ift Waargenomen / 
batfe fïg met eene &teen niet laten bergenoegen/ 
maar ïjabbenooftin eïfte3©ang een gat/ Waarin 
fp een biergelijfte Mten öingen* 

25eïangenbebe3^enfen; 't $öp on^be gewoon- 
te / bat be ©oebfeté be jonge ïiinberen befelbe 
met be binger Wat pleegen te fatfoenneerenen upt* 
Waart^ te b^uftften/ op batfe Wel gebojtnb en ber^ 
Öeben mogten upttoaflfen : maar regïjt Ijet tegen^ 
beeï boen be Wilden in America ; betmitéjeboojeen 
groot Welftanb agten/ platte/ ingebuWbe |&eufen 
te hebben* Cetbier oojfaaft bniftftenfe befelbe met 

ben 




Joh annës Leri us. 49 

öenbupmin/ foo tjaaflbeïWnbeten tertoeetdö' fto= Neufea dei 
men / geïpmen Jn Frankrijk en anbettoeegen ge^ i° n s e 
taoon ig / be jonge ï|onben te öoen ; toeifie men Kmdereü 
25jaMien noemb- Hlnbece I ndianen , toeïfce in feezere 
«Betoefïen ban Peru tooonen/fljn befe Wilden gantfef) 
ongeïöft; öebbenbe | tufte groote Jïeufen / batfeaan 
tiefeïbe öangen Efmerauden , Jafpifïèn , en anbece 
oïebeïe <0efïeenten / ban tuitte en tooDe bettoe / 
aan40oubb?aab. 

<0nfe Brafiüanen brfepberen ïjaat SJgtöaam lichaam- 
met aïïeilep betren ; aïbenneeft maftenfe öe 25ee^ befchild ^ 
neii foo gantfeö ftoatt met 't <§ap eemt ©wat/ 1111 *' 
ban öaat genoemb Genipar , bannen ban bette fou 
meenen / fp öabben lange / gïab opgett'oftftene Mouf* 
fen aan. ^eefe bettoe uut be ©*ugt Genipar f£ foo 
öeftenbig / batfe teel tljien of byftijien bagen buuib/ 
fonbecaf te gaan/ fcöoonfeflggebmigbsaffen* 

©aatenöoben ïjeböenfe gefttontbe 25eenberen / Beenderen 
ïanger ban üuee btoar^-ïjanben / feet gïab en fupber ? n ] den 
gemaaftt / foo boft aï£ Aiabafter. Jb-p noemen be~ 
feïbe Yacï , toeïft baoo*b Mond öeteftenö. ^eefe 
ïjangenfe met een Cottocne Jbnoer om bm ïjaV0/ 
fulftettojjig/ batfe boo? ober be öo^fïftomen. 

J^p fyzbbm befgeïpé een foouban Patemoflers , *atemo- 
gemaaftt npt beeïe ftïépne ftuftjen^ ban een groote fters > £°« 
^cïjeit ©eefe fïöpenfe f00 ïang / tot batfe ronb / £ cmaakt - 
gïab / en foo bun a\i mnmminu tuerben ; maften'ec 
eengatbooj; njgeufe aan een Cottoene Jbnoet 4 / en 
ïiangenfe om bm ïjal^/ in pïaat^ baneengoubene 
Sleeten. 3£e Wilden noemenfe Bou-re. 

5^e Tuppin Imbac berbaarbigen ooft bttfe ï)arê Ander fl a2: 
&eeten/ ofBou-rc, uptfeetoetïagbanöarbftoartdeifeive 
i$out / ftomenbe ban een 25oom / toeïfte gelift 
fcöynb bm geenen I bit Matthioius noemb Sycomo- 
ris, enfeee bequaam i$ tot be gebagte Coraikn, 
bjiegen^ be fltiaattte ; ban ooft noclj een gïantfcö 
fteeft aï$ een feïjoone Agaat-ftecn. 

5^e Wilden ïjebben boben maten beel Üfoenberen Hoede 
ban be gemeene footf / booj be Portugeezen ïjaat wuden 
toege&jagr. ^e luttte pïuftftenfe öihinaaï be ©ebe^ haar ver ° 
ren upt ; fmjben be fagte Pupmen in Mepne (hifi* ShS 1 * 

JohannesLeriüs, D J£n$ 



'ïuymea 



— 












van Hoen- 
deren, 



Hoe fuJks 
toegaar. 



Wat dit 

verooifaakt 

heeft. 



50 Schipvaart van 

itn$ nut fonöetïinge pfete Inftmmentcn , toelftefe 
banöeChriftcnen ïjeööcn öeftomen ; bot!) boos-ijet* 
nen ge&jupfttenfe baat toe fcïjarge Jbf eenen. <©ecfe 
mepne ©ïup.m-fluïtjen$ Wmife ïn flcbtnö-öcct taa- 
ier / toaatin Braziiien-hout geftoofeti^ ; taaai boov 
fe feet fttjoon roob toerben. ©oojt$ Ijeböenfe een 
Gom, Bpfonöerlijft ijtet toe gemaaftt; mcttoeïftffe 
Öaat Eigcfjaattt öefmeeren ƒ ban be Pupmftuftjensr 
baat op Keggen ; bïe'et aan&leben. 3£itó betcieten- 
fe öaat' armen / hmien/ en 't gcïjeefe lijf; 't toeïftfe 
anbee^ öefcfcöiïberen met alletïep bettoen. ©ecfer 
tagë fc&Qttb Ö# - / afê of öaat ïigcöaam met een 
fijne fagte 3©oï toa£ öegtoepb/ eben aï£ be jonge 
l^oenberen / of anbere eerfr upt 't <£n geftomene 
©ogeïtjen^ / eer öaat be©ebeten lijn getoaffeiL 

©it &eeft betoojfaaftt / bat b'onfe / boefeeetft in 
't Hanb quamen / ïjtbhm iiptgefttoopb / bat be 
Wilden obet öaat gantfcöe lijf öaprig / tablög / of 
tupg toaren ; boc| 't i$ ge&eeï anberg baat meebe 
geïeegen / geiijft top nu betljaatb ïjeööen. ©an Da- 
tuten fïjnfe gïab / en 't i$ boo? mtfberfïanb / bat 't 
genieene boïft bit geloof b ïjetft 

in Pem ook 2Bnbe Generale Hjftorie van Indien iib. 2. cnp. 79. 

deefe ïeefïmen / bat bie ban 't CPÏanb Cumana in Pem 

gewoonte, gg ooft fcfftpgn met ffcf^ Gojm ; m &an ^ 

BLigeöaam bepfaftften met ^tbrnn ban aïïerïep 

bettoen. 

voorhoofd» g^e Tuppin Imhx betcieren haat ïjoof b op be 

hndmTz! öolgenbe mm SSeöaïben batfe 't feïbe boo? &e* 

* feïjeeten/ öpnageïijftbeïlftupttbaneen Monik, en 

agtet 'töap?tot in benlïeft laten toafTen / foo öfti* 

öenfe ooft ©ogel-pïupmen banltjf-bettoige / toobe/ 

en aïïetïep anbetecouieuren feetaatbig t'famen / en 

gebjupftenfe ban tot een ©oojïjoof b-binbfel i&zz* 

Tm SSanb noemen be Wilden in öate ^>p?aaft Yempe 

Nambi. 

't %$ ooft 't geöjupft onbet beefe , Natie , batfe feet 
fe^oone toitte 25eentien£ aan b'<©oten ïjaugen / nitt 
ongeïtjft begeene/ toeïfte be jonge ïünegtjen^ in be 
lippen fythUn* 25p öaat fïjn ©ogelen / foo f toatt 
a$ een föaben. Mm &e fteel ïje&öenfe fubtiie geele 

pïeft* 



Haar* Ooi> 
vcreicifle- 



JOHANNES LeïWUS. 5 't 

pfeftjeng / en tonöom bm öaï^ roobagtige JWup* 
men / aï£ een ï$a$banbje. <©ft ©el róftfteïife be 
©ogefen af / en beoogen 't 't 3©etb ban ïjaar/ 
gelp ooft be ©ogeï feffê / geïjeeten Toncan. 4Be* 
bjoogb fïjnbe/ ftïeebenfe 't aan bepbe Ijaare 3®an* 
gen / met een foo^t ban Si)m / of 3Bafcïj / bp 
Ijaat genoemb Tarycrick; ®ïe öaar bug toeijefïeïö 
fier/ foumeenen/ batfe op öare 3©angeh betgulöe 
©oppen öebben/ geftjftaanbeCoomenber^aar^ 
ben fijn. 

3©anneetfe fïg ten #o?ïog toemfïen / of fïg be= 
repben / om öare <0ebangene met fonbetlinge So- 

lenniteiten en Ceremoniën te-fïagten / en t'tttm / fOO 

fteftfcenfe / om fïg ten fcljoonfren op te p?onfen / 
fcïeeberen aan / fetten ïgoeben op / en boen $8rm* 
öanben aan ban groene/ roobe/ btautoe/ en an^ 
bet-beitoige IMupmen / bappetaffïeeftenbe* iNfafc 
ïe£ i£ foo lonflig t'faam geboegb / gefcïjafteert / en 
met Coftoenc <ü5aamaan een geljegt/ bat nauto* 
Ujh$ een SSq^bxmttöeifet in Frankrijk pet£ Itonfïiget 
fou ftonnen betbaatbigen* 't ^f&nbniet anbet$ / 
ban getoecftt banbeselagtigeSybe, 

<©an noclj Ijebbenfe beefe gebooonte, J>p neemen 
38fcÖbertoige ^tnip^-beöeren / toeïfte öare j|5abu= 
ren öaav toebrengen ( luaai: tipt ölijfet / bat beefe 
©ogelen ooft in bet felber ïanb fijn / boel) öp be 
Tuppin Imbas ïjeö iftfe nopt geften)/ en-bfnberi bec 
feïbet ^ennm ojbentïp t'famen/ öe pupmenbo* 
benbJaatt.é / geïtjft een Mto$ / of 4&ua£. <©eefe 
©ebetbofcij noemenfe Araroyc , en binben ïjem op 
Öaten nigge met een Cottocne b?aab.. <©i$ opge* 
fmuftt fïjnbe / fou pemanb'toelmeeneri / batfe een 
Hoenbec-fiaart agtec op 'rïfj'f ftabben, 

Üaöerfjanb fal ift hizihzt betljanbeïen / tuat 't 
ft enteften fp bet geener / öie onba* ïjUM böoj be flrfjö* 
baatfïe loerben geagt ; öe meefte bpanben berfïagen/ 
of beifelbec mrrft gegeeten öebbm ♦ ^^efe fïg be 
25ojfl/ be^eupen/ enb'ltmenftetben/ eenftoatt 
JSoebet: in befneeben frtopen / Ujeïft- teeften fp fymt 
gantfrije leben lang betjduben : foo bat be geene/ 
teelfte öaat- aanfcjjotftuen / fïg fattti boojflaan / batfe 
D % eert 



H'AAï 

Wangen* 
cieraad. 



Hoefeiig; 
verderen * 
alsfe ten 
Oorlog 
willen trek- 
ken , of een 
gevangene 
lullen ilag- 
ten. 



Konft- ftuk. 



Cieraad 
van Struys- 
ved«x«n. 



Van welke 
dingen hier 
na breeder 
gehandeld 
lal werden. 



Lijf-kcjc- 






Rinkelende 
fceentjens. 



feker ge- 
was , 't welk 
hier gevon- 
denwotd. 



Maiaka ... 
een ramme- 
lend Tuyg , 
hy deefe 
Indianen. 



KUederen 
aan d' In- 
dianen 
vezruyld. 



Wat fig be< 
Ia.gehlijks 



$* Schipvaart van 

een-öoojfneeben 3©amöa$ en ï&xoth aan jjeïtöm 
gelijft De Switfers pleerteh teöiageiï. 

3©anneerfe een Fecft tjouöeii / ijate gehangen* 
bpanDenmetCaou-möeb^riftm/ en öeöanffen toiï= 
Ien /fïjnfe ongemeen öeeftg/ maften (Tg een goebc 
moeb/ en een groot gefcfeeeuto. €>oft becfameïenfi 
tedere «Btetoaffen/ toelfte een taamlijfte ïjatbe 
^cïjaaï ïjeööen/ tupg / gelipt be Caftariïen. .«féfe 
beefe©?ugtöeööen geb?obgb/ boenfe be Stern baax 
upt; en ftlepne^teentjeitótnöecfelUer plaats ©ee* 
ie ber feïbe ttjgenfe aan eeri ^noet ; 't toeïftfe om fta- 
re Reenen Binben. mt tmftrib ban geltjft .êïaftften 
gupgjeng ; en maafttöpna een geïupö afó ban 25el* 
ïen, m$mn be Wilden ban onfe Jöélïen 'toefaenaö / 
fïjnfe feet fegeerig baat na / en neemenfe aan met 
grootebanftfegging. 

%n 't %anb ber Tuppin Imba i$ ooft een 25oom / 
toagenöe een ©?ugt / in grootte en bojm aló een 
• ^trupffen-Cp, 3In befeibe niaftenfe gaten/ baar 
in fp ftfepne Ateentfeng / of toeï Turkfch Kooni 
boen : ooit een Stoft ban anbetöaïbe boet lengte 
baar boo? fïeeften. mt maaftt fuift- een groot ge^ 
tinfteï / bat ijet obertréft 't gelupb ber ©arfteitó- 
ölafen / toaar in be Mnbmn öp on£ Crloeten boen. 
^it $ ber Wilden foo getioembe Maraka. J§>p b?a^ 
genfegebtiriginbeöanö/ om be gemeïbe oo?faaft£ 
toil 3©aar toe fp be gebagte Maraka gefeupften'7 
en toatfe ban bit gerinftei gouben / infonber&epb ald 
öitCnpgmet ©eöeren bercierb tëf faïift boójbrnJ 
gen ter pïaat^ baar ift ban ber Wilden Religie faï 
ïjanbeïen. 

3©P&abbenbeeïrupgeïaftenenban aïïerïepbet> 
toen tot be Tuppin Imbas geöjagt ; toaar ban top 
berfc&epbene ftïeeberfoojten maaftten ; bk top aan 
be Wilden berfjanbeïben .tegeng €ettoaren/ jfBeit- 

Mtten/ Papegayen , Cottoen, lirafcilien-hout, In- 

diaanfche Peper , en anbere bingen. <Pe meefïe ban 
tjaar betbm top be jFïoööet-ö?oefteh aan / latenöe 
't lijf 'booit£ fctoot Inbereagtebenbeefe 25?oeften 
niet/ entToegenaïïeeneenlBanteltjeom/ niet ber* 
öer Mmmbt ató rot Save MUn. ©u£ gefïoffeert / 

m 



JOHANNES LERIÜS. jj 

m baar na ontrent een ffiftfter lengte ban on$ af ge- 
gaan fijnbe / befteeftenfe fïg feïben om en om met 
groote aanbagt ; toaar ober ton öeitlüft moeden 
ïagcöen. ^ocïjïjaafï troftftenfe gare ftïeebingtoeer 
upt/ enïepbbenfetoeg/ tot bat fy>t öaar geïeegen 
mta'm/ befeïbetocetaante boen. Cuen aïfoo han* 
belbenfe met be ©embben en ©oeöeh. 

<©ie im / boïgeitó begebanebefcöiöbing/ fïg een 
Wilden in Bi^zii toouboojflellen / liioefï fïg imagi- 
iieercn (fttöeeïöen ) een naafit IBan/ rab en ImU 
Befte» ban Utbzn; fonber öap* aan 't ïigcöaam/ 
beïjaïbenagteraan 't ïjoofb : öe lippen en toangen 
niet gaten / toaar in fpitfe beentjen$ / of groene 
fteentjen^ fangen ; ooft aan b'ooren : 'tïïigeftaaiu 
aïïettoeegen met alïedep bettoen befcöiïfeö : öe 
öeupen en fcïjenfteïen befïreeften met 't ftaatteGeui- 
pat: ben fta$ bercierb mee ftïepne ftuitjen£ban be 
pe : feöeipen / bp öaar genoemb Vignoi. 3&ie foo= 
öanig eenen in fijne gebagten bebat / fïet een Tuppin 
imba , of een Wilden ban Brarii. Jïabetöanö faï 
öeefer Wilden geftaïte ooftiii Figuurenbertoonbtuer^ 
ben/ met een 25oog in b'eene/ een ©ülinbeanbe* 
teöanb» 

3©if men fïg noelj eenen anberen Wilden bootöeeï* 

c e P ^fSPJip 1 * mm ^S Ö em b0 °? / afê ober 't gant- 
fclje Itjf öefmeerb met een taane ftïeefagtige Gom: 
baar na beflroopb met Mepn-geïjaftte -^aromen, 
^.öpnwwöeefe gemaaftte 3©oï fleeftt / ftanmen 
iigtïïjft bebenften / toat boo? een feïjoone aanfeftou* 
toing bit geben moet ^oe baar bn fijn ©eber-cie* 
raab ban alïetfep bertoen ; 't bob?gebagte ftleeb 
banrupgEaften; 'tMaraka inbeöanb/ be©eber- 
qua£ op hm rngg' / be «ammelaató aan be öee* 
Jï^/if^L^Öein-ta aï fijne öeerïpöenb / enoy* 
sefcWftt / a# of ïjp ten <®an£ ging ; geftjft naber* 
Öanb upt be Fïguurcn fal bïijften. %mt ottó nu 
ooft ber©*outoen-rieraab beften, 

*§>P noemen gare ©ijben in Ijare &p*aa& Quo 
niain • botïj aan fommige ©ïaatfen /baarfe met be 

M^T^'rft 1 ; Maria ' ^P Saan naaftt en 

Moot/ BeftjftbeHBannen-- Puftften aï be ïjanren 

D 3 'aan 



daar.by 
toedroeg. 



'E erft e ver- 
taoning 
eens Wii- 
dsn van 
Exazil. 



Andere 
vertüoiuiïg 
eens Wil- 
den, inüjn 
volle Heet- 
JijkJieyd, 



De Vrou- 
wen gaan 
lbo wel 
naakt als de 
Mannen. 



_ 






54 



Schipvaart van 



Netheyd 
ontrent 
haai Jiayr.. 



Haar Oor- 
hangfelen. 



' ''' , 



Hoefc haar 
Aangefigt 
befchüde- 
gen. 



Atmban- 
den. 






Andere 

loom 



aan ïjaat Higcfjaam / en b'oog-foautoen upt / öe* 
ïiaïben'töoofb&ap?/ 't toefftfe niet öefeïjeeten / ge* 
lp öe ÜSannen / maat lang laten groenen/ mm* 
men / en ïoafTcöen ; 6oft bïegtenfe 't feïbe taeï/ en 
toteö^fet een tQOb-gebettobe &oomtoolle ï|upf 
om / maar gemeenber gaanfe met lo£-bïiegenb i)an?/ 
toijlfe öefjagen öe&öen / bat 't feïbe ïjaat om be fetjou* 
Deren fpeeïö. 

«§>P maften geen gaten in öe lippen / geïtjcft öe 
iBannen ; ooftbetcietenfe ïjaar aangejlgt niet met 
ff eentjené ; maat öoo?öooten ö'oo?ïeïtaifoobanig/ 
öatmen / 't geen'er in Ijangö tóeg geöaan fljnbe / 
een biuger öoo? fee gaten ftan fteeften. v©eefeï»are 
4&ojbe£}angfeïen fijn gemaaftt ban öe groote £$&* 
fien-gupfen / öiefe Vignoi noemen. #ieljaar ban 
berre fïen/ fouben ïigthjft flg inöeeïöen / batfe fuïfte 
lange ©oren Ijeöben alp -öe §]agtïjonöen- 
. ïlaaraangefigt fmuït&enffe öeefettoijö op. <§p 
neemen ïjier toe eene Ijatet #efpeeïen/ of $£abuurin* 
nen, <©eefe maaftt miööen op be toang met een 
penseel een ronbe Cirkel ; baat na ronöom ben fel- 
ben fttpftenfe 3Leber-bertoe/ geel/enroob/ geïp 
öe &ïeft&en-j)up£jen£ geb?aapb fijn ; tot bat 't ge= 
ïjeeïe aangefïgt on$ ftefcfriiöetb f& #oft bertoenfe 
ö'^©ogbiauVoen / gelpöp on$ in Frankrijk b'eet* 
fugtige iBgben pleegen te boen. 

Jbp maften fïg Hrmbanben upt beele gneeuto- j 
toitte fïuftjen$ ban 25eenöeten / gefneeöen op öe ! 
toij# ban ^eïjiiböeit 5&efelbe boegenfe feer cuöent* | 
lp t'famen / öóo? mibbel ban Wafcfy / betmengb ! 
met een taape Gom ; foo öatmen fïg baat ober moet, I 
bettaonöeteh. <Bntmxt een fpanftjnfe lang/ öpna ] 
geïp be 3®aapet£ orifet 0$outo$petfQonein 

&tik b^agenfe getneenïp öe boeteenen gebagte 
gneeitto - tuitte #a$öanöen / genoemb Bou-re ; 
boel) ïjangenfe nié aan bm ïjafó / geïp be IBan* j 
mn/ maai toinbenfe om bm arm/ geïp men an* ; 
öeittttra-rieraöenöoet- J^pöaböengeeïe/blautoe/ j 
en groene Corailen , ban <0la$ / aan een J^noetge* j 
teegein I&eefe fïonbenïjaat boben maten toeï aan / j 
en poogbenöefeïbe aan fïg te mogen brengen / onife \ 

^ tot 



JOHANNES LERIUS. <j f 

tot SHrmöanben te gebjupften- M>1? noemenfe in ötv 

teCaaïMaurobi. 

^oo biftmaaï top in ïjate loipen quamen / of coraiieu 
toanneet fp oité in 't §lot öefogteii / fioobenfe ong vi » Gias , 
Öace ©jugten en anbete Dingen aan / -ombaatboo* haaronsc ~ 
öeefe Glas-Coraiien te mogen bekomen ; srtwnbe™n^m n " 
m$ öeefe bjtenWtjfte tooojben in Jjare Caal : Mafr , ö 
deagutorem, amabé Maurobi ; bat té: Franfchman, 
gy fijt een goed Man ; geef my een Corallen Arm- 
band. <0p befelbe toijö begeetbenfe een Guap , of 
Kuap , bat $/ een itam- 5Nfgeïöï$ Arova, of 
<$pfegeltjeng / en anbete bingen / baatfe lufl toe 
Öabben. 

3©at top ooft boen mogten / top ftonben ban ïjaat Dc Vr ? u ~ 
nfetfoobeeTberftrögen/ batfe befcïeeberen/ toelftr^idt 1 
top öaac gegeben öabben / fouben aangettoWten begeerden 
yeoöen- ©eefe 6leebjen£ befionben lipt Wo&ftfggeenkiec- 
3©o!ïe ïaften» 'Ce meet quant on^ öitbjn feïbfaam de ^ enaaiï 
boo?/ toijïfe öare ïtgeïjaamen /armen en beenen en * 
nfetbi&maaïbefcïjiïbecben/ of metSogeï-pïupnten 
betcietben 5 en betlfjalben bit be teeben ban öate toen- 
Beting niet fton fijn* ^p bïeben bp gaat' oube ge- Wat rederi 
tooonte; enbetontfcïmlbigbmfïgbaarmeebe/ batfv daarvan 
ai ftare i&abuten beefe manier onbergfelberi. &aat s a vcn * 
fepboenbe/ -batfe getooon toacen/ toaarfe öp eenig 
toater quamen / fïg baat in tebegeeben ; 't feïbe met 
be öanben te feïjeppen/ en fiare öoof ben daarmee 
te begieten; toeeltijbg tïjfenmaal op mun bag ; ge* 
ïp b\£nbbogeleri. 't £011 ïjaat te beftoaatip bal* 
Ken/ fïg foo biftmaal urn/ en toeet aan te fcleeöen* 
©ittoag&aar'eerUJfteboojtoenbing; en top moe* 
ften onö baat meebetetyeeben&ouben ; bermitgaï* 
!e£ toat top fepben of beeben / nietgmet allen ïjeï* 
pènmogt 

^eefe naafttganfhgö beöaagïjb be Wilden foo Liever 
frantfclj toeï/ bat niet alleen al be 3©gben berTup- wilden deie 
pin imbas , toeïfte b|p op 't 3lanb tooouben/ geene wilden 
ftleeberen aan ftare ïigdjamen geboogen toilöen/ h f arLig " 
maat ooft ftonben top onfe <©ebangene / of bie ton doSde soi. 
geltogt ftabben / om tot hm öouto ban 't ^lot te ge* ^ ^~ 
fyupfteiï/ boojbtoang niet baat toeftr$gen/ batfe bramien > 
D 4 niet 



5* 



Schipvaart van 



dooi *t 1 | 
aandragen 
der Steenen 
quetfen , als 
gekleed 
gaan. 



Kinderen - 
der Wilden 
van drie of 
vier jaren, 



hoedanig 
gefteld. 



Kortswijl 
met defel- 

ve. 



Der Wilden 
levens- 
wij feu en 
aeeden fijn 



niet bpnagt / eerfe ftg tot fïapen öegaben/ £ate 
ifemöben enJIMïen 45etoaben afgetegt geöbenbe / 
■t'öaret beiluftiging naaftt boo? 't €planb gingen 
toanbetoi. flnöienfe gaten toil gabbeninoogenbol* 
Ben / om gaat' ftïeeb te mogen afleggen na gaat toeï 
gebaïïen; en inbiemnenfe niet met fïagenin toom 
gab geïjouben / liebet gabbenfe tjate naaftte ïigcga* 
men öoo? btt jonnen gitte laten berfengen/ gate 
fcgoübeten/ booi't aanjagen bet Steenen/ laten 
cpetfen/ afê boojöeftleeb te ftjn i»eefe queïlingen te 
wolkomen. 

% ï|eö nu gefp?ooften ban be Cietaben beefet Wil- 
den , foo bet iBannen aï£ bet ©jöutoein ï|öeba* 
nigfpgateütinbeten/ aï^feeetfr geöootenfljri/ op* 
monften / baat ban fa! ift ganbeïen / toanneet ift 
faï ftomen tot gaten ©outaïgften ^taat mti mi 
betepfcgt b'ü?ö£e beefe£ 3©etft£ / eenig getoag te 
maften ban be fuïfte / toelfte 't betbe of bietbe jaat 
gaatg oubetbomége&öen&etepftt/ enbanbe Tup- 
pin Imbas Wtbm genoemb Conomimiri. 

©nttent befeïbe namen top biftmaaï een goeb tijb* 
betb?öf. ©eefe fijn / tegen£ b'onfe te teeftenen / (eet 
bet/ engeftoinb, Ifeööeneentoitbeeninbeïippem 
't ï$ap? toerb gaat htm afgefheeben, ^omtgb^ fljnfe 
ooft obet ïjaat ïigtgaam öefcgiïbetb, Ui$ top 
eenig ©o?p bet Wilden oaatbetben / quamenfemet 
goopenon^ tegemoet/ maafeten eenden / en ban* 
fien ïufïig baat geenen, <©m nu pet£ ban on£ te &e* 
ftomen / getgaaïbenfe biftmaaï beefe bïepenbe tooo** 
bm : CoutouaiTat , amabe pinda ; füö beeï aU : Vriend, 
geef my Angelcn. 3©anneetfe ban pet£ ban on$ te* 
quamen / 't toeïft biftmaaï geöentbe / foo namen 
top tgien of ttoaaïf bet Wepnfte imt befeïbe ; fetteben 
Öaat op b'aatbe / of 't^anb neet; en ban fp^on* 
genfe feet geftoinö toeet obet tm\b. ©oo*t£ fcgat* 
öenfe m tawoeteïfcenfe in aaröe en ftof / geïijft be Co* 
nonen. <$& üetoajfaaftte on$ een betumaftïpe 
aanfcgouteing. 

?6ïgoetoel ift \m beefe Wilden öpna een jaat 
lang / foo lang aï£ ift in bit %anb ben getoeefi / feet 
blijtiggeö aangemetftt / fuïftet MM / bat mp notg 

ïjebm 



JoHANNES LëRIUS, 57 

ïjttrnx bunftt/ öaac boo? mijn oogen te fïert fiaan/ reerfw ^, 
foo moer ift cc)f)ter beftennen / bat ïjet nip feer f teaat te ^efcJ^i 
fou ballen / al tjate ïeben^-toijfen en gebeetben ep* ven. 
gentïijft te befcïj$be». ©ie fijne lufï im bollen ïjiet 
inbergenoegen toou/ moefï in engener perfoon na 
America treftften. ^oeij 't i£ geen ïufttoanbeïing / 
om in eenbagof tlweaf te leggen» 

Oirer ift bit Hoofdftuk befïupte / moet ift eenig&e*Eege- 
rigt geben aan be geene / toefee bb fïg feïben mos* £ lsc " faam - 
ten benften / of teel apentlijft feggen / bat fuift een JciaSt- 
geöucige gefeïïigïjepbmetnaaftte©?outo£perfoonen vrou* sp «- 
fn on£ iBanneii onbetmtjbïijft oneerïijfte lufïen en[?°, n . eilde * 
betoeegingen moet bettoeftften, 'ft g&eftemtè toeï / M üden ' 
bat beefe bermoebing een groote fcïjgn ban toaar* 
Öepb geeft / bocïj ftan bm Leefer in tegenbeeï ber* 
feefteren / bat be JBanéperfoonen boo? fuift een toan* 
fïaïïige naafttöepb beeï minbere aanpjiftfteïingen ge* 
toaar toetben / aïé in onfe ïanben ontrent be be* 
ftleebbe, g|a / ift berbe feggen / bat be groote ütfee* verwekt 
berp?agt / 't SSÏanftetfel / 't gemaaftte ^ap? / be ge* in de /***- 
fttulbelloftften / bebereierbe töoftften/ <&. onfer "S™ 
©joubrêperfoonen meer quaab^ïjier ontrent boen /prikkend 
be bonfteu ber onrepne begeerten meer op blafen/ nie t> ^ & 
banbe naafttftepb ber toilbe 3©ijben; onaangefïenH CldeKlee 
befelbe ban fuift een fc&oont gefelte fijn / aï$ b'onfe IK? 
oopt toeefen moogen- ©ft ftan ift getupgen met be 
geene / toeïfte met mp in Brazii fijn getoeefï / en at 
foobepbe bat en bit ©?outoboïft geflen &ebben- gft 
fton/ inbien ift mp bieper öier toou inlaten / bit 
mijn geboelen met ftragtige betog^reebenen bebe* 



D < 



IX» FIo^3> 



. 



f :;« 









! ,f 



Inhoud 

deefes 

Hoofdftuks 



Wentelen, 
genoemd 
Aypi, en 
Manier ; 



waÉr van 
4e Wijden 
feeker flag 
van Meel 
fcereyden. 



58 Schipvaart van 

IX. H o o r d s t u K, 

Vedcheydene Wortelen , daar de Wilden haar Meel van 
maken , van haar gcbruykt in plaats van Brood ; als 
•dypi.3 Mankt, en andere. Hoefe dit verrigten. Haar' 
Eetens-wijfe. Maiz , of Turkfch Koorn. In America 
waft Wijn : ook Granen , doch geen .Rogs^e. Der 
Wilden Drank,, en hoedanig defelve bereyd werd. De 
luppin Imba drinken niet onder 't eeten 5 noch eeten 
niet alsfe drinken. Suypen fecr fterk. Klugtk Ge- 
val. ïï&vzCauou-in m.zt den Wijn vergeleeken. 

13JS 'tbootfge Hoofdftuk öeöben tem 0eïjanberb ban 
be ^aaftgantng en uptetltj&e Cirraöen berWii- 
• den. Wn ftomen nu tot tjaar' ogeteng manieren ; 
teaar ontrentte toeeren ftaat / .batfe genoeg ftrörjen 
om ban teïeben / m felfê bjoiijfe te Om / geiyft ift 
öiHtnaaï 6p (jaar geften ïjeb/ onaangefïen bptjaar 
geene <®?anen toaffen/nocöfp befeïbe niet 5aapen; 
fceeïmta 3©önfiaarbeti planten / om ban berfèïbec 
®?ugt ï©yn teöerepbem 

^p ïjeüben ttoeeberïep 3®ojteïen/ ban öaar ge* 
noemb Aypi, en Maniot. ©eefe teafTen ïnbtfeof 
bier JlBaanben ter iengte ban anberöaïbeboet7 en 
fo.o bfltalg eené |Ban| been* ^e ©?otttoen treft* 
ftenfeuptb^arbe/ en b?oogenfeober't©per/ (on* 
öee bat be Jiannen ftg baar mee öemoepem ^p 
ïeggenfe op ïjaren I$aarö/ ban ïjaarSucan geïjee* 
tm> ^Somtöb^ njben fp befelbe ƒ toanneerfe noefj 
barfcïs fijn. mt gefcöieb tuflcöen ttoee feïjarpe <§>tee* 
wn/ in een #out geflofien / a$ een tëöf-pfec/ ge* 
lij&men öp on£ be Jtotemmtfcateti pui venteer t. 

<©eefer totfê toetb ban be 3©o?teïen een feer fcöoon 
gneeuto-toit iBeeï gemaaftt/'t toefó/foo ranto fïjnbe/ 
gelijk ®®& &tf baat uptse&omene tuitte §>ag (toaar 
ban giet na ïueebet faïgefp?oïten toetben)be fmaaft 
geeft ban toeïgetoatetb Stoffel / nocï> barfeïj fïjn* 
&£♦ ^oe % toe^r in Frankrijk gekomen / en een$ 
bp be ^töffeïmaïtingtegentooojbigtoaëVtoierbmp 
-inbagtfg ben reuft / toefemen in ber Wilden ïjf ut* 
tm geteaar toierö / toanneerfe öaar 3©o#el-tneef öe* 
repben* 

^e 



[OHANNES LeRIUS. 5p 

5^e Braziliaanfche ©ïoutoen maften' met ep gen et 
ïjanben gtoote potten tot bit 3©o?tel-meeI / peber 
meet ban een ^cljeepeï Jkooin ftonnenbe belatten. 
3£eefe fettenfe bp 't ©pet ; boen 't ©ojtel-mgelöaat 
in f en toeten 't gebaetig om met be ïjeïft ban een 
Calabaffe-^cïjaal/ bp laat gebjupftt in bejpïaat^ 
een£ %epe$. 3©anneet 't bug geftooftt i-S / foo fcöijnö 
ïjet een fupbete 25jp feet geïijft te fijn. 

J>p maften ttoeeöeriep foojten ban bit |Beel 't 
Cenê toetb feet jfjatö geftooftt / en ban öaat genoemb 
Ouy-entan. gwt neemenfe met tig/ bmnneetfe te- 
geoëïjatebpanben ten#oiïögtteftften/ betmit^'t 
lange? ïtan Dutten» 't %nbti toetb niet foo feet ge* 
ftooftt/ en i^maïftet; banïjaat geijeetenOuy-pou. 
a^etbboo? beetet geïjouben al$'tbootige/b3ijI't be 
fmaaftban 2S?oob-fttupnieïen geeft / toanneetmen 
befeïbe/ nocö batfeb ftjnbe /ftnaubtó* ^e fmaaft ban 
't eerfie Uierb boor 't ftooften Uttet en Ifefïper. 

IBaat al&oetórf bepbe beefe fooien ban 3©ojteï- 
meeï een goebe fmaaft fytbUn f infonbetïjepb nocö 
batfeö fïjnbe; ban ooftgoeb boebfeï geben / en toeï 
te betöoutoenfïjn/ foo ftanmen ecötet geen 25?ooö 
baat ban maften ; 'ttorift mp upt epgenet etbaten- 
tjepbbetonfti^ <êbentoeïfianmen'eteen ?&eeg/ en 
Sfoeftm upt tarepöen / toelfte 0]prgfengeïöft3©e4^ 
ten-Deeg. Jleet goeb fetjijnenfe te ftjn / en foo toit 
aï£ 3©itteb?oob* ®ocïj be &a*fï b^etb foo öjoog/ 
en betöjanb foo t'eenemaaï in 't baftften / bat / toan * 
neet men 't 25joob tn ttoee ftuftften fmjb / of ö*eeftt / 
al($ intoenbig gantfcöb?oog$/ entoeettotÜSeeï 
betbaït / geïp bet te booten toa£ 

^ftftan beröaïben niet anbet£ afneemen / ban bat 
ï)P betbbmalö i$ getoeefï/ bie aïöeteetft öeeft ge* 
fcjjjeeben/ bat be Wilden, toeïfte onttent ben 22 of 
23 Graad obet ben -ffiquator bK&onen / ( bit fïjn be 
Tuppen Imbaj 25joob eeten / gemaaftt ban ftïepn- 
geluieben ï$out/ Hift. Gen. Ind. lib. 2. cap. 92., 
baat tjp moefl gefegt fytWen ban 3©o?teïen* 

23epbebe fooien ban 't gemeïbe3©oneï-meeï ge* 
ben een feet goeben 25ip / banbe Wilden genoemb 
Mingant ; infonbertjepb taanneerfe befeïbe ftooften 

met 



Hoc fuïks 
toegaat. 



Tweedcrley 
flag van 
Wortel- 
meelbe- 
ieyd. 



Men kan'er 
wel geen 
Brood van 
bakken ; 

Maar een 
fcer goede 
Bry van 
maken. 



Dwaling 
van fom* 
mige. 



Behendige 
heyd, 




i 



De Wortel 
Aypi onder 
d'afch ge- 
braden , 
fmaakt nis 
gebradene 
Caftauien»- 



gtengcl 

deel er 

Wortelen 



S C R IPVAART VAN 

met goeb bet fat / of een gfete Mu$ baat toe 
boem ®an ts ö'aanfcöotitoing en fmaaft afë bie 
bansöeöeÉtg& 

; ©eTuppinïmba, foo IBannen / ©Kmtoen / aïö 

jonBeftmberen/ (ïjn ban berjeugb af getooon/ bit 

JBeei m plaats ban 23:>oob te gebnipften* «Keten 't 

ooft foo geftoinb en befjenöfg/ batfe'/ toanneerfe't 

boo^aan met be bingeren «pt be pot neemen / en 

ban betre in ben mono toetpen/ niet een ftrunmeltje 

baat ban laten ballen, 3©p iuilöeu bit ftonff je ïiaat ' 

na boen / en öefogten fulltó tot berfcöenbene maïen 

toe ; hoti} berrigteben niet anbet£/ ban bat top 't 

.„jeeftaonfe aangeftgten teeegen ; benutte ton 

beefe greep nocï) niet geleetb Ijabben. lBoefteh bee* 

öaltoen Heepeïen gebrapften / tnbten ton nkt boo* 

Spen fjabben toiïien gaan, - 

_©oojt£ fnijbenfe fmmtiM be 3©o?reïen Aypi en 

Mamot tot ftïepne fiuftienjS / tertoijïfe noclj batfeit 

fijn- i?«r upr maften be 3©ijben geoote 25alfetjen*/ 

Wanneer 't Meel noeö bogtig f& <©eefe bjuftftenfe 

tuffcöen öate ïjanben / en boo * beefe patfftng ïoopt'et: 

een bun *§ap upt / geltjft üBeïït 't ^elbe ber fame* 

ïenfe in aatbe ©aten / en fetten 't in be j§on ; toaat 

opöet t'famenrunb/ geïfjït ön cmg be jjBeïft. Iflié 

men 't eeten totl / foo feöuöben fp 't in een aarben 

Scgerf/ enuiaften'ereenCompoilban/ op beton* 

fe ban geroerbe €peren bp on& 

3^e meet-gebagte 3©ójtel Aypï bienb niet alleen 
omeriBeelban te maften/ maar t£ ooft goeb ter 
fptjte/ toanneermenfe eentoepnig onber ïjeetelfcïj 
ïegt / en foo laat öjaöen* ^n$ toerbfe moitoe ; öe 
fcïjeï Miil open/en betgeïtjftr fïg ban / foo in gefMte 
aïé fmaaft/ metonbet b'Sfdj gebjabene Caftanfcn. 
jjüaat be 3©o?teï Maniot ftanmen on fuift een toy£ 
niet geb?npften 3 toant toanneet befeftoe nkt te boo^ 
ren toerb gemalen / en gaar geftooftr/ foo ftan* 
raenfe fonber feïjabe aan öe gefonööepb nkt nutti* 
ijeih 

31 e ,§tenge!$ beefer benbe 3©o#eï-foo*ten fijn 
b'een b'anbere Sjtma geltjftbb?mig; ontrent foo goog 
opfcïjietenöe / ató be 5 §tam ban een ïaage Genever- 

bedeu- 



Joh annes Lerius. 61 

befTcn-bóom. ^e 25ïaöereii fijn afó 61c ban be Be- 
tome. mttft Jtëojteïen toaffen jf)tet in een bertoon* 
berïyft-gtoote meenigte. M>P ftebben Caftjens? / 
foo f biaft aï£ ï|ennip-fïensel£. ©eefebjeeften b'ïn- 
diancn met {popen af/ en fïeeftenfe foo öiep in b'aat- 
De aï£fe honnen. <©oen boo ta U£ geenen anbeeen at> 
bepb baat aan ; en na ttoee of b?fe maanöen Wn* 
benfe eengrooten obetbloeb beefet3©o:teïen. 

^e©?outoen3aapen 't Turkfchïiomn (ooft ge- 
nöemö Triticum Saracenum , en Milfum CraiTum 
Of AmpIum;Öefgeïp^TriticumPeruanutr 3 ; (bp be 
w iiden Avati ) op be bolgenbe togfe. 5n fïeeften 
een fpit$ Jjout in b'aaröe. Sin 'ttjte boo^ gemaaftte 
gat toerpenfe een gaab-graan ; 't toeïh ban op toaft 
©an bit^aanmaftenfebefgeïijftélBeef/ 'ttoefftfe 
hooften/ en eeten alg 'tboorige. 

3Wt Avati in Brat]} jjoube ift eeneeïep te fijn met 't 
Mm , toaac ban anbere Indiaanfche j&c&jQberi 
mdbina boen. flnben eerfïen tyiih beefec nujnet 
Keys-befchrijving ïjeb fit tueï onbetfc&epb gemaaftt 
tuffcijen 't Maiz m't Avati ; maat op bende büjtiget 
agt genomen öeöbenöe./ foo bebinb ïkf bat 't een' 
en 't anber eenerïep foojt $. 

<©e &ct)?Qbecöer Generale Hiflorie van Indien be* 
frfBÖft 't Maiz beefetUujé / -Hift. Gen. Ind. lib. < w 
cap 2 f.: ©e Stengel/ oföej&tam/ ban 'tMaiz , 
toaft ontrent een£ iBajtó lengte optoaartó/fomtflW 
nochöooaer. gg taamftjft W6. ' »eeft 2SIabeten7 
flelöft t i^ieb in be JlBoerafTen. ^jaagb grooté 
*too*nen/noc& ronb / hocö-Werftant / nocïj ooft ïang- 
toerpig geïijft onfe 3©ept. 't 3©erb afgefneeben 
ojie maanben na be$aaping ; bocïj tnbien be grond 
bogtigi^/ na anöerljatoe maariö. ©an eïftge- 
3aapD ftoo?ntje beftoombmen ttoee honbtxb / biie 
bonbetö/ bfergonbetb / Wjfïjonberb/ ja ooft toe! 
M tjonbetb ftoojnen. Mti tipt ftanmen genoeg- 
faam afneemen be bjust&aarfjepö bn\t$ Hanbé/ 

tlneift nu be Spaan jaarden befïttetL ©fttë't ÏKOOÖ/ 

't toeïft men to Brazii geeft 
<©e Spaanjaarden en Portugezen , toeïfte Uit tooo* 

«en / Ijmm obetbloeb ban 3©ön en ft o'o?n 5 Uraae 



en hoefe 
gequeekt 
werden. 



Turkfch 
K oom in 
Brazilj en 
verfchey- 
dene Na- 
men. 



Is even 't 
felve niet 
Maiz». 



En naar- 
der be- 
fchrijving. 



Dit Land 
feer vrugt- 
baar, 



als 't van 
d'Europxi- 









nen be- 
bouwd 
wierd. 



Aanmer- 
king op 
de Wijn- 
Hokken . 



Ge'gevene 
Reden, 
waarom de 
Rogge daai 
niet wanen 
wil* 



Andere 
aanmer- 
kingen op 
de Brazil- 
fche Lan- 
den. 



Walgelijke 
manier , 



6z -"Schipvaart van 
uptöipt / öatBrazii een feetbjugtbaar €tetoéfï$, 
3£at nu be Wilden ïjiet ban utet booten fijn / moet* 
men en&elp Ijaar' onïninbe toefefoijben. a©p öeb* 
ben öiec föoo;n ge3aapb / en 3©tinftoftëen gepïant / 
iueïfte&epöetrefrp^elopgetoaffen fijn/ almaar 
't 3Lanb ban on£ beboutub toietb* 

<©e ban oitó gepïantebe 3Bgngaarben toieffen 
feet ïueelbetig op ; öoeï) öe punten -braven in ' t eet* 
fte iaat fnm/ m Weten onrijp'; ja toierben baag* 
iplöatber* jpaat taeï-erbaarne 3©öngaatbemer£ 
tjefcöen mpgefegt/ öatafle jonge 3©önftoft&en in 't 
eerfte en ttoeebe jaar 'aHeenMjft teiïbe / ni^-toaatbt* 
ge ©juflten öjagen. «©etfjaïtoen ftaat te geïoben / 
inöien beFrangoifen Ijitt öare 3Btjngaarben langer 
gefeoutob ïiabben / öatfetodfmafienöeS^ijnöniMben 
baat ban fotiöen öetomen tjeböen* 

^e CSogge / bMfe lop ïjiet saapben / Knagt toel 
Wa&eren boo L :t / groenbe / en fcijoot genoeg op ; 
botfy 'tïietfignietaanfïen/ bat'et&oojn ban tomen 
fouöe. Wt <©arft b*oeg bolde fineren / en Urierb tm 
boffen rijp* 3©p ïjieiben 't baar boo* / bat be Kogge 
tebjoeguptb'aatbe opfcöoot / tayï befeïbe langer 
baar in moet leggen / ban be <© atft ; m berfmïben 
noctj bloepen/ nocö bmgt geben ton* Cer beefet 
ooïfaaftbefïnpt ift/ öatmenöen Hatbbobem in Bra- 
ziigeburiggeö?nphen/ en baar boo? magerberma^ 
ton moet / inbien men'et bjugten baimeftfcen toiï ; 
toaar ttqmg men in Frankrijk en anbertoeegen in 
Europa b'3$ftfter^ moet -mefien. fjnöien be Fran- 
eoifcn Ijkt langet toaten gebleben / foo fjabbenfe 
eben't feïbe boojbeeï baar ban tonnen genieten / 't 
tóelft mi be Portugezen tretoen ; en 't fou ooh ge* 
fcöiebfijn/ inbien niet Viiiagagno ban be Religie 
toate afgebalfen* g|6 berbe feggen / bat ift bun* 
fenb Margen 3lanb£ toon ingenomen öeöben / pe* 
berfoo goebafê 't befte in Frankrijk. 

€eriftnutometot'tBïeefc|)/ öe©ffcïj/'t(©off/ 
en anbere fpijfen ber Wilden j b'onfe gantfcö onge* 
lp/ fiaat mp petste feggen ban ber felber bjanïi/ 
en öoefe bie öerepben* ® it bïerft toerb ban be J,löan* 
nen öate J^ijbemaanöeboolfen / fonber batfe fïg ee* 
nigjln^ baar mee bemoepen* 2$epbe 




Jo HANNES LERIUS. 6^ 

25epbe bePoojbeefen gemeïbe Wortelen Ay D i tn 
Mamot, opbePct|)aaïbetoyfet0ebetcpbf!jnbe/ öe = 
ben ïjaaemct afleenïjare boo^naamfïefpijéomt'ee* 
ten / maat ooft ïjarcn beften bjanft. $p neemen 
öe Oenoettibc 3©o?tdcu ( infonbetoepb aï#febefe(Pe 
fteuben Wepn gefneeben / geïp mm bo ons" be tooi* 
ien boet / toatmeennenfe fïoPen toii ) "en fatenfe op* 
fïcben in aatbe potten /. tot batfe moitoe toevoert. 
©an fetten f!g be 3©ijben tonbom be $ot neet;o P weike 
Knautoenbegefioofttefïuftjen^ ftïepn; neemen 't ee= de vrouwen 
nena 'tanbere metbeftanb ttptbemonb/ enVoet= , J lBl f zil . 
pen 'tin een anbet©at / 't toeïn op 't Ppet ffeat /&£$£?■ 
omfe noch. eens te ftooijen. <H5eöucig toerenfe 't ge= van de 
feiiautobeom met een fïoft / tot bat het genoeg ge= Woitekn 
fooben if ©an neemenfe net ten anbeten maal&ES?. 
pan t Ppet; boen ïjet in een anbcte aatben ©ot/ 
toaat ra onttent een öaIPe fCam jSat mag gaan/ 
fonöec ftet te 3epgen. W$ 't nu toeet gefooben en 
gefchupmbisV beftftenfe 't aatben ©at toe / tot o» 
ben tpö/ batfe 't toitïenuptbjinRen/ geïnft nier na 
fa! ge|oo?b toerben. 't ©at / toaac Pau in laatff 
Öeb gefp?ofen/ frigebojmö aljj tm & upw bp on $, 

toelnetotl-oogpjecbgelbjupHt; üegalPen bat net 
boPentoat enger ié\ 

,, ^ e ^? u ^ e »in BraziiRooften en fcnautoen ooft Defgeiijks 
t lurkiche stoom Avati , en maften'er een ö2anft ook , v ? n 
ban / ePen afé Pan be 3©o?teïen. mt aïtó gefcWeb w,v k f fclie 
Pan beltDijPen. Wmt ift öeb geen onbeSb tu? y 
fcijcn ©joupjen en gonfttooutoen ftonnen Petnee= 
men/ totjlbe jonge iBaagbeften^ ePen foo toeï afó 
b anbere met be iBannen te boen nebben, ©e Bra- 
zilianen ftouben 't baat Pao? /bat haren öiannniet 
^i^/ toanneet be IBannen be Stelen / 
or 1 1 urkich ïtoo?n fcnautoen. <©oft notsöèn 'tbé Werd s=- 
©joutoen Poo? fc&anbe / batfe met be ^pinroft fou* !i ecte " , 
ben omgaan, ^eefen b?ann noemen be Wilden "^ 

^ I '^ n ttoC( «P foojten Pan / rooö en 
«Mt / geïuft top t oobe en pjitte 3©yn. 

JJomltó mt foo toeï 't : Tarkfch fóoom / a$ t> e »«°n>i- 
©ojteïen / op alle tnben be£ jaaté in Brazii toaffen / lianen fi ' n 

fca 



°r grootc 

ïVPCfS; 



Hoedanig 
ly cicefen 
drank 



in groote 
meenigte 
iniVelgen 



dikmaal 
drie dagen 
enh&gten_ 

na malkan- 
der» 



Eeten niet 
alsfe drin- 
ken, drin- 
ken niet 
aJsfè eeten. 



64 Schipvaart van 

foo ftonmnfeïjatenbrnuftöetepbenfoo biftmaaïaï^ 
fetoiïïen. 'ft ïgeö op eenmaal meer ban tfefïig Pa- 
rij sfche Connen in öare ^nttm gefieu 5 baatfe befeï- 
beboï ïaten ftaan / tot batfe alle öp een ftomen om 
tefttppen. Wit Duytfchcn , Switfer*, Vlamingen, 
Brabanders, Hollanders, enanbete/ Weïfte eete fïeï* 

ïen in beeïte ftonnen bjinften ; moeten in bit gebal 

b00?be Brazilianen ïjötjften. 

3©anneetfeflg feïjiftften / om ïjaten bjanftupt te 
bjinften / mfonberïjepb aféfe eenen ©fangenen 
tofflen ffagten en ttttn/ met öate gewoonlijke fo- 
lenniteyten , toaat ban ï>iet na betbet fal geöanbeïö 
toetben / foo maften be 3©tjben een fagt Bpettje om 
be #ot/ baat ben öjanft in te/ opbatöefeïbelauto 
toerb ; Want foo ö?inftenfe bit ©ogt alberïiefft ; 
gantfc& anbevö afêö'Europzcrs , bie be 3©ijnlieüet 
feorï nthbeih 

3üfófe nu tot ftaten ^ïempgereeb ftn / foo ont* 
öeftfterife be $ot eerfi. Sn pïaat u é ban <® jinftbaten 
p&öenfe ftaitoe uptgeftoïbe Caiabaflcn , Waat in 
tupm foo beel gaat al| in een 25eeftet ban b?ie |Mn* 
ten* <Ban beginnen be UBannen te banffen / tot 
batfe öp be $ot geftomen ft jn ; let toeïftet töb be 3Bïj - 
ben ïjaar ben b^anft in bc .êcïjaïen toetepften / toelfte 
bol fijn gefetjept ©aaft: maftenfe be jjBannen ïrc^ 
big; enbe©*ouUserifpaten ooft bitnat niet. €ïfte 
.êcöaaï tetn&enfe in eenen teug upt 3&itjbuutó / 
tot bat'et niet een öjupjeCaoü-in meet in be potten 
ï& 'ft ï|eö gefien / batfe b?ie bagen en b?ie nagten 
na bm anbmn foopen. «$a / fcöoonfe foo bol en 
bol Waren/ batfe'tb?inftbat niet meet fn&areöan* 
ben ftonben öouben / foo öieïöenfe ecïjtet niet op. 
MnD$i$ fouben tjate ^ïemp-gefeïïen ïjaat öouöeu 
boo?ttageïttpe©ïeege^/ nergen£ toe nut 

#iet fïaat aan te metften / bat be Tuppui Imbse 
mikt öaat öjinften niet eeten ; ooft niet tttm aï£?e 
b?inften : betöaïben betboonbetbeufe fïg boben ma- 
ten feet/ aWefagen/ bat top t'famen aten enöjoit* 
ften. ^p öefi&en geen getegeïbe tipten / om tnaal* 
tfjb te öouben ; maat tttm toanneetfe fjonget geboe* 
ïen/ al toaat 't ooft tetmibbetnagt/ geïpbiftmaat 
ban ^aat gebaan Wtïb, M 



JOHANNES LeriüS. 6^ 

J>P Ijouben ooft geen maat in öaat tyinften, Cc|j- Hare ha 
tet fijrife in 't nuttigen ïjatet fpijfen feer gefeïjiftt <*erim g e 
©eele toafTctjen be öanben/ en fpoelen ben mono/ eet* & cwooutca > 
fe pet$ aanraften. ^oen ooft eben 't felbe / foo 
Öaaft al^fe gegeeten ïjebben, me monb-fpoeïing gedurends 
gefcijieb/ miju£ oo?beeï£ / op bat niet eentg taap ha f maai ~ 
fïöm fig baat in mogt betfameïen / en 't JlBeeï/ 't tlJ 
toelfife in plaats ban ö?oob gebjupften / ftg baai: aan 
ïjangen- #nbet 't eeten (ïjnfe foo gantfcg ftil / &at* 
men fig baat obet berluonbeten moet ; en inbienfe 
pet^ metmaUftanbettefpjeeltenöeböen/ foofpaten- 
fe faïfié tot na be maaltijb. Sligfe fagen / bat \t>p 
onbet 't eeten met ben anbeten gefpjaften. -tpelben / 
tegen^ ïjau getooonte / foo Moegenfe on^. 

Jboolangal^ Baten bjanft buutb fijnfirmet ma^Harev 10 . 
ftanbetfeetbjolijft ; (In gen/ fp?ingen / banffen / *n ü i khc y«i 
Moben/ batfe (tg in ben <©o?ïog tegen£ Ijatt bpan*? nder ' c 
öeu Dapper fuilen b?agen/ en foeften/ beeïe hti fel* uypen ' 
bet gebangen te öeftomen* ©aat na banffenfe aï 
toeet met üepen in be jutten / öaatfe 5p een ftjn ge* 
ftomen / en f bateten tonbom / foo lang'et nocïj pet^ 
te bjinften balt 

IMbetmeefï quptenfe fig in beefe feet fïerfte fyppc* wanneerfe 
rijen / toanneeife met Bate ©ebeten fijn betcietb / en aidcrft«kft 
eenen Baret ^ebangene tof ïienfïagten / om ben fei= rwcl s en - 
ben t'eeten, ©an öoubenfe geitjft al£ ©aften-abonb. 
3©anneet iraat alleen bejMmten hm eene ©ut fig 
&P malfeanöet bebinöen / foo maftenfe 't foo^gtoof 
niet met öjinften: maat &\$ éenige .jutten t'famen 
ftomen / om te f lueïgen / fonbet t'eeten / ban ijoü* 
benfe nocB maat nocïj tegel ; en bit ïaatfie gefaBieb 
biftmaaïonbet Baat. 

$opt maftenfe buf banige tTamenfioomflén / 't fa Danflên 
tot een gemeeneof tot een groote fupperp / batfe aIti ï d h r 
niette geïyft öanflen / om alle ftoaatmoeb!göenöj!; uedrm ' 
ban Baat teeg te öjötoen. gjonge / noclj ongettouto* yui " 
be lieben öebben bttft geluoonte/ affonbedtjftban 
b'anbete / batfe ban Bate ©ebetqua^ op bm neft sonderim- 
Unhm ; Bate Maraka (bïaat ban in 't Vil.i.gegcwoon- 
Hooörtuk gefp?often$) mbeöanbtjouben/ en&a*ï^êXf 
te ;$iMatftm om be öeenen öinben. ^ui ioo* ontrent. 

Johannes Lcxius* E Penj^ 



66 



Schipvaart van 



Mannen en 3 
Vrouwen tot), 
daniTen 



penfe ben geöeeïen aagt gintfeï) eit Ijettoaai t£ : banf 
feu ban fc'eene ïf ut tot ö'anbere* iSoo öat Oi rap lier 

boo'itean/ ïjiet föoöanfg een fööü ban bolft te flcn / 

aljfmetlftt Frankrijk Famnlos nöetttö ; 't toeïS op 
feefete ttjben/ 'tet eerenban ben Sööfl , of Patroon 
ban pebet- Parochie , pleeg baat öeênen te treïthen ge* 
ïp parten/ nietbeöeenen boï 2SeïlcRetig ; ma- 
ftenöe een ïïep ober öe Straten /en boo? be J|upfen/ 
met een l^an£ boo? be geïjeeïe <§tab- 

be banffen beefet Wilden gefctjieben fuïïier 

/ batb'een nab'anbecebanfï ; of t'famen in 

een ronbeftting* ^ocönimmemieetbanfTenjjBan* 

noyt onder ^ m ^ ^ ?outoe n ƒ f jonge ^otfjteren / boo: 

maïftanber ; maat be laatflgenoemöe öouben (jaren 

öan-S affonöerlp. 

De Wilden ^ Ct <Ï! to °°^ ? a '/ 0ltl te to Ö aïm Ö 0e '* 0l ^et be 

eenportu- • Wilden in'tb?inlen toegaat / nioetlft een ftojtgtoij* 

xeefeh ïige <©efc¥)iebeni$ öier aantekenen ; toaat npt be 

e a h ei b° " Leerers «gftp fuïïen tonnen afneemen / i)oe 't öeefe 

Lnde! " IBenftïjen fottöen maften / inbienfe Wijn / en be* 

felbe in bberbïoeb öabben- <©e faaft të mp bertjaaïb 

ban een Muflacat , 5at f£ / een J$up^pefc onüet be 

Tappin Imbx , toien^ tooojben ift ïtfer faï geöjtipfteii. 

bonken Qg <©nïang^ geïeeben /' fepbe ïjp / i$ 't geöeutb / bat 

foo voi in top een Siagtfcïjip ütt Peros ( bi$ noemenfe be Por- 

tngcezen), toeïfte onfe bpanbcn fijn / betobetben* 

3^oe top be baat in fïjnbe 3©aten baampt namen/ 

faonbentopgrooteöontene Caramemos ( bien |3aam 

gebenfe Connen en anbete ©aten ) / toaat in een 

feeftere foojt bantyanft toa^ 3©p beebenfe aan 

datte daar b'eene jijbe^ op /om te fïen toat'et in mogt fijn, %ïi 

doorineentoeet niet (betboïgben beefen <®ttben) toat Ijtt 

fchtiilip toa $ ; en °f mm 00ft *p u een biergeïpen tüanft 

vicien/ Ijttft; maat bat toeetife/ aïg top-on# toeïfatöiec 

ban öabben gebjonften / bat top in een -batten ïang- 

öurigen flaap bieïen / b?ie banen agtet een / en op 

ben bttiïm hm ftonmen oné naantoïpé toaföiet 

ftrygen. |Bp Mangenbe/ ift betttouto/ bat ïjtt 

Spaanfche Wijn \m$ / toaat meebe öeefe Wilden 

öué ©afïenabonb faöben gefjouben, ©eröalben 

toaé 't ooit niet te Uentoonöeren / bat bttft fïetlte 

b?anft / 



Spaanfche 
Wiju, 



JoHANNES L.ER-IUS. 6? 

foanft I in fuift een meenigte ingeftooïgen / en be 
dampen baat ban in 't öoofö geftïommen / ïjaar foo 
een diepe en lange flaap öab betoojfaaftt* 

9|ii 't eeicfl öaöDen top eenafgtijfen en toaïgeban Afgrij-ftü 
't geftnauto en gequnï bet 3©ijben/ tot 't beidden -d«r Fmn* 
ban ïjate Gattè-jn, ém ï)tet ban ontfïaöcnteOm/-^^ 
Öieten top be ï©o?teïen Aypi en Manïot met cm goed C aou-in * 
deel Turkfche 3£>ept onbec een ; meenenbe / bat doch %t- 
fytt boo? onfen bjahft niet alleen fupbccber / maar X' n ^* e < 
ooftöeetètfouftjn/ aKbiedet Wilden. ©orfrtoiet* 11 * 110 ^ 
den teel Ijaafï getoaat/ bat beefe öetepbing£-tot$ 
niet£ bogt fflv getoenben on£ bet!E)alben alïen^en 
tot bet Wilden Caoü- in ; boel) b?onften'-et niet gebu* 
tig ban: taant top maaftten ecnen anderen bjanft / 
op beboïgenbetoöfe. 

3©p namen ^upftet-tieb / 't toelftïjièt in mcenig- Andere 
tentoaft; ïepbben 't feïbe taf batfcötoatet/ toegen£ b**"*-** 
begrootefjitte/ toeffteöiet öoo*gaatig$/ banonjff^ ^" 
ftoeï gemaafet ; en al? ött öuó eenige dagen lang wat«* 
bertoatetb toa$ / Ijabdm ton eenen gocbert d:onft 
baat aan. ^omtijtbj? acfcupftten top ooft batfclj 
foettoatet ; toaut mmbüib ijler fecc.fcöooue Ware 
©jonnen ; ooft fijnYf focte bïtetente ptbfëpï /foo 
gefonb ten bjanft / toegen£ ben goeben aait oeefe^ 
3tand£ ; batfe niemaiiö eémgè fcftate toebrengen / 
ïjoe beeï nien'er ooft ban tuinften mogt. 

^t Wilden noemen 'tfoet / of batfei) tóatet Vhcr Agp*P 
te ; 't foute V heen, ©eefe taoojden Kortten top *' 
feet fceftoaariijftupt fpjeeften ; en bieïen ong moep* 
iijftet al£ al ö'andete* Wmitbt Brazilianen fpjee* 
ftenfe in be fteet upr 3 't'toelft.boaïiou^ nftt tos! te 
boen toa^ 

©eriftgt fMlen be Leefers ban bit ftnautotn ber vei-géiip 
3©petr/ en beefen ;&ebet-ö?anft een toalge öebben ki "f va f* 
gefttegeu/ foo öatfe Itgtlijft aan-!t biafteiuiiogten SL 
• geraften* > ' <© ocg laat ftaat eens .aanmerften Roemen Fraiikejk , , 
In Frankrijk te'Moft. ( toelfte teeïe öet Europianen 
foo öegeetig bjinften ) getooon i$ tt maften ; en fïg 
boozfleïïen / öoe öe ^ö^Ö^tb-aröepbem in üm 
©erfft/ tnfonbetijepb aan te^ïaatfen baar ttljm* 
'ipfte Wijnm toaflfiny- metöate Woote /. fïinfeente/ 



_ 



68 



Schipvaart van 









met de fcïjutftige öeenen en boeten / ftitttpg niet bupïe 

^sever- - *Éoof*n en poenen / inöeïfiuppenMimmen/om 



Ocu-in, 



Drank der öe ©juptoen te tmbtn : tjoefe tn be 3©8Waté-3baft- 
waden, meer aï£ ©at ftenagtig baat mee omgaan ; foo fuh 
ïenfe ftonnen afneemeit / Dat httfm btmxh nitt beeï 
renner $/ aï^öet Wilden Caoü-in, of ben ^ebet- 
ö?anft garet 3®gben* W ifitien fjiet* tegen£ tnbzeit' 
gen/ bat be J©ijn boo? be «BefHng? of öate 3©et^ 
hing/ aïïe ontepnigöepb uprtoetpt; foofeggMft/ 
öatöe Caoü-in eben'tfelbe boet; enaïfoo inbit ge* 
ba!' tftmt b?anft ö'anbere geïijft i& 

X. Hoofdstuk. 

Gedierten ■ in America fijn die van onfe Landen niet gelijk- 
vormig, 't Dier Tapiroujjbü. Gebruyk en fmaak van 
dit Beeft. Rooflers der Wilden. Hoefe haar Vleefch be- 
waren voor verderf. Meel van VifTchen gemaakt. 
Menfchen-vleefch. Seova/fou. Taiajfou. Agouti. Tapu- 
#V Groote Muylen. Pag , een geplekt Dier. Sarigoi \ 
een ftinkend Gedierte. Onguur-gropte Croeodilkn. 
Groote HaagdiiTen. Groote Padden } welke gegeeten 
werden. Slangen.* Geval meteen Haagdis. Meirkatten. 
Hoemen defelve vangd. Noch andere feldfame Ge- 
dierten. 

Ï^€t iftboo?t ga/ teil ift in ïm\ aanbang betfeg 
Z Hoofdftuks mijne Leefers bettüftttgen / bataten 
rii gantfeö Brazïi geene btetboetige bieren biob 
tóïfte ftg met Ut in Europa bergeïgfien ; en bat be 
Tuppin Imbae geene btï feïbe in öate ï|upfen opboe* 
ben/ of tam maften ; aï$ feet feïben ; en bat nocf) 
'ïangfaam* <@m-mi te ftoinen tot be taiïbe<©ïe- 
ren/ ban be Brazilianen in 't gemeen Soo gegeeten/ 
foo toiï ift beginnen ban be geene / toeïfte be IJlen* 
fcfien tot ïjate noobbjuft ftonnen geöjnpften* 

'ft £ai btm uptïaten gaan een foo?t ban 3Mb/ 
't taeïft baat aïbetgemeenft i$. Jbp noemen 't Tapi- 
ronilbü. 't ï^eeftïang/ roobagtig fjap?/ enfcötjnb 
öpna een 3ötoe geïglt 't g[jf ooft foo groot ; boef) fon* 
öecl|ootnen; öeeft eenteeberentjaï^; ïange/ ïjan* 
genbe ©oren / met teebere/ bnnne beenen / en ge* 
öeeïe ^oeben / of $|oo?nen aan be boeten. JlBen 

fótt 



De Dieren 
in America 
fijn d'onfe 
niet gelijk. 



Tapirouf- 
fau , een 
Wild' Am e- 

ric.idiifch- 
Gedierte, 



jvmg- 



Joh an nes Leriüs. 6<j 

fou moogen beruioeben / bat beefe bieren boojt 
tomen upt be betnienging ban een ÏHoe met een 
€3el Cbentoel $ 't beefe bepbe feet ongeïp. 3©aut 
't öeeft een ftojte Jbtaatt <®nbettufTc&en tnóet " fi 1 e *.^- 
beu Leefer tueetett / bat beek <0eteitai in Ame- 
rica ^taartïoo^ fijn* 't iBemelöe' <Biei Tapirouf- 
foü .geeft toeï beeïe feet fdjatpe (Canben/ maat . 
ftan'et be IBenfcïjen g?en feïjaabe mee boen ; -tofjl 't 
fijne begoubenfê aïïeenïp boo? fnel lóopen m bseg 
te bïieben foeftt ^e Wilden fcjfjieten 't met pijlen 
boab/ geftjft öpna aï 't anbet 3Mb ; of bangen 't in 
een gemaakte <©joebe ; ooft toeï in ©aïfeo ; bïtft 
feet ttteeftetïp ijiet toe toeeten te fretepberu 

<®e Wilden |)ouben bit ®iet in öooge toaatbe / van de 
luegen^ be l$upb. <g>oo öaaftfe befeïbe öeööeii af- Huydschu-, 
getroftften/ foofnijbenfe ben tngg' in be tonbteüpt; ^iT' 
bioogen befeïbe in be ^êön/ en maften'etjkïjiïben welke ' 
ban / onttent foo groot / alé btn 25obem ban een 
taamïtjft groot ©at #p befeïbe ontfangenfe/toan- 
neetfe ten ©ojlog treftften / be Jpijïen Saret bpan* 
ben* <$$t gebagteïfnpb ƒ in be &oh geö^oogö fijn* 
be/ toetbfooïjatb/ bat'et/ geïgft ifejgéïoof / geen 
Spijl fou tonnen boojbjingen / feïjoon ben 2Soog met 
alle ftragt gefpannentoa^ 

ïlptcurieusheydnam ift een paat beefet dêcöiïben geen m^ 
metmp na Frankrijk, om befeïbe aan mfjne b*ien* doorew 
bente toonen, ©ocïj op onfe na-ïmp^~togfbieïf n kou ' 
on$ bm honger foobanig aan/ bat top*nf et alleen tn ' - 
onfeJBeicftatten / Papcgayen, en anbere bieren/ 
upt America in on$ J>el)tp geöiagt / niet betfcljoon^ 
ben/ maat ooft öepbeöe gebagte Jktjiïben öjieben / 
om ben tafenben ïjonger toat te ftillen* Uaberïjanö 
fal ift hteebti öiet ban fpieeften- 

't©ïeeftïs ban ben toiUreti Tapïfduflbü ïieeft be smaak van 
. fmaaftban tónbbïeefcö*- ©e Wilden ftooften 't op ,tvkcfch ' J 
gare totjfe / en beefe 'toofteng-marifernoemenfe Bac- 
canare. ©emritg ift öfctooojö öietgebiupfte/ en 't 
feïbe ooft ïjiet na meermaal faï boojftomen / foo fat 
ift beo Lèefer baat ban een naatbet Êetïgt gebeft. 
. <©e Wilden ffaan biet #al'ii in b'aatbe/ pebetHoute 3 
foo bift aï^ een arm ; foobahig gefcïjlfttin 't bfer&ant/ fcooftó 
. E 3 bat '• 



?o 



Schipvaart van 



TT : ; 



Ti!:: f 



3'er gilden. 



daarfe het 
Vleefch op 
l>f aden j 
hoedanig 
gemaakt. 



Jioefe hjLar 
vleefch 
goed b'cwa- 
ièa. 



Meel, ge- 
maakt van 
fedroogde 
ifch. 



Menfchen- 
vleefch op 
de R.00- 



Seovaflbu , 

eei'; iooït 



bat pebet ©aal b?ie boeten ban öm anberen fiaat 
<®aar op leggenfe fiolen / b'eene altgb ttoee boe* 
ten Dan b'anbete, ^4 fontteetenfe een fouten 
fftooftó/ bienfe in ïjateCaaï noemen Buean, <^oo* 
banfge ï|aatbfieebenï)eböënfebeeïein ïjare jutten. 
^aat op leggenfe ban 't bïeefcö / in fïuftften gefnee* 
öen fïjnbe. ©oott£ maftenfe een fagt / of ftïepn 
bperbanljontbaaconbet/ y ttorift öpna geen rooft 
ban fïg geeft, ^eefec toi$ toetó 't'bïeefeö geö?a* 
ben foo lang aïg 't be Ifèrft goeb bunftt - %n pthci 
iipjtembötnfe 'tWeefcïjttomtiaalom: en toglfe't 
feïbe gantfcölp niet fouten / bo!gen£ öe getooonte 
öeefe$ <©etoefï$ / foo öeööenfe niet meer ban een 
mibbeï/ om'tgemefbebïeefctjfoobanigte öetepben/ 
öatfe *t een ïange tfltr feorinefi goeb beöouben» 

^rïroonfe op 'eerim bag bertig fluft^ toiïbe <0e* 
bietten mogten bangen / ban toelfte ift in bit Hoofd- 
ftuk faï fp c ieetten j foo foubenfe boclj : aï befeïbe in 
ftuftften jfjoutoen; ban op öegemelbelSösfïet^feg* 
gen / foo fpoebig aï$ ïjet mogelgft $♦ ^u$ toerö 
hit bïeefclj biftmaaï bierenttointig upten lang geb?a* 
öen tot bat öet ban binnen eben foo gaat i$ aï^ban 
öupten ; en bjeefet tot$ ftonnenfe ? t een tijb lang goeb 
Souben, 

#P befeïbe top betepbenfe ooft öare bifcö/ om 
bietefttmnenöetoaten, %n gtoote meenigtenban* 
genfebie; öjoögenfe/ enmaften'et iBeelban: in* 
fonbertjepb een feeftete foo?t / in ftare j&pjaaft ge- 
noentb Peraparati , fijnbe 't 'regte fïagban Barbeden ; 
toaat ban tjiet na bjeeöer. <©e gemcïbe Uïoofïer£ 
iragmen Mïijft fioïtben booj bei: Wilden ©leefcljïjaï/ 
of ;§pf$-&amer. 3©ant men ftoomb in geene óa* I 
m &o%rett / of 'Bnttm / baatmen befeïbe niet bf nb/ 1 
tijMgft booten ten geb^oogb bïeefclj / of gebote 
MfTcfjen, 't SthtmS ooft toel/ geïp top fsier na 
fulïen öooren / batnien / teanneermen tot tenm 
Wilden ftoomb/ be «oofterg bol IBenfcöen-bïeefcïj 
utleggen / ftjnöe öat ban fiate gebangene en geflag* 
tebe bpanben* 

5^u^ bette ban 't gcteaöen bleefcfi ber Amerlcaan- 
fchc Wilden. 0ternaMfentopban tjmx gefooben 

fjan* 




JOHANNES L'ERIUS. ?I 

Öanbeïen; maat nu boottgaan tot be öefc&jQbing. 
bet anbere Brafïiiaanfche fitten ; en oy ben Tapi- 
roufToü laten bolgen ban Seovaflbü , aïë ben uaaften 
in grootte* ) „.„n..,,.,. 

3Wt mtc i$ een foo.it ban een Hart ; boef) baat in va!1 Ha * mv 
të ? t onfe fatten ongeüjft / bat fret niet foo £oog 
daft niet foo stoot ban <fl$eöoojnte $. L . ^ 

5jn America bindmen ooft toilbe jStofjnen / g^ «„ J™ 5 '- 
ÖeetenTaiafTous, in grootte /©oren /Stop /en ©ouderlijke* 
ten d'owe feet geïijft- Rebben ooft lange fcjjarpefooitvan 
Canben ; boen gwïote fc&abe / en fijn bie£ te gebaar* ^ llde Var ~ 
ïijfter / toijlfe niet foo bift en groof fijn al£ b'onfe, ' 
3Mt ©iet ïjeeftban Maturen in ben.mgg' een gat/ 
geïijft a$ be gee-barfteng in 't tjoof b jjeböen / toaar 
bOO? 't adem Öaalb. <©en Autheur öet Generale -Hï- 
ftorïe van Indien öerigton^/ bat in Nicaragua (niet 

betre ban Nieuw-Spaanje geleegen) ©arftehg toer*P** c "5 at 
tien gebonben / tueïftet $abei op den rugg' fïaat, deniug|\ 
SSupten ttoijffeï moeten beefe geteld toerden tot 't 
«©efïagtdet geene/ ban toelfteiftöiergebjagmaaft. 

q&it nu ftjn be bjie gtoote foojten ban <©ebiertea 
inBrazil; namentlip/ TapiröulTou , Seovaffou, en 
Taïafïou. 

D' Americanen Rebben OOft eent00.b-9Mer/ Agonti -Agonti. 
genoemd / foo groot al£ een long ©attentie ban een 
maand, 't Bteeft fjooge geftloof be ftlautoen ; een Ta £ Itl!? - 
gantfeö ftorte^taatt. JBonb en <©oren öpna al$ 
bie ban een l|aa& <%$ ban een boben maten goede 
fmaaü $ocö ."fïjn'er ttoee of bjteberlep fïag ban 
Tapitis , onfe ïlfafen niet feer ongeïyft/ boel) 'töapj 
igfcjatroober. 

®e Wilden bangen ooft in be 25ofWjen gtoote ^roote 
iBupfen / Uieïfteöap?ï)eöbengelijftb'€eftöoo?nen; Mu y fel ' 
ftjn ooft ontrent foo groot ; en foo goeb om Vetten/ 
aïg be Conijnen bp on&. 

Pag , of Pagae (toant nautoïtjft^ ftanmen inp&g, «en 
b'untfp2aaft öemetften - 't onberfegepb deefet öepbe i>i« m ct 
toobibeh ) $ een teiïb ©iet / taamïtjft goog/ ge= SïJrfi 
lijft een lagtfjonb, ©eeft een teanfMïig Jjoof b. 't v^T 
meetcfy fmaaftt a$ Jtalfé-bïeeftö. ®e ©agt i$ 
öobm maten fcljoan / 'met brftte./ afrijbertoige / 
E 4 en ' 









goed ter 
fpijs 



't Dier Ta- 
tou be- 
fchreven. 



Aanmer- 
king ot> 
Bellonius 



?,. 7*2» Schipvaart van 

en ftoatte bïaftften, g[nbfenmen beefe ©ieten I of 
öetfelber ©eïttoetft / öp otf ijab / men foufe ineen 
ïjooge toaatbe goutien» 
sari g oi 5 een Sarigoi $ mi 3Mêt / 'ttoeïft ban be Wilden niet 
Sier Cen hoe gW" 1 ^ttö / toegenj? be ban öem gaande fïanft. 
• <©ocö top Francoifen biïben 't ; beeöen 't bieren- 
bet / 't toeïft b'oojfaaft ban öe fïanfe \$l toeg ; en 
aten baat ban fonöer af fteet ; bebonöen ooft 't bïeefch 

feec delicaat. 

pen ïjeeftötet noemeen mztl geïjeeten Tatou. 
't %$ f eet traag in 't loopen / maat 't ftcuppt boo* öe 
ïjeggem I|eeft fuïfte öaröe ^cljuböen/' batmen 
met geen ^toaatb baat boo? ftan Boutoen, ©an 
öe ïfupö maften öe Wilden Smffeng / in ïjate ^pjaaft 
genoemb Caramenen. 3©anneerraen be ï£upö t'fa* 
men ïegt/ foobêttoonöfe be gefïaïte ban een pfere / 
of latiia f cï}-ïjanbfcöoeiL 3ME ©iet jfjeeft feec 
fc&oon toit Weefcï) / ban een goeöe ftraaft, 3©at be 
grootte öeïangb / 'ft {jeö'et geen gefïen / bie 300 
ÖtOOt toa£ / al$ Bellonius in 't betbz en Laatfte Boek 
Jtjnet Obfervatien geeft afgeöeeïb ; met uptb*uftu> 
Ré öpboeging / bat ïjtt bertoonb een Braziiiaanfchc 
Tatou. 
jaearen , of Cot be ©ieten / toeïftein America albetgemeenfï 
crocodü- fïjn/ moetmen ooft- tellen te Jacare, ofCrocodih 
ffri be ïjoogte ftomenfe tot aan be ïjeup ban een 
$©an#perfoon / en fijn taamlijft lang; UBen öe* 
goeft beefe Crocodillen niet te bjeefen ; toant bet 
Wilden Üufpen fïjn biftmaal gantfcöbot banbefeï* 
be / en be $f moeren foeelen'et mee fonbet eenige 
fcïjaöe te ïijöen. 3£ocJ) eenige otibe lieben §mzn 
mpgefegt/ batfe fïg te toagten öeööen boo? feeftece 
foojt bet Jaearen , teanneerfe obet Hanb tepfen / ! 
toeratitgf* fïg met ïjate pijlen beftoaatujft tegeng ! 
oefelbe Bonnen fcettoeeren.- 3©ant foo ïjaafïfe ee* 
nig JKenfcö getoaar tezxbtn / ftomenfe npt 't ïïieb / 
toaat in fp ber&ojgen Keggen / te boojfcüön / en bat I 
ïenonfhipmifl.op iemaan. 

f|ft ga boo^öp 't geen Piinius en anbete ban be 
Crocodillen in bit puft öeböen gefc&ieten ; ooft 't 
geen ben Authcur bet Generale Hiftbrie van Indien 

ge* 



Un, 



Onfchaad- 
Jijk, en 
üchaadlijk. 



Verder be- 
rigt van de 
Crocodil- 
len, 






JüHANNES LERIUS. 73 

getuugb / batbpbe ^tab Panama fcöaabïgfte Cro- 
codiiicn toetbengebonben / ïangee ban 100 boeten* 
©nbeetufTcöen / al be Crocodiiien , öie ift geften ïjeb/ 
Öabben een groote / totjbe / opgefpaïftte mupï / Ijoo- 
ge htznm / en be Staart noeïj ronb nocij fWtë/ 
maar aster gantfcïj bïaft / of plat ; boc& fjeb geen 
agt genomen / offe be bobenfïe ftaaft betoeegen / of 
niet, 

D'Americaanfche Wilden bangen OOft Itaagbiffen/ Tovous, of 
ban ïjaar gefteeren Tovous , afcögratito ban bes> Haagden, 
toe / en gefpjenfteïö / geïp onfe filcpne Ctaagbiflfci. t b e ™f 
©iet of bgf boeten ftjnfe lang / taamïijft Mfc /en s 
betfclj?iftïi)ft ban aanfcöoutoing* <©nti)ouben fig 
in joelen en bïietenbe JBateren/ ooft aan be 25ee* 
ften / gelp be «ftbojfTcïjen 6p m$ ; boet) boen aan 
geene USenfcïjen eenige ftïjabe. 

3©anneermenfe biïb / en 't ^jngetoanb baar upt d , e ^ater 
neemb / foo öienenfe tot een trefltjfte fpffê ; en tettt £/ c ^ic- 
geöeele 3Lanb ïjeb ift geen beïteater ïeftfter-beetje ge- ren lm 
pjoeft 3©ant fp öebben bïanft bïeefcïj / gelgft be fiw* 
Kapoenen bp ong ; foo gantfef) malg enïiefltjft ban 
fmaaft / bat'er niet£ bp te betgeïijften i& gn 't eerfi 
ïjab ift toeï een af fteer ban beefe ftófï ; foo Saafï maar 
ift'er een£ ban gegeeten öab/ gaf ift öaar be pnfê 
boben aïle aabere <©ebierten* 

UBen öeeft öier ooft groote dabben / toeïfte be Groote 
Wilden fonber onbetfeïjepö eeten. M& aïïeen be ^ckien, 
«mee&mefkrg / maar ooft peber té beftenb/ bat *f^ teii 
foo toel't bïeefctj/ até 'tfïömen ftoabbee/ Jaalfeg wcidlT 
toat aan een JMb gebonben toetb / een feer fïerft 
bergif $, 3©aar upt ban ïigtfp fïaat af te neemen/ 
bat bit ïanb ban een feer goeben Start / en gema- 
tigd gesonbe ïugt moet fijn/ betmitébe ©aöben / 
m onfe en anbere <©etoefïen / 500 boobïüft / hier 
gantfeö onfcïjaabïtjft ftim 

<§P eeten ooft fangen / foo bift a$ een arm / en Geweldige 
bpna bgf boeten ïang. <©nber befel'be té een feftere SWÏJ 
foo?t ftoaitenroob-bertoigboo? itiaïftanba-gefpjift, ;^& 
telo / of gefïreept. <® eefe bjengen be Wilden in öare gcbruykt. : 
if upfen ; toerpenfe ïjare Wijteen en anbere toe. <§tjn^ 
foo tam/ batfeftg met be ïjanben ïaten a#en / en 
E s 'mei 




H 



SCHI P V A All T V A i 



I. ■ HU 



Water- 
slangen 5 
©nfchade- 
lijk." 



Bofch- 



metgaat fpeeïen / geïpmetbeCrocodiikn, tuaat 
Xm»B boben gefp?o.often i.C bultte betbaatip- 
groot e fangen (hfjöeüfe aan ftiiftfiew / en üetepben^ 
fe tet Hjjfjp; ; 'Ö0C&- 'fijn ftnaftirtoö^ 

jjBeetbaneenetfepfïag ban ^©atet-ffangen.öefc 

fenfe/ torite in 'ttoater stoeit fcgijnen.- Wmmm 

Urn fïitife / en fcfjoonfe -pemanb Heeften / foo i^'et 

ecfjtet geen gebaat öp, 2&egatóèu be bootenen 

öefigjetoene ^aagöiffen: büibmen nocft anbere feet 

fc|aaÖlpe / geiyft upt be boïgenbe ~t$eftgtebenf£- 

faïMpen* 

$jft en tbiee anbete Frangoifen op fe.efiete tijb boo^t 

Haaien, ? t aianb repfenbe / om 't felbe te öeftgtigen / ' gabbeii 

iccricnaad- niemanb^betj Wilden bp-ong'/ geïyltanbeté onfege- 

] tMonte toa& q&ug öoo? öe "2SofTc&en f biesbetïbe / 

guamen büp epnblgft in eeh bfep <©a!.. ©nbemifTcgen 

goo?bentopeenigjjmtpfcg / énmeenöen 't felbe te 

ftoinenbarieenfbm&ontoeetbaat ^'leitje/ 'tbjeïft - 

onfenRej-idn^ naatbetbe. W® gingen betljalben -, gelmtigr 

fleélfner fcl^öömloa^ boo^t ©oefagen -top op tmm ï|eit* 

beï / ontrent öectig babemen ban onë / eenï$aag= 

&i| / * biftftet aïé een Ifëeufcg in fijn mi bbm. lang 

bijf of fe$ boeten ; aïfetlwegcn boojfïpn met teitag- 

tigeïjatbe Jkgeïpen/ geïtjö ö'a^efïer^ öefrben. «©fee* 

ne boo?fïe ©oot berïjitf bit ©iet in be googte / en fag 

on£ aan met een taetïjebene ftop ; te geïp met bpe- 

tig~fïiïsïterenbe oogem 

® eefe aanfcgoutuing betöaaf be on£ niet taepnig ; 
te meet / totjl bap geen iSoet^ / maat aften on$ 
fêrviariijkë gijb-getoeet öp ön# gabben ; neben^ 25oogeb en 
leftaitc pijlen ; bod) boo? öie|è Jtenöen b?p bit onguut <0e^ 
bmgt niet beïeebigen / toegen^ be gebagte (jarbe 
«gdjeïpen, ®aarenbobenb?eefbentop/inbientap 
"t op 't toopen fïeïben / bat beefen betbaatlpen 
$f aagb$ on$ ban agteten agtergaalb en gebooö 
ntogt geööen* Wn fteeïien maïtönbet ber&aafb 
aan / en öïeben aï£ onbeweeglijk op onfe pïaatë 
fïaan. Wi nu bit b?ee0oft iKonfïet met opgefpalfr* 
teSiaften gtouboïp fnupfbe/ tocgmg be gtoote 
hoc »t haai: |^ ;^ mt 't ltia§ een ïjeïbeten bag / en bpnaop 't 
uiibOeri beë bagë ) / en on| ontrent 7 iUmt beeïee^ 

nee 



Medgeiel- 
len beje- 
gend eeae 
5cx felve» 



Van een 
cmguere 
grootte , 



PH< 



Joh an nes Leriü& 75 

net itp? met berfcfeiMpe oogen Tjab aaugeflen / ïiep 
(jetpïotfïp boten op een2$erg ; ma&enbefoobanig 
een gerupfeï) in be jkrupfeen en ^>oo?nen / öat geen 
gejaagb $art onfhiwniger öaö mogen fijn. 3©p 
liaitóen geen ïufl / om bit ^cï^ifebto te boïgen ; 
maar bankten 450b / bat l)p on^ ugt bit gebaar 
^aöberfofl 

, <3|n Brazii $ ooft tm ®iet/ genoemb Janovare, 
ontrent een Stiif e öoog ; foo fneïen geftoinb afóeen 
goeöe ^agtöonb* . ïfeeft onber be ïteeï ïange %ap^ 
ren ; een bonte ©agt / feer fcïjooii / geïp bieban be 
%mrm ; ooit i$'t befeïbe feer geïyïi l&e Wilden 
fïjn'er niet fonber reeben boo? beb?eef b ; toant sp \t- 
benbanföoof/ geïpöeïeeutoen. 3©atfe öeftomen 
hmntn berfcöenrenfe en eetenfe op* 3©anrieee'er be 
Wilden een gehangen ïttijgen / 't jn boot baar toe 
geniaalste «5?oeben/ of fit ©alfen f tóant aïïe fcöaab^ 
ïijfte bieren ïeggenfe aïïerïen lagen / en bentbepen fïg 
foo beeï öaar mogeüjft $ ƒ batfe öaar niet toeer mog^ 
ten ontgaan ) / foo feïjietenfe ö'eene §pgï boo? b'an- 
bete na m't ïigeöaam/ en martelen 't op altoïep 
totjfen / om ïjet bie$ te meer fmerten te boen ïijben, 

Jïiet fonber reeben fïjnfe bit 2Seefï foo bpanbig, 
3©ant al£ een$ böf of feg Fran^oifcn , onfe flebge* 
feïïen / boo?bp een Brafiiiaanfch ©o?p repfben / toiet> 
benfe ban b'g|ntoooner£ getoaarfcöoutob / tort op 
Öare ïjoebe te fijn boo?ben Janovare , betmitg* ïjn in 
eben befeïbe toeeft b?ieöarerb?ienben upt öaar #\*p 
toeg geïjaaïb / en berfïonben öab* 

©ootb'aanïtoomfïban vniagagno in Bmii fjab* 
ben be Wilden nopt üfonben geilen. Cené toierben- 
fe getoaar eenen bér groote <§&gtööttben / bien top 
met eenige jongen baar gebjagt tjabèen ; öoe top 
met bm feïben fperlben / öp öaar tegen^ on$ Hef* 
ftoofbe. JSeèr berfcïj?iftt ftonbenfe öter ober / en 

blOOben toeg/ totjl fjp bell Janovare ( Jan^oure) 
feer toeï geleed Gamara, in fijne Generale Hiftorie 
van Indien beröaatö ban Valionas , ben fïrgöbaar= 
fïen ïJoof brnan onber al be Spaahj aarden , öat öP/ 
■b'eerfïe maal b 9 ®bft-%tt öoo? gebaren 'febi&enöe/ 
f^Jliebp fïgöe&beiibe ^onben tegeitf^e - Wilden upt* 

fo«6/ 



't Dier Ja- 
novare, 
't welk ver- 
fc heurd al- 
les wat het 
bekomen 
kan. 



Voorbeeld 
daar van, 



De Wilde-a 
hadden , 
voor d'aan» 
koomft de« 
Franfche , 
noyt hon- 
den gefieii, 



Haren 
fchrik voos 
defelve 3 en 






■ 






!:■ 



Cay, of 
Meirkat- 
ten in 
Brazil. 






76 Schipvaart van 

fonb / .bermftgfe öem toouben tegentaeer bieben / 
öocö boo? öefeïtie fooöaniö tteüfcï^iftt toietbeti / bat* 
fe terfïonb be bïugt namen. Sla be ^onben toaren 
Vaiionas immeig foo nut/ a$öe&efte£ol&aten. 

3!n Brazil (ijit beele fBeirftatten / ftïepn en f taart / 
Benoemt! Cay. #nnobig fg 't/ befeïbe te öefcfaft* 
ben / afë peter genoeg öeftenö. 3Nt faï ift alleen* 
mö feggcn/ bat ijet een gtoote berïufïiging geeft/ 
üaat met geöeefe goopen te pen fittm op be Coppen 
ban eenige Zoomen ( toelfte ©?ugten met '%i\lfm 
pjagen/ geïijft onfe .25oonm fijn ) en een jammen 
lm ïtoften-gefcïjjeeuto maften / infonbetöepb taan* 
neer 't onfïttpmig m eer i& ©p eenmaal toerpen* 
fe niet meer ban een long. 't&etoetëbanöeiSa* 
timringepïant/ bat lm/ fooïjaafi ïjet ter toeecetó 
i^geftomen/ flgflaat om ben tjaï£ ban fijnen ©a* 
öer / of JlBoeber / en baar aan bafl blijft öangeit 
3Mg nu b'oube toerben gejaagb / foo geraften ooft be 
jonge beefer top upt 't gebaar. 

©njjemeen-fëer bemtnnenfe pre jongen; en poo* 
fondciimg- gen jfjaar boo? alle rampen te befcöernien. 25p beek 
1 ^atuitrïtjïie|5epgingijeöbetife ooft een fonberïinge 
geftoinööepb ; foo bat b'ffipen en JlBeirftatten Ijter in 
aïïe anbere <ö5eöierten te boben gaan. Cer bier 002* 
faaft tonnen be Wilden niet ïigtltjft noclj b'oube noeö 
öe jonge beftomen / fonbet befelbemet öare pijlen 
te fcfjieten ; foo batfe/ getoonb fïmöe/ ban be 25oo* 
men af ballen. 3^an geneesenfe öaar toeer ; boeöen 
Öaar op / ett maften öaar eenijjftrig tam. $aöei> 
Öanb taerbenfe tegen^ anbere 3©aren bemipïb. %n 
't eetfïfïjnfe foo taiïb / batfe be geene / toeïfte öaat 
bangen of öanbelen taillen / be fjanben afbijten : I 
beröalben men .öfftmaal genoobfaaftt ■$/ (jaar 
plfeitfltjftboobtefïaan. 

jSSocfj een anber flag ban UBeftftarten fyzhbcn be | 
Wilden, genoeinb Sagovin. (Sagonin). jjfarebet* I 
tae i$ roob ; be grootte afê öie ban een €eftljoo?ntje. 
25 elangenbe be gefialte / be monb. / bo^ft / 'ïjafê / en i 
anbere ïeeöen fijn öpna &\$ Die ban een ïeeuta. | 
^eefe bieren .fijn ftïoeftmoeöig ; m foo fcïjoon ( boo^ i 
foo beeï ift taaargenomen- öeb ) / atë eenig anber i 

ónöec l 



Eenige 



de felve. 



Sage ui ti . 
een ande 
foort vai 
Apen* 



JfoHANNES LeUIUS. 



77 



onbet be Wepne €>ebtetten fijn mag. ünbfennienfeAanmerk- 
foo luel obet be Zee non boeren / atë anbere JDaten /. li i kh ?^ n 
foo foubenfe bp ö'Europianen in een öooge bjaarbe^" 
toetten geöouben. <©bcIj 3P fijn foo ftoau en tebet/ ' 
öatfe t obet en toeet obet geilen / 't flooren en 't 
fïtngerente£ &t%fo$ op 't baret niet nonnen irot» 
ftaan. .gnjn ooïs foo Ijoogmoebig en teoté / batfe / 
maat eenigfïn^ beïeebigö toerbenbe/ (tg baat obet 
bertoomen / en fietben. 

iJ**^»^ 6 ^"^ itt Fran '<rijkgebOnben; vermoeden 

poep Jouöe pet baat boo?/ bat bit ^'t^iettjeb3aat des Au - 
ban Marot fcïjnjft ( fijnen &ncgt inboetenbe/ ifie aan theuiSl 
eenen toangunfïigen een anttooojö geeft ) ban bent 
Sagumgenoemb, -©nbettufTeöen bénen ia/ on bit 
©iettje geen foo nautoen agt genomen te hebben / 
om een bctfeeftetb ooibeeï te öerben bellen ; baat ik 
Doei) op afleanbetc bieren feet nautoneutig gelet 
beb. <©m eens ten epnbe te bomen / faï in noen 
maat aiieen ban ttoee ter feïbe tjanteïen / toenemen 
teel mogtteïien onbet b'aïterfelbfaamfïe 
.* 2 €etft ~ $ Ö e Öeeten Hay , foo groot a# een föonb. l Di f 
't fjangengt ij? aïé bat ban een jBeilat. %tefi^^, 
eer öangenbenïmpn/ tott-gtauto : een feet fangen 

iigtlpR getemb / toanneetmen 't gebangen geeft be* 
KK>?? rat * be Tuppin Imbs "aalt gaan/foo 
S™ f M ,et , em ' nen J et be Ha ?' to£ 9^ ffinelange 
mjatpe Mautoen €entge Wilden , ooft te Tolken, Niemand 
weihe ang m Indien ijabben gebjoonb / nebben mn ? a ' z °°y* 
mfe&:/ batniemanb oopt bit met heeft fien eefe» ? e f, ceten 
^oef, inbe25oncöenb?p/ noTfi S?S ^ hM ^ 
fcgb! ^ ; f toEÏft ecn öpna °"8*M«jfte faan 

»J? oa ?M 'W !^ toaatbantó nocfj tefcijnjben *pw 
Dep. t if eeft be googteban een ^aa$ ; fto2t ham / F°,?7 

£" ^X ba M'oogen aftoaattg langer ban een 
boet; BeujR een tonbe fhtë/ boos aan ftf$ toeïoo' 
tt4 maac a ^ alt «toeegeh eben bit. <©en 
mono i$ foo eng f öatmen'et naantouji$ öe jpinnbfn* 

ger 










S C H t P V AAUT V\\ N- [ 

ger ban ten&Mm~tl3tn. öanö fou mnnm infktkm, 
sondering $fotn taeet ban geen feïöfamet foojt onbet be €5e 
bietten/ afê bit/ aJÖanneetineirtaebanBenöeeft/ 
boet ïjetaïle Wet beboeten bp een/ en baït foo ter 
neet / of fcgt ftS op b'eene 3ö&e ; en op geenetïep taM 
feanmen 3 t baat toe öjengen / bat ïjtt fïg Inecr fou 
optegten / of pet£ eeren ; ten brat e men ïjet |Bie* 
ten toebjagt ; 't toeïft ooft-fïjne Jïïgm. fa-öe.36of* 
fcïjeni^. 

tügtbageü na bat top öp Vuiagagno toaten gefto- 
men / ïntigsm be Wilden ctn^eene beefet gieren toe ; 
en tob aïïe bertoottbetöen oné baar obet boben mm 
tenfeet ; aï$ fuift eenfeïbfarfie faaft ongetooon fiim 
be. €n toaatïp toa$ % bettoonberen^-toaatöia 
betgefeeften fzjnöe met be dBebietten onfe^ 3tanb#. 
©iftmaaï b&fogtifteenen'onfet üBeögefeïïen / tm 
tteffp ü&eöööet / bat ïjp bit en meet anbere Ame, 
ricaanfche bieten /niet aïïeen toegens bet fdbet feïö- 
fame gefïaïte/ maat ooft toijïfe bp on£ onbeftenb 
fijn / na 't ïeben toou af beelben / bod] fton bit niet 
bettoetben/ tot mijn geen gedng betb|iet 

H O O F D S T U K. 

Vogelen in JBraziL Indiaanfche Hoenderen in meenigten* 
Endvogelen. j'acoui 3 eenflag van Phafanen, Mouton» 
een feldfame Vogel Groote Veld hoenderen. Arat , 
eert fchoön-gevederde Vogel. Camde : waar toe de 
Wilden fijn Vederen gebrtvyken. Groote en feer fchoo- 
nePapegayen. Gefchiedenis van een Papegay. Ver- 
fcheydene foorten. De Vogelen Toucan, Panou , 6)uam- 
f tam , Gonambuk. Bygeloofder Wilden, ontrent de 
Vogelen. Fledenmiyfen , met een kortsvvijlig Geval 
vandefelve* Bra&iliaanfche Bijen. Scorpioenen. Aard- 
Kreeften. 

DÜt Hoofdftuk ban be BratfHaanfche ©ogeïen 
faï ift aanbangen met be foojten / toeïïie öe 
HBenfeljen tet fpijfe ftonnen bienem ^e Wilden 
noemenfe in 't gemeen Oura. 

©oo? eetfïban fseööénfe meenigten ban Indiaas 

fche||oenbeten/ banSaatgeïjeeteu Aringnau oufu. 

ISw. (Cfebetb ben tp m be Portugees in öit^anb w& 

tltyfl 



JOHANNES LeIUUS. 79 

men'öebïienfe ooft opgebofctonfe gemeene Stoénbe* 
ren/ ban ïjaar genoemö Arignau-miri.. #f nu toef 
öe tuttrc fip ïjaaf m De meefte agtfnsj fijn./ omö* 
pupmen te fconnen bertoen / en fiaat öaar meeöe 
op te.pjonfcen / foo eetenfe tcfyttt geene öer feïbe / 
notfj&'indiaanfche, noch öe gemeene* 

©8 <©oper in 't €p^oubeufe tooi bei-Rif. 3lj[£fe 
fagen/ bat top ö'€peten toeeft ftooken 7 en aten/ 
bertoonöeröen sp (Tg tm öoogflen öaar ober; öe* 
frraf ten öh£./ en jeptten/ 'tflonögantfeöïpniette 
geboogen / öat top ö'Cperen beröierben / eer'er 
jongen uptboojtgeftomen-toarcn ; toant top aten 
't J$oen m 't €p. ©'Cperèri noemenfe Arïgnau- 

ropia. 

^u£ öjagenfefoo toeïfo?geboo?öare^oen&ten/ 
$£ boo? öe ©ogelenih öe 25offc&en* ©eefe laten* 
fe Cperen leggen toaatfe totlfen ; öoc| öe ïfoenöeren 
bertoöfenfe na öe peggen m Strobellen / om ban 
ö onrufi gaat*? gelsaM^ bjp te fijn* ^e 3©ijben 
öer Wilden bemoepenfïgfoatoeï^ö'onfe/ om fee 
jonge Indmanfche feieftené op teboeöen /en geben 
Öaar öaröe <£pet-tooper& ,§oo beeï jonge ©oen* 
_ Deren btoömcn in America, öattncnfè om pet toen* 
nigg Mn bekomen : iafonöeröepb in öe loipen / 
öaar niet beeï b^eemöe ij'eörn" komtth Man onfe 
gemeene IföeuDcmi .ftanmen'et tïjien of ttoaaïf 
boojeen (hipberftoopen. 

^P öe ï|oenöeten boe&en öe Wilden in öate tóópi 
fenooft op indiaanfché Cnöbogeïen / ban öaar ge* 
Öeeten U pee, £u getoben/ teanneerfe ban een traag/ 
«oom en fattgfaant#ierof©ogel tmnj öatfeooü 
traage /babftöeenfïapütigelieöen fouben toetten/ 
öieniet fouben tonnen ontteopen/toanneer öebpaii^ 
öen op Ijaaraaiibielen ; en ötójaïbeniatenfeflg ban 
niemand bepraten/ om pet^ ban ftilfte 'èfeöfaterf./ 
enmfonöerljépbbaniloenöeren/ tennttigen; ©oi 
fliuetfle met pjoeben ban èentge l^flctoni / m niet ge* 
ftomöm *tftoemmenfïfn/;a$&* Rate/m-flibtte; 

25eïangenöe öe ©ogekn /, toette % in-ör®of* 
Mien ontöquöen / ban öefeïbe baitg|ötwentó m 
mm\Mt foo groot fïjn aï^ «aben?.. i{m0&m 

ban 



Houden 
d'Eyer- 
dooyers 
voor vet» 



en andere 

Sonder- 

lüighedcai. 



Groote 
meenigte 
der Hoen- 
deren. 



Indikanfchc 

Endvoge-* 

leii. 

SeerfeM 
faam Brge- 
locfe 



ypgelt,"" 



. 



8o 



Schipvaart van 



Jaeoiit. 



Mouton. 



Tnambour- 
miri, Sec. 

Vogelen , 
niet goed 
terjpijfe. 



Ar at-, de 
fchooiifte 
Vogel on- 
der de Son. 



Defgelijks 
de Vogel 
Canide ? 



van de Wil- 
den feer 
kooggeagt, 



bat! fciiebérlep fïag ; Jacoutin , jacupen , etl Jacoix 
ovaifou. MiU öeööenfe f toarte en Wc&grauUse 
©eeberen : fmaften gelöft be Phafaticn ; mik ban met 
fcuaaröepö getnpgen / bat f ft ban aï mijn ïebennfetg 
ïieflpergègeetm ïjeö / öan 't bïeefclj ber Jacous. 

«JÜoclj ftjn'et ttoeebertep foojten ban feer ttefïpe 
©ogeïen / gehoemb Mouton , foo groot aï$ be Pau- 
wen , en öeööen ©eeberen geïtjft be boorige ; bod) 
men be&öombfe feer felben» «©aatenöoben Wnb* 
men ï)tet be Ynambour-miri , foo groot aï{S be Patri j- 
fen ; öe Pegaffau , in grootte aïjï be Hout-Duyven ; 

en be Paiccau , ontrent foo groot a\$ een Torteiduyf. 

iiï beefe ©ogeïen/ feequaam om gegeefen te teer- 
ben/ binbmen oberbïoebig beeï in öe ^offeijen/ en 
aan b'<©eber£ bet Éïibieren. 3|ft jtootti nu tot be 
geene / öie niet foo goeb ter fpQ£ fet*. <©nbet btftU 
be fijn tbaeeöerïep 300?ten / b'eene foo groot a\$ b'an* 
ber/ te toeeten/ alleen Raven. 

't Cetft e fïag. geeft een fóomme beft en Mautoen / 
geMjft-be Papegayen ; en foobanige öeööen albe ©o* 
geien beefe£ %mb$. 25eïangenbe .be ©eeberen / ift 
oojbeele/ bat onbec öe Jèon in bit fhifigeen fcjjoo* 
nee ©ogeïen fijn, ©e Wilde noemen beefe $omt 
Arat. %t ©eeberen aan be Staart en ©ïeugeïen 
fijn anberijaïbe boet lang ; tm beelen $urpec-ber* 
toig-toob / tm beelen ^emefê-ölauto ; feer glinfie* 
ume. 3&e ©eberen ober 't ïigetjaam fijn eben foo* 
bantg. 9lfë beefe ©ogeï in be &onhefcïjgn $ / toef* 
fte op feer bemf nb / foo ftanmen tjem niet genoeg mec 
bettoonbering aanfefjoatoén. 

Canide , \$ 't ttöeebe flag. Heeft eenf gfïn£ fleg* 
ter ©ebereri. <©te aan ben J$al£ liaan / biinfem a'fê 
<©oub. SMe.aan'rllöf / be ©ïeugeïen / en be 
Staart fcïjQnenfe aï$ 't uptfïeftenfte-fcljoon ïtemefé- 
ölauto / toermengb met <0oub- 3We ijaar ban bo* 
ben af tuaartë öefeïjoutob / fou riteenen / bat ïjp een 
feer feïjoon Sammet fier. <©e Wilden gebenlten öee* 
fe©ogeï biftmaal in ïjate ïteberen / fïngenbe Canide 

louue -, Canide louue, Heuraoncch ; f00 beeï &\$: 
Vogel geel , Vogel geel, &c. 3©ailt Jou «e, of Ioup 

öetHenö 6n öaar «fel. <©eefe ©ogelen fijn toe! geen 

tamme / 



JOHANNES LeRIÜS. g r 

tamme/ of ï|np£-bogelen ; erljter neffelenfe ge* 
meenlijft in öe Coppen öer 23oomen / toeïfte miööeit 
in öe ©ojpeii fïaan / meer aï£ in öe SSofifcöeiL 5Wt 
beroojfaaftt/ Dat öe Wilden öjie of biermaal in 't 
jaar gaar öe Jpïupmen nptpïuftften / om'er öaar' 
Sfintt-bercierfTeïen / en anöere öingen ten pionft / ban 
te maften. &an nocïj pïaftftenfe öefeïbe op'öare 
naaftteïigcljamen/ 8eli}ft$es&obmge&Qoiöf& 

<£en goeö öeel öeèfec ©eöeren nam ift met mpom der 
na Frankrijk , infonöerljepö Pan fnïfte / öie een gouö- ^^eriijke 
geeïe en öïautoe couleur fytbbm. |Baar foo fjaafï ^ men 
ift te Parijs toa£ geftomen / lieten mp öe J|of-gjon= l ' 
fteren geen ruft / boo? öatfemp öefeïbe öaööen af- 
geötoongen. 

JIBenbtoböte ö?ie of bieröetïep fïagban ©ape* V erfchev- 
gapen. ^t grootfte en fcïjoonfïe toeröen ban öe de foor/ca 
Wilden geïjeeten Aiouro«s. ^e ftop \f rooö / geel / van Pa P e - 
en ©foïet / öe ©ïeugelen ftjn aan 't epnö Jputpuc- gayea - 
berfcuig. ^e Staart/ feer lang/ i£ geel ; anöer£ 
fïinfe boo&é ober 't ügcöaam groen, ©an öeefe 
foo?t ftomen'er feer toepnige in onfe ïanöen. 25o* > t Grootfte 
ben öatfe öe fcgoonfie berteen ïjefjrjen / fïjnfe noc&fchoonfic/ 
in öie£ temeeröer ïjoogagting / tuyïfe öeeter ïeeren f? bcft ~a 
Mappen öan ö'anöere. Cenen öer Colften liet mp & 
eeneban öie tfag toeftomen / öien öp özie jaren lang 

Öaö geïeerö, ï$p fton öe Franfche en Braziiiaanfche 
UtOOJÖenfOOgaritfcönatüurlp pronuncfceren , bat* 
men/ aïémen öem niet fag/ meenöe / öat'er een 
IKenfcö fp?aft. 

Ctoee Franfche mijlen toeg$ ban on£€pïanö öaö seidfaam 
feeftere ©jouto opgeboeö tem öeefer ^apegapen / verhaal 
We allee toatmen öem bebaï foo toel berflonö / aU 
of öp met een iBenfcïjïijft berftanö öegaaf ö toare 
getoeeft. Wl$ &p fomttjö^ öaar ontrent quamen / 
3?pöe öe ©?ou\ti tot on£ : 3JMt gp ong een ftam of 
Spiegel geben/foo faï ift mijnen #apegap öebeelen te 
öanfTen en te ftngen. $5u en öan boïöeeöen Vup ïja* van de pa- 
re begeerte. Soo ö^afl be ^apegap eenige tooo^ P c ^y -ccncc 
öen ban fijne ©jouUï ï)aö geljöo?ö / begon öp niet ? raz £ aai1 ' 
alleen te öanflen opöej&toft/ tsaar op öp fat/ maar ouw, ~ 
ftupttc feercierttjft / eben aï^ïjaö §p tot een mep 

JohaaaesLerius, F tOtïfel ' ' 



_ 



82 



Schipvaart van 



en fijne 

feldfame 

bedrijven. 



Andere 
foort* 



Derde 
foort. 



Beiigt van 
i hareNe- 
ftea. 



De Vogel 
Taucan , 



met een 



toilïen pijpen, ©aatenboben toift öp feet aatbig 
natebootfenöe getooontenöec Wilden , tmwim* 
fe ten <©o.|ïag toilïen txtitöm. &o;ttt)ft / toon |ïjne 
IBeefïce^ bat Ijp foufmgen / of öanflen ; tjp beeb 
Öet. 9[n tegen&eeï / al| top 't J©ijf niet£ gaben / 
en 5p öem 't Auge ( foo toeeï aï£ fut (lil > geboot) / 
foo f toeeg öp ban bat oagenbïift af (torn (lil ; en top 
ftonben met pene tooojben ban öem beeftttjgen / bat 
£>p Cong of ©oet fait bertoetb ijebben- 

©efe Wilde ©|öuto noemöe Ijaren ©apegap Che- 
rinbaue , öat i^/ öaren ^Ibeiiieffien. <®ok toaë 
Öp fjaar foo Hef/ batfe/ aï$ top ïjaat b?aagben/ 
goe öoog 3p tjem toaatbeetbe / of toatfe baat boo? 
toon öebben? fpotlgfttotanttooö^b gaf: Macao- 
vas-fou ; foo beèï alp : : Cen groot M>ti\h Canon. <®u£ 
ftonben top öem niet beftomen/ toattop ïjaat ooft 
tjabben moogenbieben- 

«©'anbere foojt bet ©apegapen f£ ban 't (lag 't 
toeiftmenin Frankrijk pleeg te brengen ; ban öe Wil- 
den genoemb Marganas. 3&eefe(ljn öiet foo gemeen / 
aï^bp oné be<©upben / entoetben gantfeft niet ge* 
agt ; betjjaïben top befeïbe feet beeïaten/ togüjaat 
bïeefcfjbe fmaaft ban biebet ©elb-öoenbeten ïjeeft / 
beöaïben bat ïjet toat tjatbet i$. 

't^etbegejïagt bet ©apegapen noemen be Wil- 
den Touis ; be Normandyfchc Jkfjiplieben Moif- 
fons. &%n foo gtoot aï$ be ^p^eeutoen : Rebben 
een ïange Staart / met ^afftaan-bettoige ©ebe* 
ten ; boo?t^(tjnfefeet gtoen. 

|Bp gebenftt / bp feeftet ^cötgbet geïeefen te öeb* 
hm/ infïjneGofmographie, bat be ©apegapen öa* 
te jBefïen aan be Caftften htt ©bomen tjangen / op 
bat ïjaat' €perennietban be ^langen mogtenupt* 
gefoogen toetben. ^oclj ift ïjeb toaatgenomen / 
batfe befeïbe maften in be öolïe 25oomen. 

Toucan f$ t*m aïbetboo?naani(len ©ogeï onbet 
al be ©ogelen in America ; ban toelfte ooft boo$ee* 
tien getoag i£ gemaaftt. g$ in grootte als? eert 
®npf / en in f toaitljepb bm ïtaben gelgft ; beïjaï* 
ben op bebo^ft / Ut een jSafftaan-bectoe Öeeft/en 
0$ een bleeft-voob $a$twntye om i>m öaï£ 't £ei* j 




JOHANNES LeRIÜS. || 

be geo.ntpftenbe Wilden tot cieraab &arer3©angen;snavd, 
ooft ban tjaar ïigcöaam, <©it öoudenfe tafonber* 
ïjepb boo^ feerftoffltjft/ toyïfe 't geb?upfteti up ha* 
re banflérpen. €ec bier cotfaaft gebenfe 't öen 
Jïaam ban Toucan tabourace , bat té / ban ©an$- 
beberen. 

<©e Jbnabcï / of 25eft beefe^ ©ogeïé / $ langer a ' aIder - 
ban 'tgeöeeïe lijf ; foo öat ooft Den 2Seft ban een IT1 Q11 ^ 
ft raap baar öp niet te bergeïöften ftaat / en bergaf *f£°£h. 
ben geüouben mag teetben boo? b'albertoonberlöft* 
tte onöer be ^oru 3©aar om ban ooft Beiionïus . 
eeneber feïbebeftomen Ijeböenbe/öemöeeftöoenaf* 
öeelben aan 't epnb fïjn£ derden Boeks ban öe Be- 
fchnj ving der Vogelen, tfp boegt'et tueï ben Bami 
metbp; bocö tiptaiïe^Uiatöp baat ban fegtöhjftt 
ten boffen / bat öetban ben ^mabef ütefeè ©oqfefó 
moetberftaantoetben* ^ 

Cen andere ©ogeï fïetmen in Brafii , foo gtoot Dev**d 
aï£ be &ramrnet£-bogeI / met Carmofïjn-roobe Op*" 1 ?» 1 ** 
©eberen. ©e Wilden noemen ïjem Quampïam. 




niet grootetalë een 3©efü/ of Rommel / en fingo Si? 
«htec ooben maten treflhh. &eec geerne fit het on fingeje. 
Turkfcb itoom / ban oe Wilden genoemb A'gaii, of 
anoetó og ©jugten / toelue een hooge -Stengel hete 
oen. t <fmigö foo ïupbe en helbec / oatmen fïg feec 
te beetoonöei-en heeft / hoe fuift een hletm Xf schaam 
foobanig een groot geïupb ban fïg fean geben. &t 
fang y öobeu maten «eflijh ; boo? bieban onfe |5ag* 
regalen niet bjpenöe. 

'tSémtjne geïeaenhepb niet/ albe ©ogeïenban M een i g «« 
■t Amencaanfehc lanö teoefchn'iben / eln in 't on= iey vo g c- 
fonber. 5©e berfchepoenhepö k feec bed ; boen niet l ï ■ in 
eene bet feibe $ ö'onfe gelhl / foo in aart/ aK in Araeil£a ' 
bertoen; toeïhefijnrooö/ ïïoofe-rooö/ ©ioïet-ber* 
bJig/b)it/ groen/ IfchgraubJ/ de. Ulïeenlüft 
fat ih noch eene foojt hier op boegen / toelne ban be 
Wilden feec hoog bteö geagt; fUïftectoffé/ öatfe 
nist alleen felfê öefelbe geen ïeeb boen / maac ooft 
Fi feec 



. 



84 



SCH IP VAART VAN 



treurig 
geluyd , 



en Byge- 
loofder 
Wilden 
daar on- 



Wat onfen 
Autheui 
hier on- 
trent be- 
jegende. 



feer ernfïig fïraffen/ bieöaareenisfniiSfiefcïjabiBett, 
veldvan ^eefe'Bogeï f£ foö stoot aljS een ®upf ; ban bee* 
een feer iöé Ifcögraute- <ö5eeft tm ftïagenö treurig geïupö. 
klaaglijken ^ e Tuppin Imbs öooren ïjem troeft fep nagt ; niet 
foo taeeï ober Dag ; en geloften / öat öare gefto^bene 
b?ienöen öeefe ©ogeïen öaar toefenden / foo om 
Öaar geïufe aan te béngen / aïf om &aar moeö in te 
feoefemen / op öatfe MoeWjertig op öarebpanöen 
foitöenaanbaïïert Utouöen 't ooft öaar boo? / in* 
öienfe op öeefe feeöupöing boeïagt nemen / öatfe in 
Dit ïeben öefeïbe ïjare bpanöen fuïïen obettmnnen ; 
en na ïjtmöooö |ate Zitlm ober 't <©eöergt fuïïen 
Wiegeil / om öaar met Ijate ©oojouöeren in bjeugöe 
te ïeben / en eeuteiglp te öanffen- 

MWiMmf infteeröe ineen©o?p/ ban öeFran- 
cdfen genoemö Upec , ïjoojöe ift öeefe ©ogeï fep nagt 
lueeWagen ; mant een «©efangftati men 't nkt noe* 
men. #oe ift nu fag / öat öe Wilden foo gantfdj 
aanöagtigöaatnaöoo^öen / enöereöen öaar bah 
mp genoegfaamöeftenö ftmé / foo beftrafte ik öare 
öloaaf öepö. <9aat toa| noeïj een Franfchman fep 
mn / öien të aanfag / en öeefe 25pgeïobigöepö fee* 
fpotteöe, <Qmm öetouöfte onöer öe Wilden öit ge* 
toaar ttieröenöe / ketfc mp feer grimmig aan / en 

ÖOetaïöU^upt: Swïjg,en laat ons geruftelijk aanhoo- 
ren d€ goede boodfehap onfer Ouderen. Want foo 
dikmaal wy deefe Vogel hooren , werden wy verheugd, 
en onfe kragt vermeerderd in ons. 5lft gaf ï)ier Op 
geenanttoooiö / toant 't fou öoc& te üergeef^ fijn 
gebseefL 

5}n Braril ftjn jfïebermupfen / foo groot aU in 
on^ïanööe ïütaapen- ©eefe ffupten öifemaalfep 
nagt in öe jutten ; mtiffit öaar pemanö ffapenöe 
btnöen / met öe boeten ongeöeftt/ foo maftmfe 
flg aan öegroote Cee/ en jupgen'er een groot öeeï 
Moeö upt / eermen 't getoaar loerö, M\$ nu öen 
fttë gesoogenen '£ mojgen^ ontluaaftt / tettoon* 
öerö M fm oter 't öïoeö / 't toefè öp aan fijn 25oom* 
ïöoïfe $?& getaaat taerö* ©nöettufFcïjen öefcöim* 
pen öe Wilden öen geenen / öie fuïft^ öejegenö* 't 
gps ooft nip fdf| gefeeurö ; bwasobet ift niet toep* 



Seer groote 
Fleder- 
muyfen ; 
welke by 
nagt 't 
blpeduyt 
der Men- 
fchen 

groote Tee 
fuvgen. 



Jo HANNES LeRIUS. 85 

nigbantjaat öefpotluietb; en of toeï öefmertniet 
groot Ina^ / fqo fton ift echter in b?ie bagen tijb$ noclf) 
I&oofen nocli <j§c()oenen aantteftften/ bèrmftg 't 
boo^e mijner Cee ganffcf) uptgesoogen toa*L 

<©e 2&eUJoonei# ban 't Cpïanb Cama , ïeggenöe Diergeiijke 
10 Graden aan öeefe sijbe öeg iEquatörs, ïjebüen ?'" , ok i u 
ooft öietgeJijfte groote en fcöaablpe #M»ltmiipfen C uma! 

ban toeïfte ben Aiitheur bet General. Hiftorie van In- 
dien een gebenftteaatbige en Ittfifge ^öefcïjiebentó 
betfjaalö. <©en jongen tm$ Moniks lag 'fïefe aan 
't Pleuris , of^gbe-Vuee* JlBen toou Ijettt Moeö !a= seidfaam 
ten / bocï) ö'Sberen lagen foo bk$ / öatmen ^^^ 
befeïbe niet fton taften, Üebet oo?öeeïöe / bat ïjp ecnen fie- 
moefi fïetben- USaar 'ë nagt$ / qttarn eene ösefer &*• 
dfïeöermupfen öp Jjem/ en sopg ïjem öp ben €n- 
ftïauln be$ boet^ beeï öïoeb af, J©tjl ooft boo| ben 
öeetö'tllöetgeopenb toa^/ foo getaaftteljn foo beeï 
öïoeb$ gupt / al£ tot fijne gerieefSng berepfdjt Mtïb. 
3©aatïijft/ öe fïefteljabin Ut gebal geen öeetetDo- 
&oï moogen luenfcfjen- 

3^e 25ijen in America fijn niet geïijft b'onfe / maat f™f*m- 
bpna aï£ onfe gemeëne ftïepne f baatte JKuasen/ ,en ' 
toelftemen in be hornet mk groote meenigten fiet 
bïiegen. ^p maften garen ^oniggtaat in ttnm 
Öolïen 23oom ; en be Wilden ïjefeöen een fonbetïinge 
totjfe / om bm ïfonig te betfameïen. W$ tmlj al- 
le^onbecmaïftanberbermengb $/ ban noemen 5n 
't Yra-Yetic. 't ïfëoojö Yra öeteftenb ïfonig / en Honig en 
Yetic3©afcö. J©anneet 't een ban 't anbet f£ ge- f afchjX , 
fcljepben / eetenfe bm ïfonig; ban 't 3©afelj ma- wïdeu 
fcenfe klompen / foo groot en bift aï£ een£ iBenfcöen gebmykt. 
arm. mt 3©afcïj iS fUsart, J&p betoaten 't niet 
om Coojtfen of ftaarffen baat ban te maften ; toant 
5P geöiupften geen anbet »gt/ aï$ feeftet fïag ban 
Hout / 't Xmïu een öeïbere biam ban fig geeft : maar 
ïaten 't fig bienen / om baar meeöe toe te floppen öe 
groote öiftfte meten / teaar in juljare ©eberen leg- 
gen/ opbatfebanfeeftere^eefijen^/ öp be Wilden 
Arauers geöeeten / niet betteetb mogten tueröem 
Pet groote Ijoopen ftomenfe ont^nt ben ©pet- schaaak* 
öaarö ; gelijft ooft öe ireefteï^ MW ïmtfe befto- Rrcckcb. 
F 3 men 






Ellendige 
plaag door 
een kieyn 
Wormpje ; 



waar van 
oafe Schrij- 
ver fijn deel 
heeft ge- 
had. 




- 



Schip va a rt van 



men ftonnen boo:b?eetenfe / infonberöepb \ttbtu 
3Baitibaifen / en J>cï)oenen / ban toeïftefe al 't 
#berïeer berftnagen. W$ ton onfe gefoabene of 
gesoobene ©oenöeren en anbere Cettoaren niet 
nairto betoaacöen / foo bonben top 'ó xnoiqméaU 
km be 25eenberen / fonber eenigbïeefcï) baar aan. 

^e Wilden toerben ooft feer gepïaagb ban feetoe 
ftïcpne 3©ornipjen£, Wetft Komen booit upt 't 
JStof / of b'ISlacbe, M>w foo groot aÏ0 een Mm 
Wtvbtn op 't Brfoiiiaanfch genoemb Ton. 3©an- 
neecfe onber be gagelen bet boeten of fyanben fïin 
geftroopen / foo öegnrömen baabïtjft een jeuftte tt ge* 
boelen. <3|nbienmenfe niet tetfïonb upt to^oeteïb/ 
foo toerbenfe binnen toepnig tijbë foo groot aU een 
Cttoet ; en men ftanfe niet toéet upt öare üïaat£ 
ftnjgen / fonber feer groote fmerten te ïijben. 

<©it 3©o:mpjeboeb niet allee» be Wilden , toeïfte 
gantfclj naaftt fijn / maat ooft on*?/ bietoelgeftïeeb 
toaren / feer grooten ouertaft ^fljoetoe f ift mp fel* 
ben boo? ïjaar betoaatbe foo beet mogelijft toa£ / foo 
toierb ift'er echter foo bol ban / bat ift op eenenbag 
meer ban ttointig Der feïber ïjiet en gtntfcï) upt mijne 
Üupb uptgroef. 'ft ï$eb perfoonen gefïen / toeïfte 
fïg niet toef in agt genomen öabben / bit niet alleen 
Öanben en boeten baar boo? te fcïjanbe toierben / 
maar ooft onber b'lrmen en anbertoeegen aan 't 
ÜScöaam / baar beï|upb toat teeber i$ / bol ban 
bit <©ngebierte toaren, 

3!Bijn£ bebunftené i£ bit eben 't felbe biertje /'t 
toeïft ben Autheur ber Hiftorie van Wefl-Indien al* 
bn$ öefcïpöft : Ntgua $ aïé een ©uppelenbe ©ïoo / 
en ontböüb fïg geerne in 't Stof." <©oet geen %ib 
bt$ ïigcljaam^ frf}abe / ban alleen be ©oeten, %&mt 
in bnngenbe / maaftt l}u tetfïonb een gantfcljen {joop 
&zhzn ; fuïïter togë / bat öet aï£ een onmogelijfte 
faaft fou fcïjijnen / iri opfïgte ban fijne foo ftlepne ge* 
ftaïte. Cctjtet aïg l)u in 't bleefcï) geftomen i£ / toerb 
Öp gtootet. gin Wen men 't quaab niet bp tijb£ boo? 
ftbomb/ foo ië'er geen gelpmaan/ afê boo* b?an* 
ben en fmjbem JjBaar graaf b men öem bp tijb$ upt/ 
foo balt be geneefïng ligt Hp boet'er bp / bat eeni* 

0$ 



JOHANNES LERIUS. 87 

ge Spaanjaarden boo* bit IDomtPje gantfcï) ber> 
öotóen fïjn getaojben/ foo batfe gaate ©oetenber* 
ioören. 

Cot beefe quaaï gebuipften be Wilden beboïgenbeArtzeny 
Stomp. J>P fnieeren be befeïjabigbe plaatjS met^^; 1 ^ 11 
een roobe 8(ftfee <©ïp / gemaaftt ban be ©mgt / biefe door e? n ■ 
Courop noemen. #efeïbe©ïp gebjupfttentopFran-heyifamen 
goiftn oofi ; trfeöe^gdgftg ten bollen ö«ïb aïle toon^fj^ van 
ben enbetfeenngen be£ gantfetjen jBenfcïjïijften ff#=ohiruSj a 
cljaaurê. 13 berljaïben bn be Wilden in fuift een mee na 
ijoogagting / aïj? bn ong be Hcylige Oly. <©nfen Frank «ik 
Chirurgijn ïjeeft'ee ttuaaïf groote fötupften bol met f ben- 
oem na Frankrijk geb?agt; en ebenfoo beel|Ben*fchen-vet. 
ffcljen-bet/ 'ttoeïft ïjp becfameïbe/ afê be Wilden 't 
3$ktftïi ïjatet <£5ebarigene b:ieben- 

5|n America binbmen ooft$Buggen/ ban W^n* ^?" dcr - 
boo:ïingen genoemb Yetïn. ^eefe fïeeften foo fel / £ n fe 
ooftfelfê boojeen bun ftïeeb/in'tligcljaam/ai^ of Muggen, 
't met haalben gebaan toietb. ^tel u een^bóo? / ™ aardige 
öoe aarbigöetfïaan moet / aïsbenaaftte Indianen , ^ n l 
tfg mé gepüftt geboeïenbe / gebueuig met be öanben/ ö ' 
nu 00 be Reenen / bm op be Jköouberen / op b'Mt= 
men/ opöeriSSupR/ op bm %at$tn 23iïïen fïaan/ 
om bat ©ngebieri te bet jagen. 

ïn bit <0etoefï Ijeeftmen ooft Scorpioenen. ^eefe scorpioe- 
berbetgen fïg in 't Jltof ; en onbet be ^teenen. &w aen * 
beef Menner afêin Provencen; bocööaten fïeeft i£ 
eben foo bergiftig en boobïijft / gtïtjfc ift met'et baab 
getoaat bm getaoiöen. ^Bit ongebiert 1$ geetne baat: 
't net en fupber i£. €en;é liet ift mijn Jbiaapbeb tep- onfen 
nigen / enting 'tteeec op / na be getooonte beefeg ^ h ™l 
BtatTbë. punten mijn toeeten öabfig een Scorpföen derfde 
in eené bec buumen öepmftjft betbozgen / bie mp fïaft geftoken. 
in ben ©umti mijnetregtecöanb/ toeifte tetfronb ge* 
boeïbig oplieu ; ia 't bergif fou ttiijn gantfeïje lig* 
cïjaam bootb:ongen fytbhtn I inbien ift niet goebe Genees- 
fcennié aan een Apotheeker ïjab geïjab / bie in <©ïp ««ufci, 
geöoobbe Scorpioenen in een ^oo^je betaaatbe/ iuel* & enomca 
fter eene ïjp op be toonbe lepböe. 

<©f nu bel bit 't albetfeeftetfte <0enee£mibbel f^/ van de 
foo moefi ift tcfytex tofewn-ttointia upten langfeer^pioe- 
F 4 fflïe 




- 



s£ 



Schipvaart va# 



Seldfame 
wraakgie- 
righeyd 
da Wilden. 



cenfeifs, felle fmtïtm up tfïaan. ® e Wilden öeeïen fïg ook 
Öiet meebe: $©anneetfe gefïoften fijn / en een Scor- 
pioen fefeomen ïtonnen / foo leggenfe befeïbe op be 
quetfuet : J*oo feec öegeetig fïjnfe / om fïg ober alle 
giftige en fcïjaabipe bieren te tojeefcen/ batfe bift* 
maal baat obet fïg feiten bergeeten. g[a / a$fe öp 
gebal fïg tegen^ een ^teen flooten/ 't tuelMjaat 
pon betoo?faaftt / foo ballenfe baat op aan / en öp* 
tetfti met be Canben in geïgft rafenbe ifonben. 
IBenfianïtgtp&benfen/ ïjoefeban metbefentini* 
ge meten te toerft gaan. 

# <©an nocïj fïjn'et latb-teeeften / genoemd Ouffi , 
m America. jBet ïjoopm toonienfe aan ben #eber 
bet Zeel en in JlBoetaffïgepaatfen öp een/ gelöft 
be <§p?in&öanen. 3©anneer'et pemanb onttent 
ftoomb/ fooïoopenfeb'eeneöiet/ b'anbete gintfcö. 
«S>p fttuppen in be Cronften bet 3Soomen en om be 
|©o?teïen. ^onbet befcöabigb tetoojben/ ftanmen 
gaat niet ïigtïp baat tipt ïjaaïen / txiylfe met öaat 
Jk&aaten be öanben en bingeten enbel toetigten. 
3©eel magetbet fïjnfe/ banbe See-ftteeften ; eben* 
toeï aangenaam om t'eeten / tofjlfe een teuft öeööen 
a$ bie ban be <©enebeMoo?telen. 



XII. H 



O O F D $ T U K. 



Viffchen 
in AmcïicJi 4 



Berigt van de Viffchen in America. De gemeende } wel- 
ke van de Wilden gegeeten werden , fijn deKurema 9 
en Parati , een foort van Barbeelen. Camouroupouy- 
OuaJJou , een grocte Vifch. Ovara en Acara Ouaffu ,. 
de befte Vifch. Acarapet , een breede 5 Acarabouten , 
een roode; Pira-Tpochy > een lange 5 Raia, een vergif- 
tige j Para-min 3 een kleyne ; Tamouata , een feld fa- 
me 5 Pana-Pana, eenfeer leelijk-gekopte Vifch. Swem- 
konft van de Mannen , Vrouwen / en Kinderen der 
Wilden. Vifch met eens Menfchen Aangefïgt Door- 
nen 3 van de Brazilianen ..gebruykt in plaats van Vifch- 
haken. Manier van Vifïchen. . 

V©o? beefen öeö t6 geöanbeïb ban be 3©aïbif- 
ftfjen/ bïtegenbe®iffc|)en/ ^ee-monfïer^/en 
betfcïjepbene anbere foo?ten ban ©iffcften. %\\ bit 
Hoofdftuk fal iï\ aïïeenïtjfe fpjeelten ban foobanige/ 

Me 



JOHANNES LeRIÜS. 8p 

toe öp bt Brazilianen bt gemeenfïe fijn / en toaat ban 
tot nocïj toe geen getoag f£ geinaaftt. 

©oo? eetfi fïaat te toeeten / bat bt Wilden aï bt Gemeenen 
©ifTcöen met een algemeen tooo*b Pira noemen. N ^m nn. 

dêpöeböenttoeebetlep jïagban Barbeden, Kure- v 
ma en Parati. g&eefe / 't 3P gesooben of geö?aben / en ÏÏ& , 
fmaftenfeertoel. ©erniit£ nu be Barbeden met groo* eenfoort 
teïjoopen fïgbetfameïen/ toanneetfe teeïen toiïïen/ . van , Eai > 
f 't toelftnten onlange in bt Siibiet Ligeri , en meer 
anbereJBateren/ öeefttoaargenomen) foofcljieteti 
bt Wildm met f&jjïen na be feïbe ; en fijn in beefe 
fconfï foo getot^ / bs?tf"er biftntaaïttoee of btk met Gedord 
eene fcïjoot treffen, ^m f toemmenfe öaar na / en fi ' nde > 
Öaïenfetoeg ; toijïbe gefcöooteneboben op'ttoatetLT c n l el 
bnjben. 't ©leefcö beefet ©ifTcöen tó feet toeeft. 
©erljaïbenbe Wilden, aï^P'etbeeï gebangenöeö* 
Iben/ befelbeopöarenBoucan, of&oofïet/ leggen/ 
en bné beoogen. j^aberöanb / gertjf b fïjnbe / ge* 
benfe'töefïelBeel. / » -» u / * 

Camouroupouy $ ten groote ©ifcïj / feet goeö camou- 
om t'eeten. 't 3©oo?b Ouaflöu , of ooft Oaflum, «upour 
in ber Wilden <§>pjaaft / beteeftenb in b'onfe Groot. ouaffou - 
©an bttft ©ifcfj maftenfe biftmaaï getoag in ftaat' 
lbonb-Sïepen / en %\tbt ) km^ 

^ocö fytmnft ttoee anbete foojten ban gtoote ouaraen 
©iftcgen; Ouara, en Acara ouaflu ; be boojgaanbe Acaia ouaf^ 
niet feet ongeïtjft / bocö bttttt ban fmaaft. fu - 

Acarapet^eenöjeebe/ platte ©ifc&. lijmen Ae ara P ct 
befelbe ftooftt / foo ftoomt'et een geeïagtig ©et ban / 
I toelft / toanneerfe ojpgebifcïjt toetb / berfïreftt boo* 
pöuten^att^. 

Acaraboutcn f£ een fïtjtnige ©ifrf* / gecouïeutö aU Acaiabou- 
roobJ>anb; of be$£ttpbbaneen©art; öoc6töniet tcn ' 
foo goeb ban fmaaft aï£ be boorige» 

Pira- Ypochi i$ lang afê een fSaf / bocö men herpes *"*-Ypo- 
gantfcöïijft niet ban eeten. mt geeft ooft btn $aam €hl ' 
Ypochi in ber Wilden Caaï te Mmtn. 
x R t x l ( R °8 chc n ) toelfte gebangen toerben in Rai* , ve ci 
ben ^eeboefemban Ganabara , en in bt nabp-gelee^ vcifchü- 
gene Zttj fïjn in grootte be Normandyfche en En- 1 ? 11 ^™ 
geifche ongelöft, «eöien ttoee ^oojnen; ooft byf t^u 
F 5- öf 




Tamouata 
een feldfa- 
me Vifch. 




_ 



99 



Schipvaart 



VAN 

aan ben 



Pana-pana , 
een vrees- 
lijke Mon- 
öer vifch. 



Vifth- 
vangft der 
Wilden. 

Mannen» 
Vrouwen , 
Kinderen 
fijn feer 
uytfteken<ie 



of fM Mtizyim ( &t$twm ) aan ben fiupft 
gantfepjft fcljtjnenbe / af£ offeopfetït)ft baar in ge* 
maaftt ftaten* ©e Maait i$ lang/ bun / en gif- 
tig ; 't toelft mp upt epgenet erbacenftepb &eftenb 
$• 3®ant a!^ top ten& tem bet feïbegebaugen $&t& 
ben / en in onfe 25oot óp ttoftfien / fïaft öp eenen bei: 
onfe in 't been ; 't toelft tetftonb opftooï / en feet 
bperfg Oiïtfiaft, Mm b'otlfe ( Normandyfche en In* 
gèlfchc ) teerb bit nkt bernomen. 

25oben be nu gemelbe ( toaar fep nocfj meenigte 
ban anbere foo?ten ftonben geboegb toerben ) (Ijn'er 
nocö bierberïep . mibbelmatige en feet ftlepne ©if* 
fcfjen in be foete / büetenbe ïfeteren / in öare J^aaft 
genoeitlb Para-min , en Acara-miri. 't 3©0Q£b Miri 

öeteeftenb fttepii Ctoee ber iwaberJyfte ban befelbe 
toiï ift §tó öefcfjiybeiL 

©'eene noemen be Wilden Tamouata. 51^ foo 
ïang aï$ een btoar^öanb : ïjeefteen groote / feer 
toanfiallfgeftap/ na proportie ban 't obetigeEig* 
eöaaitT. (©nberb'ooitnfkanttoeeptiftfteïen* ©e 
tanhtn fijn feïjatper ban bie ban be Jbnoeften öp 
on£ ; be ©innen boben maten fteftelig. ©en rugg' 
i£ booten met öarbe £ciptftttii / toelftemen met 
geen gtoaarb fou ftonnen bowfi&utoen / geïp öte 
banbe Tattu, toaat ban Ijier boben gefpjoften \§. 
't ©ïeefcö \$ ban een uptneemenb-goebe fmaaft- 

Pana-pana i$ een anbete foa# / taaniltjft fang. 
H&ttft een tupgeï$upb / geïtjft be Requiene; toeïhe 
Öp ooft ban Egf en Jbtaatt niet ongeïtjft $. 't l$oof b 
$ bjeeb / plat/ en betbaarïp: toanneet öp flgö 
boben 't toater ber&eft / berbeelb ÖP 't felbe in ttoee 
beelen: bertoonenbeftgbi$ fuift een b?ee<Tijft Mon- 
ftcr , bat'er geen affeïjoutoïtjfter ©ffdj ftan gebon* 
bentoerbem 

25eïangenbe ber Wilden ©ifctjbangfl / geïijft ift 
gefegt öeb batfe ontrent be Barbeden baubeïen / foo 
öoenfe ooft ontrent aïle anbere ©ifltöen / toeïftefe 
metïjate ffiijlm ftonnen feerepften^ ï$ier flaat aan 
te meiften ƒ bat niet aïïeen be iBannen en ©^outoen / 
maar ooft ftïepneïf negtjené boben maten boel f toem* 
men ftcmuen, Wfet eenïgen 25upt te beftomen ië / 

be= 



JOHANNES LeRIUS. <>I 

l&egebenfe ftg mibben in 't toatet / baat 't be gtoot* 
Ut biepte ïjeeft / eben aï$ be 3©atetljonben. ^èoo 
jjaafïfe gaan ftonnen/ toerpenfe ftg m bebïietenbe 
Öibieren/ ofinbeïjoeften bet See / toenteïenbe ftg 
baat in om en om / afê b'Cnbbogeïen. 'ft &al'et 
een boojbeeïb ban betgalen. 

<©P feeftete Sondag morgen gingen toptoanbeïen 
op eene bet 2Sotoetften ban on£ Jtfot. i|iet fagen 
top öu gebat / bat een bet Canoes , of &tï}uutim$/ 
toeifte be Wilden ban 23oombafïen maften (toaat 
ban ïjiet na bjeebct ) t'onbetfle boben tnpmelbe* 
©P&ebettigpetfoonentoaten'etin/ foo iBannen/ 
®;outoen / aï£ ftinöeten. J>p toiïben na on£ toe- 
baten/ omon£ in onfe ©efïing te öefoeften. 3©p 
tmbzn ten fmïftm in een Jköip/ om öaat te ïjuïp 
teftomen; bocööaatnaatöetenbe/ fagen top ïjaat 
al tTamen f toemmen / met een b?oïijft gemoeb / en 
lagclfjenben monb. <émm bet feïbe tiep on£ toe : 
Waar heenen foo gefwïnd gy MaW\ <©u$ noemenfe 
beFran^oifen. openen upt b'onfe gaf tot anttooojb : 
Na utoc, om u te helpen. Wy bedanken u, Jjet* 
nam ÖP ; maar 't is onnodig. Mcend gy , dat wy in 
gevaar fijn , om dat wy in de Zee leggen ? Wy konnen 
wel agt dagen lang dus in 't water fweeven, eer wy 
te grond fouden gaan. Maar veel meer hebben wy te 
vreefen voor de groote ViiTchen , datfè ons niet naden 
afgrond heenen trekken. 

USaat aï£ b'anbete/ toeïfte fagtjené baat öeenen 
bjeben/ betnamen/ toaatom top bèttoaatt£ toa* 
ten geftomen / öegonbenfe te ïageïjen / en on£ te 
öefpotten. 3©p toaten noeïj toel't bietbe beeï ee* 
net Franfchc jpijl toeg$ ban on£ Jbïot af ; eben* 
toel begaben fïgö feet toepnige bti ftaate in on^ 
«§cï)ip; meetommeton^tepzaten/ al^upteenige 
b*ee u #. 5|ft fag met opmetfting / batfe biftmaaï on^ 
^cïjip boojöp fluommen ; ban toeet fiiï ïjieïben / 
of iangfaam op 't toatet b?eben / na bat fjet öaat 
beïjaagbe ; tttfïenbe met op l&aten tugg' te gaan leg* 
gen. |5a öaat Jbcljnptje / öate ^ïaap-netten / en 
fprjfen / bjaagbenfe foo beel / aï£ top na een to$?m* 
fïeeftige PasSfnoot ^gn'et / sepbenfe /ban bie 







. 



Aanmerk- 
lijk Verhaal 
eens Wil- 
den aan 
Lciius , 



betreffende 
een Vifch , 
gevomrd 
als een 
Menfch , 



welke hy 
d'eene 
hand had 
afgehou- 
wen» 



Verder be- 
ii^t van de 
ViYch- 
vangft dei- 
Wilden, 



Piperis , of 

kleyne 

Vlotjens. 



91 Schipvaart van 

öingen (toelftefe m$ ïjabben toiïïen toeöjengen / 
öoclj nu berbjonften toaren ) niet genoeg in be Wt* 
refó ? 

Cer f Et mijn öetigt ban bet Wilden ©ifcftbangfi 
ïsefïupte / 'moet f ft pet aanmetftlöftg ber&alen / nip 
ban tmm bet Wilden felf$ beiteïb* Mï$ ift ( sepbe 
|p ) op feeftete-tijb met ejenf ge anbere / &p een groote 
fMte öer 2ee / . taag uptgebaten / ' quant ' een grapte 
©ifcif? aan onfe ^cgupt / grijpenöe met ö'eene gatifc 
aan 't&oojö 5 om/ foo ift geloof/ of in bejkijupt 
te&Hmmeu/ of üefelbe om te ft eeten* ffftbit ftenbè/ 
Öfettta &em be ftanö af/ bit in be Jkötspt neetbieï ; 
en böf btngeten gatt/ geïp be ganö ban een jBenfcg.< 
©ermitö mt bit bedien / en beefe toonbe |em feec 
fmertebe / foo fiaft öp 't&oofö npt öe Zet op / 't 
ineïft mtè IBenfcIjeli-ljoofö geïpbojmis bba<g ; 
gaf ooft ekig gelnpb / of gemurmel ban fïg» ©tt 
getnpgbe ben indiaan. 

3@$l nu beelefiaanbe gouben/ bat in bt 2ee fig 
öebinben aïïeilep fooien ban <©ebieiten/ biefï^op 
't Eanb ontöou&en / felfê ooft See-matmen en èee- 
tyoutoen / foo ïaat ift anbere oojbeelen / of bit niet 
toeï be öanb ban een bet ïaatfigenoembe / fmmetë 
ban een Zet-Wa# mogt fijn geteeefi (©nöertufTcgert 
moet ift öeftemten / bat 'ift/ geburenbe be negen 
maanben / taeïfte ift op 2ee Seö gebaren / 008 öift* 
maal ïang^ ben <0ebet ijeenen / nopt eenigen ©ifcfj 
Öeb gefien/ onber fuift een gtoote meenigte aïébop 
gebangen ïjebben / bie epgentïiift een IBenfdj ge- 
leeft* 

Sin beBifcöbangflïjotibenbe Wilden nodj gaat 
otiöe gewoonte/ b&n©oomen/ of ©ife&graöen / 
in pïaat^ ban üngéï|aften te geb^upften* 't ?§a£ 
maftenfe ban feeftet ïtetspö / 't toelftfe Tcucon noe- 
men, Mti ttieete bangenfe niet alleen in be ftïepne 
bïietenbe JBateten/ maar ooft in bt bolle ^ee beef 
©ifcïj / op Motten / toelftefe Piperis noemen / ge- 
maaftt ban bijf of fe£ ^taften / 1 00 bift a\$ een arm / 
met 25oomöafien t'faam gebonben. ^eber ©lot $ 
maat een €1 lang/ en ttoee boetetrfeeeb/ fooöat'et 
maar alleen een Jlmfcf} op fitten ftak 

<©nfe 




JoHANNES LeRIÜS. 

i <&\}ft ©ifcö-netten öeöaagben be Wilden i&oben 
maten tori ; öieïpen on£ ©iffeïjen ; en feïfiS üin? 
genf "er tori ©ifcö mee/ "al£ top öaat fulftg toilben 
toelaten* <©oft toifïenfe flg bequaam genoeg tot 't 
toerft te fcöift&en. ^p Wttm 't be Franfchcn groo* 
tm banft / b^tfe nu pfere ïf oeften öe&öen / brei öienfrf * 
gec ter ©ifrf)bangft/ aï£ be <©oo?nen/ biefe booj 
beefengetoóontoaren aanCoutoen te fiinben/ om 
baat mebe te bifTcïjen, 

3£e jonge ïmegtjen^ toeeten beefe ©ifeïj-angeïen 
meefïerlyft ban be ©^eembeftngen af te öebelen / 
toaar toe 3P ^ttfe tooo?ben geb^ttpften : De Agato- 
rem (gp fijt een goeb IBan ) / amabe ( geef mp ) 
Pinda (eenSïlngri)- ttï^menöaarniet^totïgeben/ 
fcïjubbenfe'tööoft/ en&atfïen in 'ttoeggaanupt; 
De ragaipa aiouca ; foo beeï a\§ : Gy fijt een bdbs- 
wigt , men moet u op eeten. 

mümm foo tori öp b'oubeaï^ öpbe jonge banft 
berbienen / foo moetmen öaat niet£ toepgeren. 
JBaar ooft friet tegea$ ftjnfe feec banftöaar / infon* 
betöepb b'oube ; toeïfte ontfaugene toelbaben nopt 
bergeeten / en öp booiftomenbegelegenifjeben befribe 
bergribem 

'ft ïfeb aangemetftt / batfe föffc&e/ b?oïgfte / fto?t^ 
togïige Hieben in een fjoogeagting Öouben* l|iet 
tegen^ öatenfe ftoaatmoebige / b*onftene/ boffe/ 
btoaa^agtige IBenfcöen f en fuïfte / bie niemanb 
pet goeb^ gunnen/ a(£ ïjaarfeïben- <©ie ban fuift 
een aatt fijn/ toou iftnietraben/ fïgonber be Wil- 
den te öegeben. 



Hebben nu 
groot beha- 
gen in de, 
Vifch- 
netten en 
Angelen 
der Euro- 
pianen, 



Aardige 
Bedelary 
aan defelvc 



Dankbaar- 
heyd der 
Wilden. 



XIII. Hoöfi> 




Aart deefex 
Indianen» 



. 



n 



Schipvaart van 



XIII. Ho 



O F D S T U K. 



Inleyding 
tot dit 
Hoofdftuk. 



Americaanfche Boomen , Kruyde» , en Wortelen. Ara- 
bontan, of den Boom , daar 't Braz.llien-hout van koomdj 
is boven maten dik. Hoe dit Hout gekloofd ; en na 
de Scheepen gevoerd werd. Sonderlingheden van decfen 
Boom en 't Hout. Aanmerklijk Gelprek tuflchen Le- 
rïus , en eenen Wilden. De Tuppin lmb& fijn doodlijke 
vyanden van gierige Lieden. Oordeel der Peruanen 
van de Spaanjaarden. Palmboom. De Boom Ayrix 
wiens Hout foo fwaar is , dat het ia 't water finkt. 
Seer dikke Boombladeren. Andere Americaanfcht 
Boomen , van fonderlinge Eygenfchappen , en aan- 
merklijke feldfaamheden. 

10 bebootige Hoofdtakken öeööen top geöanbeïö 
ban be bietboetige bieten/ ©ogeïen/ ©iffcöen / en 
«sBetoomiten in America. Cet ift nu ftome tot be 
2&efcl)$bing ban btt Wilden Religie , geeben / <©o:* 
ïog^-boethig / en Siegeeting^-bojm / betepfetjt b'o^ 

be/ om OOft te f&eltm ban b\\triericaanfcbe 25oö^ 

men / Jfcupben / planten / ^etuaflen / a©o?te!en / 
en 't geen'et aanïjangb- 

<©nbet aïïe 25oomen beefe£ <0etoefl$ i$ be be- 
roembfïen Dien/ baat'tBrafiHen-hout banftoomb; 
infonbetöepb ïnegen£ be toobe bettoe / toeïfte onfe 
^cöflöetg baat ban toeeten te maften. «§>al bttljaU 
ben ooft be boojtogt öebben- 

3©e Wilden noemen Öem Araboutan ; i$ in jfjoog* 
te en meenigte ban Caftftenonfen €pftenbpom ge^ 
ïp. Centge fijn foo öift / bat b?f e USenfcöen eenen 
bet feïbe niet ombabemen ftonnen- 3&en Authcur ban 
be Weft-Indifche Hiftorie fcftjöft / batmen in bit 3tanb 
ttoee 25oomen ïjeeft geften / toeïftet eenen biftftet ban 
agt/ btn anbeten feiten babementoa^; optuieng 
Cop een Cacique een l|utje aï£ een <©pebaat£-nejï 
ïjab ïaaten toeristen ; toaat ober be Portugeezen g^ 
noeg te ïageïjen öabben. <©efeïbe J>cö$bet bet* 
ïjaalb / bat in be Provintïe Nicaragua een 25oom 
biafi / genoemb Corba , bie be biftteban böftïjien ba* 
öemen öeeft j 

ia Amexica g[nbien be $f oopït?beft b'üntooonet^ niet te ötttJW 

öabH 



Brazilien- 
Boom , ge- 
fegt Ara- 
boutan. 



Geweldige 
dikte. 



Boomen 
van 8 , van 
15 , vau 16 
vademen 
dik. 



JOHANNES LeriüS. "5^ 

ïjabben / om bit BrafiHen-hout na be ^cïjeepen te geen Dié- 
boeren/ foo ftonbenfe nautolp^ in een geljeel iaat een ren > om ' £ 
£cï)ip baatmebebeb?agten; betmit£ be2Soom foo ji^en™* 5 
ijatö té I batmen tjeni feet bef toaatftjft ftan Moten : bre^L? 
ooft ontbjeeftt öet aan 23eefïen/ om't^outnabe 
gee te brengen tet inïabing, %\\t$ moet op |Rèn« 
fcljen-fcöoubeten baat öeenen gelagen taieröen. 
€ben öiet om önetbmen be Wilden baat toe ; toaat 
toojmenöaar geeft Metbttm/ l^embben/ |Bef- 
fen / en biergeïijfte 3©aten. 

©eefe Wilden flaan 't Stout met 2$epte$ en H&fc dc wudcn 
fen banmaïftanbet-, maften 't tonb/ en bjagen'top ZhZ' 1 
Jjaate bïoote fc&ouberen in be ^cïjeepen ; fomtijb^ schouderen 
ttoeefrranfchc mijlen bett'/ opfeetquabeongebaan- <*ra g en, n 
be / betoafTene 3©eegen. (€kbctb bm tijb bat be da f 1 , e X 
Portugeezen en Frarrfoifen in bit Hanb quanten / hebben 
Ijebbenfe beefe 25omnen eerfi beginne» te belïen / en 
te ftloben / toaat banfe te booten geen ftennfëgab* 
oen. %n plaats ban be grammen om bette te fjaft* 
ften/ lepbbenfe em ©pet beneeben om befelbe/ en 
ftetenfe btt£ berbjanben tot batfe neetbieïen. 
. ©eeïe in onfe lanöe» meenen/ bat be Zoomen Dw a*»>g 
m Brazii niet öiïihei: fijn / ban be finftften $out / toel- ™l! c t 
fte tot ot$ tomen. €n baatom (jeb ift gefegt / bat 
be Wilden befelbe tonb maften / omfe gemaftïöftet te 

,L n £ n $ a $ m I °P bat ift öee f e btoaüng toeg nam. 

ft ïfeb aanbitï|outtoaatgenomen / bat öet niet Braajiea- 
gtoen of bogtig té / getgft gemeenïöft anbet fifout Wteu 
ft ©eü i 't gebuetig ten b:anb op mijnen $^aarb ge* ^ 
Öab / foo lang ift in Brazii toaé / en altijb bebonben/ ffi 
bat öet ban natueten b?oog <£/ en toanneet 't aan- mg rook: 
gefïooften toetb / maat toepnig rooft ban ftg geeft ^ ]Af 
«fee tegeitóïjeeft Adams ©ögenboom (Sycomorus) t%f™; 
bien aart/ geftjft Mathioiusfcfeöft/ batljn/fe&oon den Boom 
afgeöotttoen ftjnbe / ftme bogtigïjepb beöoub / en s y c °™°™s* 
tttet ttprtnoogb / ten fp men &em in toatet legt 

€enen ottfet IBebgefeïïen tooit onfe ï&em&öett A ^ w 
toaffiljem 25p gebaï nam ÖP b'Sffcft ban Braiiiien- S lkll ~ 
hout tot itoog. ïfiet ban toietben be ëemmn toob ; 
en beefe bettoe ötelö foo bafï / batf'et niet toeet ttpt 
teftrgger*toa& &uê moeftmfe top bie toob blagen. 




_ 



in 






::; 






DeTuppin 
Imbae ver- 
wonderen 
iig, waar- 
om d'Eii- 
ropianen 
daar foo 



^.aanmerk- 
lijkGefprck 
hier over 



tmTchen 

Johaimes 

Lerius 



96 Schipvaart van 

BeTuppin Imbacbetteonbetben ftg / toaetom be 
Frangoifen et! attbete Natiën met foo beeï ntoepte en 
atóepb upt bette Hanben quamen / om gantfege 
^tgeepen bol ban gate Araboutan te ïaben. Cenen 
onbetöe Wilden bjaagbemp eeng; Watbcduydhet, 

dat gy Mairs en P<?m { Franfchen en Portugeezen ) 
van loo verre Hout koomd halen ? Hebt gy lieden dan 
geen Bouwhout in uw Land > |Bgil attttoOOjb toag : 

■%a I top öeööeu 't in meenigten ; boeg niet ban 
füïfte Zoomen aï£ beefe. 3©p galen 't niet om te 
öjanben / maat om mee te bettuen ; gélp gp lieben 
utoe^öomtoolfe. petten / utoe ©eeöeren/ en an* 
öere bingen boet I$iet op biaagöe gp ■: Moet gy'er 
foo veel toe hebben ? 2|a/gemam ift. €en eenige 
*;:v.^man öp on£ geeft meet toob Eaften / meet 
Heffen/ meet legaten/ meet ^piege$/ ban u 
aïïe oopt toegeboetb fijn getoojöen, ©it sepbe ift / 
omöpöem be faai* te betgrooten / en fp?aï! alïeen 
ban bingen bit gem beltenb teaten ; baat öp boe- 
genbe : Cben bien feïben hoopman hoopt aïïeen 
booifïgeen gantfeg «jècgip bol Braziiicn-hout ; en 
öaatom feomen'et foo beeïe Jtfgeepen totu- Ey, 

Ségon be Wilde toeet/ kan dat mogelijk fijn ? en 
biaagbe bOO?tgj : Dien Koopman , waar van gy 
fpreekt , lal hy ook moeten Iterven , gelijk andere 

Mcnfchen? ©p mijn anttooojb ban ja / beeb gp 
een gantfeg Sermoon , gelp ban bet Wilden ge= 
tooonte i$ / batfe öp b'aangebangene *§toffe Mij* 
ben/ engate&ebetifóngenboïboeten/ fonbet mhe* 

n Sfjnbaïïen* Cpnbfp' getb^aagbe gp : Wie (ai 
dan fulke fijne groote Goederen erven? 3|ft betfgte* 
be gent : ,^gne ïüinbeten / inbien gp bie geeft ; an* 
6et| fijne 2Ö?oebeten / of «j&ufieten / of anbete 
25ïoebbettoanteiL $tp / bit gegoojb geööenbe / 
6o?ftupt: Hier uyt kan ik ligtlijk afheemen, dat gy 
lieden Mairs ( Fr an f os f en) groote Sottén moet fijn. 
Want wat nood dringd u , foo groote moeylijkheden 
op u te laden ; over Zee onder foo veele gevaren her- 
waarts te komen , alleenlijk om voor uwc Kinderen , 
of vrienden , die noch leven , veel goed te vcrfamelen ? 
Sou 't Land, 't welk u onderhoud verfchaftj ook nier 

haar 



Joh annes Lerius, 97 

haar konnen onderhouden , gelijk ons Land ons doet ? 
Wy hebben ook Kinderenen Verwanten ; fy fijn ons 
ook lief en waard. Maar vermits wy ons verfeekcren, 
dat d'Aardbodem , die ons voedfel geeft , ook haar, 
na onfen dood , geen gebrek fal laten hebben , foo 
houden wy ons dr*ar meede te vreeden. 

3©u£ ïjeb ik feojtltjft/ fonber eenfge toebocning / die ^ eelé 
betljaaïb 'inöefpjeft / 't toeïfc iftupt bm nratb ban cSénen 
bttfm Wilden ïjeö sef)0ö:b. Waai upt top ban fïen tot fchui* 
bonnen/ bat 'tboïft/ 't lueïft topboo* foo gtoof/tebehoor- 
tooeft en toiïb rjouöen / on£ nocf) fcah beïagcöen detebicn- 
ober be gtootemaepten en gebaren / toeïfe top aan= gen * 
toenben / om / met toaging ban onf ïeben / ober 2ee 
öp ïjaar / enMtjft om Qetofn$ toiï / Brazüïen-hout 
te ftbmen ïjalen. Cn feeïserip / in bit (hift gaanfe 
beeïe jfïaam-Chriftenen te botten ; alftoetoelfe baat 
in Uinb fïjn / batfe be bmgtöaarfjepb beS %atibtf 
meer toefcöjtjben / ban b'lïmagtfgijcpb en Wiji* 
Öepbv©ob^ 3©p Rebben atteebl gefegt / bat alle 
Tnppin imbae boob-bpanben bet tierige fïjn* |Baat 
Ifjoë beel 3©oefeeraat£ en ItptfupgerjS bet Érmen 
toetben onbet on$ niet gebonben. W$. be Wilden , p°rdeei dei: 



fcp b'eetfte aanfcoomfl bet Spaanjaarden . in öaat^sp^u™ 
lanb / getoaattoierbenbet feibet gtetigïjepö/ ontaarden. 
tttgt en tójeebtjepb / sepbenfe ban Ijaat/ batfe maat 
't jkfjuptn ba Ztt toaten / geen Jïatiuitlpe © u* 
ber^ ïjabben / .geltjfi anbece jBenfcïjen ; fïg geen 
lp lieten I maat ober al Reenen f toetf ben / om 
<Ö5oebeten te toimien / (ge; baarfe-öare noobbnift 
genoeg/ inbienfe atbepben toilöen/ in Ij'aat epjjeit 
<ü5etoefï ftonben öeftomen, 

^ft ftoom mi toeet tot 't Americaanfëh tf é&OOmfö Paimboó- 
©iet of bfjf berïep flag ban galmboomen filn'er ; ™ en in 
onbet toelfte b'aïbergemeenfie té begeene/ toelhefe;*!™"**' 
Gerau noemen; eneenanbere/ bieben jBaam ban rèheydem 
Vri- ( Uri ) b,?aagb ; boet) % fteb'ec nopt ©jtiflten aan fooiten, 
Suften ; Mjaïben bat be laatfigenoembe een tonbe 
© jugt geeft/ aï$ een gtoote 3&zupf-trog / foo f toaat/ 
batmenfe riantolp£ met b'eerie fjanbftan opbeuren. 
3&e 25e(ïën fïjn foo groot . a$ ^oombeffen» ®e 
■Sietnen in be ^teeneh ftanmen .eeten/ aï|bie ban 

JoharïnesLcrius» G be 




- 



Genees- 
middel 
tegens de 
Roodeloop. 



Ayrï, een 
flag van 
Pokhout. 



S onderlin- 
ge eygen- 
fchap. 



Hout van 

allerley 
verwen* 



Andere 

foortcn, 

ook 



nictfeer 

dikke 

Bladeren, 

Seer lieflijk 
kliekende ; 



en fecr 
ïeelijfc- 

ftinkenden 
Boojïl 



$8 Schipvaart van 

be ^latfTen. 25oben op be toppen beefer ©aïmöo 
men fïaan teebete toitte uptfonmtftlg. 3©p fneeben 
befelbeaf/ enatenfe. Phiüppus Gorguiiierius, met 
ben Bïoeögang / of ftooöeloop MytU / öetupgbe / 
bat bit eenttefipmiböeï tegeitó Deefequaaïtoa& 

€enen -anöeren 25oom/ Ayri ae&eeten / Jjeeft 
SSÏabeten/ bse ban De ©aïmöomen gantftfj geirjft^ 
bonnig ; bot!) be ^tam i$ tonbom bol fïefteïige 
#£iftfteïen / foo fcijarp aï£ agaalb-punten, ^e 
©?ugt i$ taamlgft bift, ^eeft in 't mibben een 
,§meeuto4x>itte ïienr; boei* oneetóaat- üft agte 
beefen 25oom tt fijn een foojt be£ Hebcnï , of Fran- 
?oifen-houts;iMantöpiófójart/ enfoojjacö/ bat 
be Wilden 't l|out geöntpften tot öate gagelen/ 
tm beeïen tot ïjate ©ijlen/ geltjft top Ijier na fnïien 
Öooren. 't <©ebagte fout fë gïab / en gïinfïerenb ; 
ooft foo f toaat / bat öet / in 't Voater getoospen fïjn* 
be/ tetfïonb na begtonb fmftt- 

©oo?t£ öeeftmen in America ©out ban aïïerlcp 
bettoen / en meenigertep aart/ Iwlto aller iïamcil 
tft niet toeet te noemen* <fl*enfge fijn ban couleur aM 
be 25u£öomen / andere föootbertaig / toaat baii 
ifteenigefïuftftenuiet mp in Frankrijk Jieb geöjagt ; 
noclj anbete toit al£ ©apter : ooft toob / boch gantftft 
berfcïplïenbe ban 't BrafiHen-hout ; teaat ban be 

Wilden jfjare I wcra Pem me maften, 

3©eberom een anbee fïag ban ^ont öeöbenfe / ge* 
noembCapau. ^e2Soom$a)$btebanbe Walfchc 
Nooten , bocï) b?aagb'er geene, W$ 't ^out öeai> 
öepb tuerb / ij? 't foo oneffen aï£ een c ©otcfdjaaL 

Centge 2Somen öeböen ötabeten foo btft alleen 
Philips Daler. ^jnbereöeböen'erban anberöalbeboet 
öjeeöie, 8io?tÏ!jft/öiet i| aïïerïep foo?t ban «Seöoomt 

ünfbnöetfjepö bmfHjia* een ^oom ban een ïtifïf* 
ge ftanfegoutof ng en feer ïiefföften fteuft» <©e frttft* 
jen$/ biebapopbeutben / toanneet be Cimmerlie* 
ben'tïloutbeatbepbben/ ftaöbenben teuft ban b* 
trefïpfle ber boeïtteftenbe iSoofen, 

^{ettegen^fünftt ben 23oom Aouai foo gantfeb 
ïeeïyft aï^ Sftiöpïooü 2fi$men öem affjoutob/ of 
fyanö / ftan'er nirmanb ontrent buren. <§tjne 

$?ugt 



JoÖ/lNNES Lf&IUS, 99 

& jttgt fé be Cafïanien fcer geïtjft / bocö gantfcïj gif* 
tig* €eöterfcuerbfebanbe Wilden in eeregeJjmtben / 
teijffe baat ban ïjare .ftammelaat£ maften, 

ififeMjfe bt Brazilianen 2Soomen Öeötot / iwlht 
Öaat aüeelep gsebe Uppeïen en ante* <©oft geben/ 
foo fijteer ooft anbere banfm fcfjoone tuftige ^>tam^ 
uten/ bod) fonöer eetDate ® utgteu. BoQ?nariientïïjft 
aan ben ©ebet biubmen berft'&tmuften / tnaat aan 
28ppefai toafftn/ gefijft onfe laiftoeïeh ; öorij gebaar* 
lp t'eeten : 38$ te Wilden (ten/ bat be Franjoifente* 
feibe tuilf en pluftften / foo Ujaarfrfpntoenfë ijaat baac 
boon ^p nocmenfe Ypochi , foo Heel aï^ Hoed u. 

Hiuoorae , \n\mfS öaft foo Mk aï$ een ïjaïbe büiger / 
tn goebbanfmaaft$/ infonöerfjepbtewfcï} ban be 
.Stam afgebaan fïjnte / i$ een fbo?t ban Franfo*- 

fen , of ^Ofe ÖOUt/geltjfttlDee Apothekers , metötté 

obergeftomen/ mp üedgteben. <©e Wilden öeöitip* 
feen 'ttotgeueefuigeenetquaaï/ Mefe Pinas noemen/ 
fep ftaar eben foo gebaatïijft / ai£ öp on£> te Spaan- 
fche ^oöften* 

^e 25oom / banbeBraïfiianenGhoynegeöeeten/ 
Imft taamïp fjoog* <©e ©laöeren fijn ü'i gefïalte 
en geburige gtoenljepö aï£ bit ban Dm 3Lautoei> 
Ifoom, «©jaagb Hippelen / foo groot afêeetïjSStinirê 
Ijoofö/ gebozinb alé een ^mipffen-Cp ; bbcïnneu 
Hanfe nieteetén. ©e gaaffte fttefm be Tuppin Im- 
baurpt/ boojöooitnfe in be lengte/ en otedAMar^/ 
enmafteirer öareMarakaban/ .toeïfte top ïj&t öo- 
ben kftljjeben ijeööen. #oft tWjtenfe teYdte mib* 
^m boo| / ïjoolenfeupt/ en dan öfeweof* öaar .boo* 
5?üifi-öf attöere Baten. 

©nbeïbeBraxiiiaanfche 25mtiai toetb ooft getelb 
be Sabaucaie. <®2aag& %$mlcn/ bMut ban ttoee 
bupfiem -&ön garneert &!?? een - ft*öt." #ijbet 
in befelbe binbmen geniën aï$ 3!mautelen j öpna 
ban befelbe fmaaft* Bermit^ be feafi teefer ©?ugt 
feev fequaam $ tot ®?üiftbaten / foo oojbeel t& /te* 
ftfbete fijn een foo?t ber geme / biemen 'indlaanfche 
Nootennoemb ./ df artber^OOftCocos-Noten. Mat» 
ihioJus , in fijne Corrrmentanen ober DloCcorides , ge^ 
tenftt «0C& anï^ve Indiaanfche Noten , toeïfte ronö 
■ft'i 'lijn/ 



Géböoni£ 

met gevaar- 
lijke Appe^ 
len, 



Franfoiféii- 
ofPokhout, 



Den Boont 

Clioyne* 

Waar toe 

deifelvei: 
Vrugt dc 
Wildea 
diend. 



DenBoom 

Saboncaie s 
een fooit 
van Cocos- 
boo;nen s 






- 



IOO 



Schipvaart va-n 



Konfllge . 
Vaten uyt 
de Schalen 
der Nooten 
gedraayd. 



Acaiou , de 
Vrugt eens 
Booms ,en 
fonder- 
lingheyd' 



De Boom 
Paco- Aire, 



en desfel- 
ven Viug- 



Aanmerk- 
lijkheden 
daai van. 



fijn/ enaanbe25omen tjangen al| groote Meloe- 
nen. 5^e ^cïjaïen fïaan bp jtjem afgebeeïb ebcn 
foo aïë ift öefclUe öefcï)?eüen znin Brazii gefïen ïjeb. 
23p on£ toerbenfe toel gebjaapb / en een £>iibere 
banb baar om gebaan. 

Cettoijl top baar in 't Eanb tooonben / ïjeeft Pe- 
trus Bordonius , een feec goeb g^aaper / unt be 
©jugt beefeg 23oonté beele feer fcööonè ©aten fcon* 
fïiggebjaapb; oofc fömmige upt 't gebertob ^out ; 
toeïftereenigeïjp aan Viliagagno bereetbe/ biefefeer 
toaaebig ïjieïb f'öoclj öaafibaat na gaf Ijp öem een 
rjttabe bergeïbing ; toijï ÖP ö^n met berfeïjepbene 
anbere / om be öelijbeni^ §zt Gereformeerde Religie , 
w be ^ee bzzb toerpen. 

J5oclji£in bit ïanb een 25oom/ toiené©?ugt 
be Wilden noemen Acaiou , ban grootte en gebaan- 
te aï£ een Ifoener-Cp- £St)P fijnbe / i$ft goubgeeï / 
aï£ een (®uee ; feer gefonö Vzttzn ; fuuragtig ban 
fmaaft ; maar 't «^ap feer liefïp / gebenbe een tref- 
ïtjfte berftoeïing. © ocïj bermit£ top / toegenë be 
öoogte be£ 25oomg/ be ©jugten niet fionöen af* 
pluftften / foo hreegen top'er geene / aï£ bie be Mtix* 
fcatten ( toelfce fig baar ban geneeren ) Heten -ballen. 

Paco-aire$ een boompje / of l^eefter / ttjien of 
ttoaaïf boeten öoog ; fomttjb^ foo bift aï£ een#|©en* 
fcljen ïseen; bocï) foo toeeft/ batmen öet met een 
Stoaarb in eene fteg ftan boojïjontoen. ^eëfeïben 
Appelen toerben genoemb Paco , ontrent een btoar£= 
Öanb ïang/ gebo?mb a\$ een Coneommer. 3©an^ 
neerfergpi^/ öeeftfe ooft befeïbe bertoe. «Bemeeit* 
ïp toaffen 20 of 2 $ beefer appelen op eenen Klomp 
öp maïfcanber. 'Htöfe be Wilden affoeeften / b*a* 
genfe bien ge£eeïen Cro£ na i|upé ; foo ftoaar/ 
batfe befelbe nautoïtjM met b'eene öanb ftonnen 
boo^tbjengen, 

3©anneer beefe tEppeïen tgbig fïj'11 / en men be 
£>tljz\ baar ban boet / geïijft ban groene ©ogen / 
foo feögnenfe ïio?nSg. ^izïz zztm öoubenfe boo? ©ij* 
gen / en top noembenfe ooïs foo. ^e bïabesen bee- 
ft# 25oom|fïjn niet ongeïp biebe£ Japathi aquofi ; 
foo groot f öatb? gemeene Ungte i€ ban fe| / be 

öjeebte 




Joh a n nes Leriu s. 



ioi 



bmbte taan ttoee boeten, 'ft <©efoof niet / bat biet* 
geïijft-gtoote blabeten (tl Europa, Afïa, of Africa Magtl v 
te tiinöen fijn. 'ft Ifeb ban een Apotheker gehort» / «ioote 
bat ïjp öab gefïen een blab ban be Petafite ( §NHlim* Bladc «n , 
tie~tao?teï ) / bieeb bp be byf bietbebeel eeneroBl/of 
in ben omftting bjie en een ïjalbe €ï ; taant bit-<0e* 
taa£ i$ tonb : bocü 't feïbe taa£ noet) ou bette na foo 
groot niet até een blab ban onfe Paco-airc. tentet* en fdd- 
tuffcfjen té 't (eet bnn en teebet > taaft ecljtet altgb faamhe y d 
in beöoogte. %l$ be tainb taat fletfe toaapb / foo aandclei ^ 
ïjoab alïeenïgft be ïf iö in 't mibben 't blab op ; aileé 
toat'et tetsöbeni^fïaööett foobanig gintfeö en rje£= 
toaatb£ / bat bie 't ban beu e liet / ftg tael fon inWU 
ben bat ïjetbe ©eberen ban eenMtuvè taaten, 

Matthioius , ïjanbeïenbe ban be palmbomen en Bengtvau 
fabelen / fegt / bat in Egypten en Cyprus een fee^ 't Gewas 
ftet <©etoa£ f£ / 't taeïft be Venetianen , bet* Mula 
taaatté ftomenbe/ Mufa noemen ; enbe©mgt 
Mufas. J^p öeeft öet feet cietlijft boen af öeeïben ; 
en betmir£ fijne 25efcö$Wng bpna met onfe Paco- 
aire ober een ftoomb/ foo fai ift pet^ baat ban nnt 
ïjem aanteftenen. Mufa taaft bijf of fe$ Cïïen tjoog* uvt Mat- 
3Berb boongepIantbanbeneben-iuatrpnintfeK een£ **»**»*> 
anberen Jbtam^. ©e bfabeten fijn öóf / öobeh 
maten lang en bieeb : -Maffen biftmaaï b?ie <£ïlen 
ïjoog / en anberijaïbe <gï ö?eeb. ^|n 't mibben be£ 
bïab£ té een fyeebe / biftfte £ib. 3jnbe hornet taet* 
ben be öïabeten ban flg felfêbo:/ of ooft boo*bet 
jonnen öitte ; foo bat be fiiïtóen in ben ©ecffl fcer 1 ov «- 
gantfcïjbllootftaan/fonbet^tupb/ 't taeïft feet bnn ^ ukomeu ' 
té. ^e M>tez\ ïjeeft een fcljubagtige öafï / ban 
fuift een flof aï£ be öïabeten fïj'n. Jj^eeft geene Caö* 
ften/ en $ maat alteen een fletfte Stengel <Dp ben 
<€op bmagö ijp 't 2aab* :j ; . ïipt 'r feïbe fpumt 
ronbom be©?ugtupt / foogtootafé ftïepne Con^ 
commeren» 3©anneetfe tgp taetb / bettoonbfe flg 
eenigftn^ geel ïfeeft een &c&el geïgft be ®ggen / 
toelftemen met be bingeten aftreftt ^ntaenbig té meftce- 
be Materie getonnen/ geïïjft in be Turkfchc Con* wasPacc - 
*ommeten. ïif eeft ban binnen noc& Metne noch AlKC ' 
Eaab, SWgmm beefe Bjugt eetfï in ben monb 
G 3 neemö/ 



Hoedanig 
hiei de 
Boomwol 
walt j 



waarmede 
der Wilden 
Wijven feer 
wei weêten 
©in te gaan. 



Oranje- 
Appelen. 
Citroenen. 



Berigtvan 
h Su'yker- 
ïied 'm 
America. 



"Seldfaam* 

fieyd van 
|' dik uyt 
Su) ker. 



io.i Schipvaart van 

memo f pjoef bmen'et geen fonberf inge fmaa& aan ; 
foo batmenfe Hgt$i fou toeg toetpen ; boeïj bie'er fïg 
toe getoennen/ fmaftenfe |>oe ïanqer ïjoe feeeter ; tope 
een innetïpe lieffijMjepb Öeeft / öie met'et tftb gein** 
tig aanigenan)er toerö / foo batmenfe nopt 3ab 
toetb/ ($t. 

9ür iitam / baar be ^>oomtooï aan toafï / fcöiet 
niet feer öoog op / en beefec fijn in Braxii feer bed. 
®e 2$loefTein i$ aï$ bie ban br ftlepnr $ede feïoft* 
jen& ©e baar npt boortftomenbe fïpnd bergdijftt 
fïg met b'<£p&elen. bet aSeiifeeBötnen*. fElë' &p rÖP 
<p / fplöt öp open in bier beden* ® aar npt tornen 
ban f&Ioftfteh / foo groot aï^ een ttaat^baï / en bit-ij* 
beSÖoomtool/ banöe Wilden genoemb Ameni-iou. 
IBibben in beefe JMoftften binbmen eenfge ftaarte/ 
bafï-t'faam gebmftte fcenien/geftameett aï$ be jjBilt 
ban een JBenfcjj* ®itïtern^Iompje$ nietgrootes 
ban een 2Soon, ^er Wilden ©joubmi fïjn feer ge* 
fc&fftt/ ommefbeSSoombioï om te gaan/ te bet* 
fameïen/ entefpinnen, ï|ier ban öerepbenfe Ifjare 
&laapnetten en anbete Dingen* 

©öO?töb$toateiiin America geen Oranje- Appelen 
en Citroenen. «©orf) tfebetó be Portugeezen aan be 
<0?enfen na be gee toe ..meenigten ban beefe 25oo- 
men baar geplant ïjeïtëen / foo ïjeeftmen baar nu 
oberbïoebtg bed feer foete Oranje- Appelen; foo groot 
aï^ttoee bupfïen. ©e Wilden noemenfe Margou- 
ïa. ®sg citroenen fijn'er befgeïijftg meer en grootec 
afê anbettoeegen» 

'tiMeb / baarmen be «Supfter ban maaftt/ toafï 
in bit Hanb ongemeen-bid» ©ocö bermft£ top 
( Francoifen ) , tot be frérepbing nori) boïfi nocfjait* 
bere noobtoenbisöeben gabben/ gdijft be Portugee* 
%eu hebben in be pïaatfeu toel&efe betooonen / foo 
toeplten top 5 t J&itpfcet-éf eb in toater / om'er be 
fmaafe npt tetreftften/ geïöMjietbobenge)fjoö?bf& 
Cenige joogen'er *t IlBarg / of ^>ap / met bm 
monb unt, 

'fe^aï&fetpetgbedjaïen/ 'ttoeïft beeïïigt eenige 
b?p felbfaam fal boov&oomen. j&omrtjbg lieten 
top *i ^npfterrieb berwtten / en baar na in toa* 

trt 



JOHANNES LERIUS. lO} 

ter toepften. f eber \$ be&mb / bat be ^upfter feer 
foer të ; eclfjtertoierb ött toater/ tegen£ be Matuur 
be£ <S>upfter£ / foo fcïjavj?-füut /bat top 't In plaats 
ban Cötft getyunftten. 

<gjnbe 25ofTcijch toaflooft filieb / foo biftaïgeeng verder bc 
IBenfcöen been. ©ocö 6e Paco-airé (tin/ S#SfJ 
alreeb^ gefegt i£ / -nodj groen fljnbe / foo toeeft I ai ^ e n 
batmenfe met een Reegen in eenefïag ftan boo?ï}ou* indiaans* 
toen. $Baar al£ be Stengel bo? i£ getoo&en / bc* Rie4. 
toinbmenfefoo ïjarb eribaft/ batfe / geftlooftentoe* 
gerigt jïjnbe/ foo fcöarp en ftebig fijn al£ tm$ Wm\b* 
fjeeïeré Lancet ; fuïfter tot$ / batfe / fpgïen baar 
ban berepb öeö&enbe / met eene frfjoot een tollb 
©ier ter neer bonnen bellen. IBaar in Ooft-Indien 
toaffen beftiebten nocf) beel grooter en fïerftee; foo 
batmenfe in plaats ban een dcgupt je getyupftt / om 
be IBenfcöen baat in ober be öibieren te .boeren. 
ga / peber ftan 40 fBubben Stoom inlaben. 

Maftix toafi ooft in Bra7.il aan be Usagen / en geeft Maftix, 
ban fig een feer ïf eflijfte reuü ©ecï meer anbere toeï* 
tfeftenbe Ditupben en 25löemen fïjn'er / ban toeïfte 
alle ton niet ïjanbeïen bonnen. 

©f "int toeï 't Hanbfcïjap / toaar in top tooonben / In **& l z 
onber be ^teenboft^jèomie-fteec-ftring ( Tropicus 2£| 
Capricorni ) legt/ en gantfcij niet b?p fj$ ban betbaat* noch v 
ttffte <&onbeten / getoelbige pïa£-regenen / en on- zaceuw. 
ftupmige ï©inben / foo fün ccöter be 25oomen / ber* 
mit£ men ï)ier noclj <$neeuto / nocö ©o?(t/ noclj fêa* 
gel öeeft / 't gefteeïe jaar booj foo groen / a\$ &p on$ 
{ in Frankrijk ) be 25offcöen in beMay. 

Wanneer ton bp on£ in December niet alleen be Ais wyde 
ftonfïe bagen / maar ooft flerfte©o?fï geïtóen/ foo bat ^ ortfte 
Sfé-fteegelen in ben SSaarb en aan ben $zu§ fyan? l^otaT 
gen/ ïjeböen be Wilden in America belangfie bagen/ Lude heb- 
met fuift een getoeïöige ï|itte / bat ift en mijne JlBeb= jf n » , hel >- 
gefeïïen op Kersdag on$ in be Sibteren moeden be* ^„^fdê 
geben / om on£ teberftoelen. <©e geene / toeïfte ften= ïangfte da- 
ui£ ban be Sphssren öeböen / i$ beteuft / bat be bagen gen , en 
onber be Tïopicls, of ^onne-fteer-ftringen/ noopt foo p ootft « 
ïuntfijn/ geïijft onber onfeCiimaten; maat beetge* * 
lijfier in lengte. <©oft öeööen baar be IBenfcöen een 
G 4 beel 



nu 



io 4 



Schipvaart van 



Beschrij- 
ving van 
d' Ananas , 
de befte 
Vriigt in 
Ameiica. 



Seer hoog 
gepreefcn. 



5 t\Veft- 
ïndiaanfch 
Terum; foo 
veel als 
onfe Tabak, 
gelijk fom- 
mige mee- 



Sonderlin- 
ge nuttig- 
heden 



beel gefonber ïugt / al$ öp on& 'ft <g>ai nu boo:t- 
gaan tot be «öetaaflen en ftmpöen/ toriftebe befte 
©uigten blagen / en tuegen^ ijace öeugben ffeebel* 
fïe fijn. 

'r<©etoag/ 't toelft öe Bmgt Ananas geeft/ ié 
in gefïaïte geïijftboimig tfjrfc , of öe Ixritte Hoogduyt- 

fche Schvvertelwortcl , { Glaciiolus); tjeeft gefttOUlöe 

Bïaberen/ronöomflenïooft/bmiaató b'Aioes, bocïj 
atocfj gdijiter be gtoote ©ifïelen. ©en tippel té foo 
groot a!£ een ttiiööeïmatige j&Moen ; gefonïteert 
atë een ©miöoom-noot- 2ïl£ öp toafl / ijangö &n 
nfetaftoaaitj*/ maar fïaat rigtomijoog. 

JBanneer nu WA nanas-^ïppel fijne rtipöeuö be^ 
ftoomb / té tjp <*0ouöbevbjig / boc& toat na 't bïauta 
trefeftenbe. ®t teuft \$ aïg bie ban be Framboifen. 
fll^tou in öe 25ojTcï)agien toanöeïben/ Bonden bjp 
aan ben teuft betneemen/ fcoaarfe fïonöen. ©e fmaaft 
ig? ongemeen foet* 3Jft agt öeefe ©mgtcn ban be be* 
fre in gantfcö A merica. <©p feeftere työ biuftte ift ee= 
ne ber Ananas upt / en bequam'er een 25eefter bol 
«g>a9 ban/ foogoeö/ af£ öe Maivafay bp oirê oont 
fijn mag. 

#nber aïïettrupben / fcueffte in America toaflen / 
i^'tboomaamfïebat/ 't toeift be Tuppin imbae öen 
nam ban Petum geben- <©e 25labecen fijn bie ban 
be 3©aï-toozte(en ( Confoiida Major ) geïp. ©ee= 
ft Wilden 'agten 't feer ïjo.og/ -toegeng fijne gtoote 
beugben en fttagten. JBauneetfe 't ingefamelö \jeb- 
ben / öangenfe 't met boften in öate jutten op / en 
beoogen 't» ©an neemenfe biet of bgf bet 25Iaöe= 
ren / totaöenfe in een andet groot 2Kab / 'tlueïftfe 
aan 't een enub in 't bpei: aanfeften / en be rooft in ben 
mono treftten / foo öatfe in 't ïgffcoomö. <^eöoon 
befeïbe boo? be Renegaten ten beden loeer uptgaat / 
ooïi upt be indnö / foo toeröenfe ecijtet baar ban bol/ 
en beftomen'erfoo beeïftragt ban/ batfe flg b:ie of 
bier bagen fonöer tttm honnen öouöen / toanneer- 
fe tm ©oilog treftften / of geöjeft ban ^pöë Iw 

ben . Benzo , in fijne Hiftorie van de Nieuwe Wee- 
reld berïjaaïb/ bat be Wilden in Peru , te beïb treft- 
ïtenöe/ eeu$mipö inöe mono öjagm 'ttoelftfe, Co- 
ca 



' Verfchild 
• van den 
' Tabak, 



JOHANNES LeRIÜS. IO5 

ca noemen / tuaar meebe 3P een gantfcften bag fton- 
nen gaan / fouber ïjonger of Do?fï te geboeïen. 

23el)alben bit bienb ïjet Petum be Wiiden tot rep - van \ ge- 
ntging bet ïi?atflenen ban aïïe öoofe bogtigïjeben ; bruvk de ^ 
berljaïben Ijangb eïftbanijaat een 23tmbeltje beefeö Kiuyds ' 
$ftupb£ om ben ïjatë/ om ben reuft gebarig in fïg 
te treftften ; felfëaféfe met öare bjienben fp*ee&en, 
^otly bien reuft/ geïtjft aïreeb£ gefegti^/ bampt 
toeer upt booj be i&etijS/ en be gaten in öare Hippen / 
geïtjft aï^boo; een Credjter. ©eefen rooft ig niet 
flecft / nocö quaïijft-rieftenb. ^etöaïben ben Fran- 
fchcn ©ertaïer ban Benzo fïg feec öeeft belogen / 
mmienbe bat bit ümipb eben 't feïbe të / 't tbeïft be 
Mexicanen bm iiïaairi ban Tabaco geben / of in 't 
«Kpïanb Cuba toerb gegeeten Gozobba ; bien£ reuft 
feer fterft en onaangenaam té / foo bat Benzo een 
Duy vcifche (tank baar ban maaftt jjïopt öeb ift ber 
Wilden 3©tjben bit &rupb jlen geïmipften ; toaat 
ban b'oozfaaft mp onbetóufi is. IBaar upt enge* 
ner etbarenöepb ftan ift getupgen / bat öeefehbamp 
bm ïjonger ftragtig toeberfïaat. 

Necotiana , of Regïnae Herba ( 't ftoningtnne- Necotian, 
Sltupb ) toerb ban beeïe ber onfe Petum genoemb/ fo ° s e - 
bociy ia niet 't feïbe. 23epbe bteft & runben fïjn mat ™nS d na 
ftanber noctj in gefïaïte / nocft in bmqbm geïtjft* £e* Nccot f 
fter Franfch Autheur fcïjjijft/ bat 't <0etoa£ Neco- 
tiana ben J5aam öeeft öeftomenban temn Nccot, 
bie 't albereeerfï upt Portugal üi Frankrijk b?agt* 3^e 
Portugezen öabben 't upt Florida bectoaartë ge* 
boerb ; toeïft 35etoefï iooo Franfche mijlen* ban 
America legt. 'ft J|eb Wijt aangetoenb / om in aïïe 
ïufüjöben ber groote peeren na te foeuren / of ift'er 
tregte Petum fou mogen binben / boeïj nergené 't tregte 
felbegefïen / of toeï be gemeïbe peeren fïg feer öbog Petum nic ^ 
baar ban beroemben. 45eïijftoöft The vet ïjoog op- 
geeft /bat öp b'aïbereerfïe 't Petum in Frankrijk ijeeft 
flebmgt/ 'ttoelftiftöemnoptfal toefïaan: ooft fou 
t öp on£/ in onfe ftoube ïanben ge^aanb fïjnbe/ 
feer bef toaarïijft toiïïen opftomen, 

v <©e Wilden tyMm noeïj anbere JBojteïen/ Be^ocwortci, 
öalbm beManiot en Aypi (toaar ban öiet boben ofKnol > 
G f ge- 



non 



lotf 



Schipvaart van 



Èetkh, 



Byfonder- 
hedcn van 
dcfelve. 



Sektiame 
voort- 
t celui g. 



Manobi, 
een Vrugt 
die onder 
d' aarde 
yraft. 



Bmiliaan- 
fclic Peper , 



$?oven ma- 
ten fcharp. 



gefpjoften f£ / bat Ijaat JBijben baat JlBeeï ban ma* 
ften ) / tuelftesp Hctich noemen / en in Bmü foo 
gemeen fijn / al$ in Savoyen öe toitte Kapen, ©e 
baat om fijnbe ïtnoïïen fijn tfcuee bupfïen bift / en 
anbetftaïbeböetïang/ eenigeuimbet/ anberemeet* 
bet. m$mm beefe 3©ö2teïen / of ïinoHen / wt 
b'aatbe tteftt / fcïjftnö b'eene te ftjn afó b'anbete; 
maat aïgmenfe geftooftt ïjeeft/ befpetitbmen 't on* 
betfeïjepb. ï©ant fommfge 'mtthm ©ioolbettoig/ 
anbere <ü5oubgeeï ; een gebeelte blijft buit. 'ft ©er* 
ttonto betöalben/ bathetbetfeijepbene soojten fijn. 
#nbettuffct)enftan ift getupgen / bat beefe Woite* 
ïen/ onbetb'afclj geb?abeti / foo goeb ban finaaft 
bietbcn öebonben / &\$ be öefle geöjabene Jpeeten 
&P on^. ^e öfabeten ï^epben ftglj obet b'aatbe 
lipt/ enfttappenbDOjtgeïyft biebanbeBrionie. <©e 
gefiatte i£ aï£ bk ban be Concommeten. 5^eefe 
3©ojteïen blagen geen ^aaö. ©e 3©tjben bet 
Wilden fngbenfe in ftïepne fiuftjen^ / en saapenfe foo 
in t toilb baat ïjeenen ; bietgeltjft nopt in ben©elb* 
ööuto geftoo^b $. 3£eefe ^tuftjen^ iti b'aatbe ge* 
teojpen fijnbe / b?engen ftojt^ baat na mbtt een 
nieuwe gtoote fmol boojt, 't gjg be gemeenfïe 
fpi$ in beefe ïanben. 

«èpöebbeneenfïagban <©oft/ genoemb Mano- 
bi. ®eefe toaffen onbet b'aatbe / geïp bn on$ 
b'lüatb-appelen. J^jn met öunne befelen aari mal* 
ftanbetgeïjegt; foogtootaï^beïtetn in een i^asel* 
noot; ooft ban fuUi een fmaaft. fóeööen geen biftftet 
baft/ ban bie/ bie om &€?wtïzn fijn. 'ft ï$eö'ec 
biftmaaï ban gegeeten ; Uieet eeljtet niet / offe ooft 
öïabetenen ^aab boojtöiengen. 

^n Brazil ïjeefttnen beeï Indiaanfche Peeper , niet 

ïang / maat geïjoomb ; foo bat ift in bm eetfïen 
bjuftmöii£3©etft£ï)ietonttent & n m$flagöeb be* 
gaan/ fïeïïenbe batfe iangagtig f& <©e fmaaft i$ 
feet fc&atp. 3&e öïabeten fijn aï£ bie ban onfe & agt- 
feijabe ; boeïj loat gtootet. 3^e ^tengel <£ eert 
Cl ïjoog. Sneeft toitagtige SSfoefifemen. ® e ©?ngt 
të inbe lengte afë ftïepne ï|oo?ntjené ; eetfi boojt 
ftomenbe groen / maat rijp fïjn&e/ S^eftfe een 

fmit* 




JöHANNES LeRIUS. IO7 

f toattagtige gïantfcij ban ftg, <$$ foo gïab-Min* 
fcenö / batmeii ftg Daar in fpiegeïen Mn / en fcftit 
tab aï£ Corai. 't Saab l$ foo fcïjarp / infonbei^ 
ïjepbeet't gebzoogbi£ / bat/ toanneec pemanb 'é 
feïbe metbeïjanb aantoetb/ en ban befelbe ïjanb 
fijnen monb / of eenfg Deel ban be $nnb fïjn£ %is* 
cftaam£ ma&t / fltaftt? blaten opïoopen ; gelift 
b'etbatenïjepb mp feïfê geïeerb öeeft mt i$ b'oo^ 
faaft / batonfeftoopïieben 't feïbe aïïeen gebmpften 
om mee te bertoen* ^e Wilden bobben beeft $5ee= 
petmet^out/ 't taeïfcfefeer teel toeeten te öerepben 
ban toatet / 't Uieïft in een gtoebe baat toe öeïjoüben 
toerb, ^itjkrutnoentenfe Jonquet, engeöjupften 
't tot ïjare *§>pijfen ; boclj boen niet gelijk afêton/ 
bie onfe beet in ? t ^ont fïeeften / eet bppfe na ben 
monbfenben / maat3Pfïeeftenbe^pö£eetfï in ben 
monb / en ban neemenfeftaat Jonquet met be bin* 
geren/ 't feïbe oofc in ben monb böenbe* 

%n bit llanb tnafï een fïag ban 2Soonen / foo 
gtoot aï£ een bupm, 35e Wilde noemenfe Com- 
menda-onaflbu. v©oft öebbenfe toitte en afeïjbet* 
tof ge Crtoeten/ genoemb Commenda-miri. ©oo?t£ 
fïjn'et Meloenen , *ban fjaat genoemb Maurongaus , 
ban een feet ïiefTtj&e fmaaft. fBeenigerlep anbere 
SSoomen en «Betoaffen fïjri'et in America , ban toeï* 
Tjefltfjiernfetfian öanbelen/ om niet al te lang te 

X&ttn ift gefegt öeb ban be bietboetige meten / 
©ogeten/ en©ifleöeninWe^Indien, batgeeneber 
felbe b'onfe in Europa in aïte£geïg& fijn / 't feïbe feg 
ift ban beBoomen/ en <®etoaflen/ boo? foo beel 
ift öeö Bonnen afnemen in be 25ofTrfjen en op be 
©eïben / baat ift toftttiaaï öeö gaan toanbeïen / 
om'et agt op tefïaan ; öeöaïben alleen taiebetïep 
«BetoafTen,. ©aatne-tapb (Fiiix), f&ojceltata*. 
ftrupb ( Portulaca ) , en Bafilicurn ( Ocymum > , 
toelïie groepen aan eenige Paatfen beefe£ Eanbé. 

&oo biftmaal ih gebenft aan 't ïanbfrtjap Braiii , 
foo öihmaaï fioomb mp ooft in gebagten be baat 
fljnbegefonbeïugt/ bebeeï&epbban alïerïep fooien 
bet <0ebietten / be meenigerïep fcöoone©ogeïen ; 



Hoe van «Je 

Wilden 

gebiuykt* 



Magtig 
grpote 
Boonen 

Meloenen» 



Geen roe- 
ren , geen, 
Boomen , 
&c. cterBra^ 
zilianen 
cTonfe 
gelijk. 



Aanmer- 
king^ 



% 



. 



■io8 Schipvaart van 

öe ttcfdyht ©?ugten / . en öan roep ift met Dav ïd upt / 

ïfalmciv. Hoe groot fijn uwe Werken , 6 Heere ! Gy hebtfe 

.alle met wij sheyd gemaakt, 't Aardrijk is vol van 

uwe-Goederen. 

Der wilden 'ft &ou öeröaïben öeefe boïfteren boo? feer geïuftftig 
onkunde ïjoubcu / fnbtenfe maar ben loaaragtigen ^cïjep- 
van God. per ftenöen/ en fijne 3©eïöaöen erftenöen. ®ocfj 

in 't berboïgeu fat öïpen / öoe berre 3p öaar ban 

berbjeeniö jïjn; 

XIV. H o o F d s T u K. 

Oorfaak der Oorlogen onder d' Amerlcamn. Onvèrfoen- 
lijkheyd dei- Wilden tegens hare yyanden. Der Brazilia-* 
nen Regeerings-vorm. Hare Wapenen. Sijn goede 
Boogfchutters. Hare verbaafdheyd over 't Gefchut der 
~Fra?ifoifen. Krijgs-gewoonten. Pijlen van Menfchen- 
beenderen. Schuytjens. Manier van Vegten. Toeru- 



vyandfcbap f\$ .*?el onfe Tuppin Imb* en Tuppin Ikin eenen 



onderde 
Wilden, 



Grootte 
van Ame- 
tiea. 



Oorfaak 
der Oor- 
logen. 



aiftöö-öurenöen <©o*ïogö boeren tegen^ aï öe 
^Mmrige Natiën öer anöere Wilden , na öe ge&oonte 
aïïer boïfteren in öeefe Nieuwe Weercid ( toeïfte öe* 
ginöaan öe Zuyd-Zee, geleegenon&eröen >o Graad 
öe^Poü Antardici , en ftg uptfïreftftenöe tot ober 
öen 60 Graad aan öeefe 3Uöe bz$ feïben Pools , een 
togöte ban 2000 Franfche mijlen/ (toantfoo öjeeö 
të America), fooftjnöocö öaar' argfie bpanöen öe 
Natie Markayas , toeïfte naafï öp öaar tooonö ; en 
öan öe Portugeezen , ban öe Wilden gejfjeeten Peros, 
25onögenooten ban öe Markayas : geïyftöan ooft 

niet alleen öe Tuppin. imbas , maat Ooft öeFrancoi- 
lln öer Markayas öooöïtjfte bpanöen fijn* 
. • ©e 'Wilden ^oilogen regens? .maïftanöer niet dm 
fjaar %axé te bergrooten:/ 't iuelftfe -meer ötóöen 
ban öaar nooöig i$ 5 ooft niet om öoo? 25uptma*- 
fting geïö en goeöeren te beftomen / maar enfteïgft 
om te treeften öe öooö öarer ©uöeren en ©jienöen/ 
aïbooj lang ban öarebpanöen gebangen beftomen/ 
ïjooögefïagen en gegeeten, 3Wt öeeft fuift een bet* 
bittering in Ijaar bertoeftt / öatfe foo gaafïfe eenen 

Öaeer 




eben 't 



JoHANNES L.ERIUS, 

jjater bpanben gebangen öeftomen / &em 
felbe boen, . 

Cfeberb 3p b'^n beu anberen be bjeebe öeöóen onver. 
öPSefegt/ i$ ben ïjaat foobanig bp öaar ingetaojtelb / foe ^'k 
bat'er nopt berfoening faï getroffen toerben, 211 öa* gup 
re gebagtenftjn / flg aan öare bpanben tetojeeften/ 
en ombaartoemibbeïenupttebfnben. ïlfeööen ooft 
niet anber$ ban öare Cegehpartöpen te bettoagten* 
«jêpöouben'tboo^fcöanbe / batfe/ in öarer bpan* 
ben getoeïb gcraaftt fxinöe / ïebenöig befeïbe ontfto* 
men fottben, 

3©anneer be Tuppin imbae ten ©orfog toiïïen treft- heb £ cn 
ften/ öonbenfe/ boojfoobeeliïïgeftenöeö/ bebol-^^ 
genbe getooonte. ^p ïjeööen toeï Qttm koningen vo& , 
of ©o^ften onber öaar / maar fijn maïftanber in 
toaarbigöepb eben gcïtjft. <&c§ttt öeeft be Matuur 
Öaar ingeplant/ batfe b'oubfle onber ö^at tn Cere m f rccrta 
Öonben/ tofil be meefte erbarenöepb öp befeïbe i£ Ü 
.te binben ; geïyft boomjö^ be Lacedemoniërs bkn onde* haar. 
regel fcer bïtjtig onberöieïben* ^erljalben lüerben 
in af fjate ^©o^pen / of ©ïeftften / b'oabfte beooog 
ftjft gerefpecteert / en geöoo^faarnb* 3©anneer beefs 
gelegenftepb ïjtbbm/ gaanfe onber be öare op en 
neer toanbelen ƒ of leggen (ïg in ïjare&laap-netten/ 
en bermanen ban b'anbere met be bolgenbe tooo?* 
bm/ toaarinmen ber Wilden toeïfpjeeftenöepb ftan 
hernemen ; en toaar öp ooft aan te merften fïaat/ 
batfe öare tooojben agter maïftanber / aï£ in eenen 
abcm boojtïnengen / meefï al t'famen b?aag£-toijfe* 

„^tjn onfe ©oojbaberen on£ een boojbèelb ge^staaitjc vm 
„toeefï / om geburig t'önp$ op bebupge 3Öbe tt^cif^ 

«leggen; 5P/ bie niet alleen tegen^ öare Wanbenjcroudt 

„ foo beeï ©omogen geboerb / maar ooft befeïbe booj waden, i 

I bapperöepb obeetoonnen / geflagtet / en gegeeten 

„ Öeöben ? ^êouben top geboogen / bat onfe Natie , 

»bieboo?ti)b^aïïe anberetot foobanig een fcölift 

>, toa£ / batfe on£ niet ftonben aanfcljoutoen / hu 

„ gantfcö te niet en tot fcöanbe toierb / on£ allen tm 

„ nabeel > ^on 't onfer traagïjepb fcönïb fijn / bat be T ot ^ufct- 

„ Markayas , en be Feros engaïja ( bat $ / Portugees ^| dc r 

„ fche 2Soo£tof gten ) m\$ eetfï fouben aantafïen / en 
„oberbalïen? mr 




. 



8 C U 1 V V A A ïl T VA N 



om hare 
Voor- 
ouderen te 
wreekea. 



ÏIO 

WW fw <®efp?eft rot öué torn' toe öeeftboï* 
boetb / foo fïaat öp met be Jjariben op ftjne ^eijou* 
öeren/ m3lar^&UIen;coepenöefltoccftiDb; Erima, 
Erima Tappin Imba , Canon! ouaflbu Tan, Tan. 
<jêOO beeï d$ : Dat fy verre , dat fy verre , 6 mijn 
lieve Landsgenooten en jonge Helden . ©ug moeten 
top'tnietaanfïelïen- Weel mwtoflïen tuponétot 
öen fe#g en Mn$ toemflen I en on^of aan öe bood 
opofferen/ of onfe ©objouöeten boo* bappeeöepö 
bjjeefeen, 

9 oo? beefe Oratie bet oubfle batten b'anbete moeö; 
berinaoen öaat feïben tot Moefemoc&igöeub ; fiwe* 
^j^g.ften in aïïe 9é&ni maïfeanbet een öert in 't lijf j 
feeliemmen./ footojtaitf moadijfttö/ een tijb/ en 
feomen ter beraembet mmt$ öp een* jSUIft' eeii 
Oratie ( bsaat ban top ben fto?ten ^«||Oi!b alleen 
tefjaaïb fteööen ) / tamrö b&maal feg upren lang ; 
: ö'aftbere tjoomt foo toHjttg toe / bat nieïnanb een 
eenig tooójd onder bejeïbe tooit öjengö* 

D'andere ! : f|tó b$0$Udamfie iöMfa^Ed fi|ü Tapaces , bat 

feerdaar $£./ fi^iben / of oö& -gtaaatben / gemaaftt ban 
i^^F'tooö of f mm ^mt Mn gemeentyft bijf of fe$ 
boeten ïang; tó?aan ronö/ of gebo?mb aU een 
'€p ; een boet öjeeb ; in ? t ïtitêtoi een bupm bfït / 
tl tanb geboegïpi gefcCjarpt- Jbp neemen'ei: 



JD'Oratie 
duerd dik- 
maal fes 



moedigd. 



DerTuppmaanben 

ImbxGc- 



Tapaces. 



Orapats . 
JSoogen. 



hKmyd 
Tocon 
bovema- 
ten taay en 
fterk. 



tal.berfb3aat|te ^otit toe ; en toepnig fepït'er aan / 
'batfe nkt foo fe&atp fijn / atë öe btó-geflepenfie 2Kjf « 
*ft ©erttonbj / inöien eenen Tuppïn Imb^ niet fuift 
een <0etweet in grimifïtgSepb op een paar otifet 
ïteijg£ftn£gten aaiiqttam / bat $p (jaar genoeg te 
öoen fon itiafeen* 
of Orapats fijn gare '2$90g$n / ban 't fdbe tjout tae* 
gerigt ®eefe ftjn beeï langer en biftfter&an tf onfe* 
#nfet geene fon befelbe Horaien fpannen of önpgen/ 
tm toave ïjp fijn up talie teagt baar aan te ftofr ïepb* 
öe ; Uiaar tt$m$ öp öaar ^ongitrê ban töien ja* 
ren beefe 25oogen getiiaMiife fpannen feonnen / en 
ooft gebjupfeen* 4£ e ^eefen maftenfe ban 't Sirupö 
Tocon; 't toelft/ aïï)oeb3el feer fubtyi , eeöterfoo 
taap en ftetft # / bat een ©aarb een beefer f^tefm niet 
4n fluftften fou ftonnen txehbm* 



III 



JOHANNES LerIUS. 

$are pijlen fijn een €1 lang* 3©erben ban b:ie 
fïufcften t'faam geboegbin be lengte, 'tjjBiddenfie 
i$ ban ïïieb ; 't onbetfïe en bobenfïe ban f toatt ï$ottt 
©eefe fiuMtm teexben foo öequaamlgik t'faam ge* 
bonben met SSoomöafïen / öatmenfe niet fttthet 
aan een fon ftonnen boegen, &p maften'et ttoee 
gtoote©ebetenaan / pebet een boet lang ; lueïftefe 
meteen Cottoenetyaabbaat aan binben/ bemiit^ 
fe geen lijm öebben- tfian be Punten boegenfe 
fcïjarpe öeenöeren/ fomtgö^ ooft toel een fiuft ban 
bo?t' £Sieb / fyehbznbe be ïengte ban een btoat£-ïjanb/ 
en toeï gepolijfï, ^§>p neemen'ee ooft tod- toe 't uu- 
tetfïe be£ ^taatt^ban be ©ifcï) Raia, feet giftig/ 
geïtjft öier öoben $ betöaaïö* jjBaat tfeberb be 
Franfoifen en Portugezen flg in bit 3Lanb neertieten / 
Öeböenfeöet feïbet toijfe aangenomen / en maften 
boo? aan ïjate pijlen fbitfen ban gjet/ of ten min* 
fien feet fcïjarpe psete gagelen* 

W$ leötei geöooib / öatfe met ïjate loute 
Etoaatben feer toel ïmeim om te gaan. 3©at be 
SSoogen öeïangb / ift ben betfeeftetb / bat aï be gee= 
toe/ .toelftefip.be Wilden fijn getoeeft/ mp getupge* 
ii$ fullett geben / batfe met late öïoote armen feet 
geitoinö engetoi^ ïsonnen fcïjietetu ga/ toan* 
neetfe öe #üten in be ïjanb öeböen / toaat in sp ben 
25oogïjonöen/ beeï eet ttoaaïf bet feïbet fouben 
loflen / alleen Engeifchman fe& g& noem infon* 
betïjepbb'Engeifche , toijlmen beefe Natie agt boo? 
öe fefi-afgetigtfïe met bm ®>oog- 

ï|ate Acöüben fijn gemaaftt ban be IjJnpb bt$ 
® tei^Tapfrouflou , toaat ban top alteei$'öiet bo* 
ben geljanbeïb Se&öen. <©efeïbe fijn bieeb / plat / 
tonb / gelijft 't ©eï ban een CamwieL meen 
<©o?ïog geöjupftenfe bit niet / geJp be Natfcn* in 
Europa en anöertoeegen ; maat alten / om beg 
toaititë #!ifenbaat Dptebangen / en te boen af* 
flapten- mt mtè bt geljeele J©apentufling bet 
Wilden ; öie ïjaate ïigcïsamen netgen£ andere 
nteebetoarai, 3a/ inbimfe/.. ten ©ebegt gaauöeV 
maat alleen tmfymWem &abö*>n/ m fonben *t 
ten |aat toetw ; iipt b|e*# / öat bet öaat öinbet* 



Hare tfijlen» 



en (onder- 
ling heden 
van defelyé; 



Sijn feer 
gefwinde en 
gewiiTe 
Boog- 
schutters. 



Hare Schil- 
den. 



Hoefcdie 
gebruykca* 

gantfek 
naakt» 



, 



- 



De Wilden 
willen met 
geen yfere 
Swaarden 
Yegten. 



Schieten 
Grof Ge- 
fchut felfs 
af ; en hoe- 
danig dit 
toeging. 



Waren in 't 
eerrl daar 
over ver- 
baafd. 



Welke hare 
Overften en 
Capitïtinen. 
fijn. 



Hl * Sc HIP V AART VAN 

ïtjftftjiiföuy tn spflg baat in bettoatten mouten. 
CbentaM toerfupmenfe niet/ ftg met ïjaat §Muptn- 
cietaben op te pjottïfeïi; 

WLgft fomtijbé P3ete gtoaatben ban an$ btqm* 
men ( geïp ift'et Dan een taereetbe aan een Mouf- 
facat ) , tajietpenfebe^eïjeebe tetfïonb toeg, <©efge- 
Kjjftg boenfe met bie öet IBefTen /toijlfe f&t taeitnaaftt 
fijn met Wc te flen öïinften, ©e gtoaatben öouden- 
febienfïigetteftin/ om baat meebeCaftften taande 
Zoomen te ïjoutoen/ a$ tetaegten. «Enfe'eftetlöft/ 
met ïjaar <©eteeet ftonnenfe beet öeeter omgaan / 
alg met 't onfe* 

3©p ïjaböen eenige ^tuftften <©efcï)nt met ott$ 
geöjagt / taeïfte toepnig toaatbig xnaten- «Defelbe 
fcliooten b?ie en b?ie bec Wilden een$ af* ©en ee- 
nén fïeïöe en ïjieïd ïjet &tu& baat tjeensn / bertaaatt^ 
teffeljootfou gaan» ©en anbere niiftte / of 't ooft 
tegt geoafi toa<* ; en be b^fie ö?anbbe ïo£. <ln* 
öien top niet geflootene ftooïen onbet 't 2Su$ftttipb 
ïjaöbm' ijeöaa'n / foo fouben getoilïtjft be «Stuftften 
in fïuftftén öebben gefpjongen / en gtoote fcljaöe 
foit'et boot betoojfaaftt fïjn getoozöen ; Avant 3P 
buïbben bèfeïbe tot botaen toe bol 

©oefe eerfï 't <0eöatft en geïupb ban 't groot en 
ftïepn <©efc]f)ut öoo?ben / toatenfe baat obet feet bet* 
baafb; infonbetljenö a$fe fagen/ bat eenige bet 
onfe een ©ogeïtaan be 25oomen ter neet fcöooten / 
of een totlö ©fermer eenütogeïöoob m aatbenbee* 
bm baïïen / baatfe boeg be $f ogeï nkt fagen ; maat 
haöerljanö / geblaat loetbenbe fjoe 't toeging / pa- 
fïenf'et niet meet op* ^epben ooft / 3P toouöen 
metöate ^tjïen eet feg bieten taeïïen / eet een bet 
onfetljnJBufquetftonïofTem JMpentanb feggen/ 
bat een IBufquet-ftogeï biepet boojbjingb aï£ een 
mH 'ft fal anttooojben/ bat Qan psereïfamafetj 
of 25o?fttöapen b'uptgefcöootene $$ een u ë Waden 
ftan toeerfiaan ; en beeï öeetct boo?gaat / al$ een 
-ïtógel ' 

m$ït op be boojïjeenen gebagte tof$ toegetufi 
fijn/ ftomen'etagt oftöidibupfenbt'famen» $é&* 
ben ooft ta?p beeï 3©ötacn &p gaat i b$c& niet om te 

taegten/ 



JoHASfNES LeRIUS. II^ 

begten/ maat omïjaatïjate 3©apenenen Provïan- 
de na te tragen, 't 3teeget bergabetb ftjnbe / foo 
maftenfeb'oube onbet ïjaat tot ©betfïèu. ïgare Ca- 
pitainen ftjnbe geene/ biebemeefïe bpanben bètfta= 
genengegeeteiUjebtei. 3&it bettfgt fïjnbe/ ttth* 
&enfe op- <©ffe toeï geen o*bet öoubeu / ecïjtet 
gai^nfe / op tep£ ftjnbe / met Ijoopen ; be fïrtjböaatfle 
boo! aan. |Bm moet ftg bertoonbeten / bat fuift 
cm gtoote meenigte ftg foo geftainben gefcljifttïtjft 
tot ben^tnjbftanbetbaatbtgen/ foo öaafibe leus 
gegeben i$ I baatfe noeö ïtitmeefïet^ noclj anbete 
jtanboerberis onbet (jaar lebben / aï£ aïïeénïijft eetm 
ge/ toeïfte blafimop een ï^oojnban anbetïjaïbe Cï 
lengte / en foo bik aï£ eene önfet ^pieflïn ; onbêt foo 
Vuijö atëeenbïaftftcljauö/ outtent gefojtmett aï£ 
een bec Ctompetten bie öp on£ in geö^upft fïjn, <©p 
beefe I&oo?nén öiafenfe tuanneetfe ban ï$up£ treft^ 
ften / of aïéfe ban b'eene pïaat^ na b'anöer opöjeé* 
ften. €enige öebbeu ooft jrïupttn / gemaakt upt bt 
beenbeten ïjarer bpanben / ban ïjaar geffagtet eit 
gegeetem <©p befeïbe fïuptenfe ben gantfcfjen toeg 
ïangé / om tjate IBebgefeïïen moebig en ïuftig te 
maften tot ben aanbal ïjatet bpanben / om befeïbe 
ooft op t'eeteu. 

Ml§ft te luatec tegeü£ pte bpanben aangaan/ 
ïjotibenfe dg bigt aan bm <©ebet / fonbet ftg op be 
fiooge See te tóagen. J>p baten neben$ maïftanbet 
ïnljate ^cïjuptjen^/ pebettoegefMb upt ben 25afl 
ban een geöeelen ©oom. ^ijn foo groot / bat in 
elft 5-0 petfoonenftonnen fitten / of ïiebet ober epnb 
fïaan. ^p toepen gebuilg boo?t aan bepbe be $Qbtn 
meteen bieebeüiem / Vuelftefe in 't mibben batten. 

^©eefe ^cijuptjen^ fijn ligtïtjft boo?t te ftttjgen / 
betmit^fe bïaft fijn : boet) op be bolïe Zee / of öp 
een onftupmigetoinb/ fïjufe ban geen nttttig^pb. 
Speen fiiüegee/ toanneetfe tegen^öate bpanben 
aan toiïïen/ ftjetmert biftmaaï een ©loot ban 6ofuï= 
fee ^cfjuptjen^ / foo fuel baat ïjéeneu fcfjietenbe/ 
batuienfein bet pi upt 't geftgt qupt$* 

^u£ toegemft ftjnbe / baïlenfe biftmaaï fu ïiatét 
tepanben 3Unb / een Voeg ban is Franfche mijten 

Johatnncs Leiius. H b£tt'. 



Schoonfë iri 
't optrek- 
ken geen 
ordre hou- 
den, foo- 
loopenfc 
echter niet 
in't wüd 
daar hee- 



Fiuyten uyt 
Menfchen- 
beendereiii 



Hare 

Sehuytjflins } 



hoedanig 
geftelé. 



Öorïdgs- 
lift der 
Wilden j 



, 



ii 4 



SCHIPVAART VAN 



om hare 
vyanden 
t'overval 
len, 



bett\ Wau$iiM$-W ff I batfe,beftetftfïe en fltijö^ 
baatfïeeen bagttpg of ttoee boo? beti gantfcgen 
loep penen laten tteftften. 5© eefe öegeben ftg feet 
fïiï in het bpanben 3ianb ; ïeegeten fïg öiet en gintfclj 
in öe^ofTcöen/en betöetgen ftg baat biftmaal 24 up^ 
ren lang. ©allen ban onboo?ften$ op ïjate bpan* 
ben aan. Wtt$ toatfe öeftomen ftonnen / IBannen / 
©joutoen/ of ïtinbeten/ boetenfe met fïgö na 
Öaatïanb/ fjoutoenfein fïuftften/ öjaöen/ enee* 
tenfe. &ie£ te ligtet ftonnenfe be gebagte ïjare bp* 
anb'en aantafïen / toijl om betfelbet ©ojpen geen 
iBuuren fijn (öeftootene Sfeeberi of ©ïeftfsen ïjeö* 
öenfe niet; : ooft ïjefiöen öaar ïf ntten / fomtöbg 
80 of 100 babemen lang/ geene teuten; maat in 
bet feïbet plaats ïeggenfe boo? b'<©pening üaïm* 
of ookafte'taft&en/ ofbe^ttonifienbantfitupb Pinde, ©octj 
weeren, nu öeöüènfe be geteoonte / batfe eenige ^o?pen öe* 
befïigen met fpaïmpaïen I. feö boeten lang. <@oft 
öetoatenfe ben «Ingang met fïeefteïige g&oojrtftt'/ 
aï?f ©oetangeïen. 3W$ üu be bpanben öp nagt ïja^ 
te^ojpentoiïïenaanbaïïen / boïgen^ bet feïbet ge- 
woonte ƒ foo bejegenen öaat b'5|ntaoonet$ booj een 
teeg fonbet gebaat, ®'aanbaïïet£ ftonn'en'et niet 
onbefcjj&bigb ban ïtomen ; taant ten minfïen blij- 
ben'et eenige op be plaats ; feïfte / ïjare boeten ge* 
toonb ftjnbe / en baat booj nletïoopen ftonnenbe / 
agteiljaaïbtoetben. 
W$ öepbetfW tept-fttagten in 't opene ©elb 
der Tuppinftomen/ ommalftanbet ^ïagte ïebeten/ foo gaat 
bitongeïoolïpbetfcöjiMptoe. 'ft Hfe&feïfé fuift een 
§>tmh gefien / en ftan betöaïben met getot$f)epb; 
baat ban fcïjjpen. ©iet bnpfenb onfet Wilden ttofe 
ïtentegettóöeMarkayas (16/ en nocö een Franfch-, 
man, toa^'et öp; niet fonbet in gtoot gebaat tefïaan ;] 
toant inbienonfeTuppin Imbs.be ^eetiaag öabbenl 
öeftomen / ƒ00 fouben b'anbete on?? geflagtet en ge*j 
&éeten'8eï*en)7 quamen aan ben <0ebetöpeen/i 
en flöegen h 7 mr op Vanbtt afó tafenbe. 
<3ïouwiijk c §oo jjjaafï be Tnppin Imb® öate bpanben getoaatl 
gebaar, v ot ^teben! j&egonbenfe fuïftet toi$ te fcljjeeutoen e«| 
*"cySSe fe'fiufltti f banuen't nietfouö^öen fionnen ïjooteti 
■ •■*. fer bon* 



Veldilag 
der Tupj 
Imbx te- 
gens de 
Makayas. 



JoHANNES LrE-RlUS. t F f 

-botibeteti. <©igt öp ïmte Cegenpattïjp geftomeit 
fljn&e/ toietb'tgetaa^nocögtootet- <^>p öïiefenin 
Öate ï^oojtten / fpeeïben op öate jpïitpfen; bjepg* 
öen ö'anöet'e / toeefen op be <©oob$&ee*tberen en 
Canben öer <&ooben / ban toeïfte eenige een ^imz 
ban meer ban ttoee €lfen lang aan bm öafë fjabben 
ïjangen*. Jftotflijft/ 3P fMben fïg foo feet gtoutolpi 
aan / batmen fïg baar .ober' ttioefi ontftittih 

<©oe*t tot ben ^>tnjb quant/ tatert? |et nocïj ar* w *t fïg k 
get\ 3©ant 3p fcïjooten be ©gïen met fnlfteen mee* deefea 
nigte op maïftanber . / batfe baat lymun üloogen afó 
een biftfte ïjoop iBuggen. ©eeïe / bfep ban ge- 
toonb tearen / ttoftftenfe met een onbetöaafbefefoeft* 
moebigfjepb toeet upt fjate Etgc&amen ; öeeten 
baat in aï£ bolk ï|onben/ mjcttehtn 't <®ebegt 
gebnrig bbotf. 3©antbeefe Natie të foo jïtgböaat/ 
batfe niet aflaten foo ïang 3P eeniglib ttoc&betoee* 
gen ftonnen. l^opt ïjeeftinen gefïen / .batfe gingen 
loopen» <®nhtï &%nl®mbiQt Franfche #ozïogen 
|jab een fttfjfipS-^berfie.ttawt bet feïbe onbêt fijn 
Sftsjgëboïft / bïeftg fooöanig boegen/ bat ÖP Öaat 
boben maten taaatb ijieïb, 

<&z ^gïen berfcöooten ftjnbe/ begonben be Tup- fecr Vré ^ 
pin imbae met fjate ^trijb-lioïben foa öebig op öate njkcn 
bpanben te (laan/ bat aï'be geene/toeïfiefe taaftten/tet Stïi J' d * 
neet bieten afê een <&$ / bie be25tjï boo? be ftop 
fetijgb* 'ft ||ab öoemaa$ toel getoenfd)t/een Jpaatb 
tefjeööm/om bit gebaat te moogen ontftomen* 3!n- 
bien mp pemanb taaagby toat ift en benanbeten 
Franfchmanonbet beefe Wilden te boen öabbeh? 'ft 
jfeaF anttooo?öen / bat tap tint nfeuta^gietigöepb 
mee gegaan toaven ; oné ooft niet betmeeteltjft in 
gerijfteï toilben taetpen / maat taat ban bette 't fpel 
toebeeften* \ ;. ^ 

't 5Ba$ ïufiig te firn/ ïjoebattfa beefe Wilden vanonfert 
"'"trijpten en banfen : ijoe geftoinögpfïgineenftting p u ^ ut 
vtaifien omteöjaapèn / tettaijï be MM aï£ een ^0^. 
3©oïf! baatöeenen bloogen ; om toeïfte Pupmen 
toaten/ bangeeïe/ groene/ toofentoobe/ bïautoe 
en anbete bertaen ; toeïfte in be &on een cietït)^ 
ften gïantftö ban flg gaben ; geïijft ooft Ijaat' %xxw 
H % ban- 



n6 



Schipvaart va*ï 



öanben / en anber ©eber-cieraab om öareHigcïja* 
men. 

^ieuprenïangbuurbe beefe^bïag, 25epberfïjb£ 
Weben'erbeeïe boob; nocömeertoaren'ergetoonb/ 
bocöepnbïijftöeöieïben beTuppin imbaeb'obetöanb* ^ 
ontrent 30 ïjarer bpanben / foo JBannen afê ©?ou* 
toen / bjagtenfe gebanMp na ïjare jutten, ©eefe 
Öabbenfe / na gee'pnbigben <^trgb / in 't mibben 
banöarenïjoopgeojöonneert; met fterfee Contoen 
geöonben, ©u$ öegabenfe ftg na btn Seeboefem 
Ganabarx , ontrent 1 2 Franfche mtjïen ban be jpïaat£ 
be£ €>ebegt& ©eeïe quanten ban alle Kanten on£ 
te gemoet banffenbe / öttjppelenbe / en jupgcïjenbe 
ban öïtjbfcöap ; te geïp on$ geïuft toenfcïjenbe met 
onfe geege* 

Cegen^ober on$ €pïanb geftomen ftjnbe/ tra- 
ben ih en mijn IBebgefeï in een ^cJjuptje / en boe* 
vangene na jen teerna on£ ^ïot <©e- Wilden öïeben op 't 
huys : Eanb / en peber ban öaar ging na fijn <©o?p. ï©ep> 
nige bagen baar na quanten eenige ber öare / iueïfte 
van weike be «ÜSebangene ten öupt toaren getoojben/ na onfe 
de Franfche ©efiing ; en ttïp Heten öaar aanfeggen / batfe een bert 
ïjarer öeftomene bpanben aan Viliagagno fonben ber* 
fcoopen, ï|ier booj toierb 't grootfte beeï ber feïbe 
uptbetojaaftenfta&n ber Wilden gerebbet ; aïijoe* 
toel niet met berfelber toiï / toijlfe bie lieber gejtagt 
en gegeeten fouben öeöben- 

gs ftogt een ©zoitto / en een ïdnegtje ban nauto* 
tt)ft# ttoee jaren ; gaf' er boo? ontrent be toaarbe 
ban b?ie Franfche guïben^ aan 3©aren. ©ie öaar 
aan mp berftogt / befeïaagbe (ïg baar ober beefer 
tolj^ : 'k Weet niet ; wat'er voortaan van werden fal. 
Tfederd den Paycolas (tm$ noetttbenfe Viliagagno ) 
hier geweeft is , hebben wy nauwlijks de helft onfer Ge- 
vangene gegeeten. 
deerne öab ift 't Song^ften Mlen rjeöouben;boc& 



aanmerk- 
lijks toe- 
droeg. 



De Ttippin 
Imb x ble- 
ven Over- 
winners. 



Brengen 
hare Ge 



eenige 
.kogtcn. 



Lerius kogt 
een Vrouw/ > 
en haren 
Soon. 



Wat flg hier 
op toe- 
droeg. 



Viliagagno gaf mp 't geen ift'er booj gegeben öaö 
toeer/ en nam öepbe be lBoeber en £>oon tot ftg, | 
€en£ 3epbe ift tot be gemeïbe IBoeber / bat ift / aï£ 
iftober 2ee toeer na öup$ ging / öarer Jboon met 
mp toott neemm* <©oeö 5P Saf W Wt anttooojb : 1 

%ttml 



m 




JOU AN NES LeRIüS. 



H7 



Hlieber tooufe / bat ï)p Dan be Tuppin Imbse opge* 
geeten toierb / ban bat Jjp na foo beer'-afgeleegene 
ïanben fou gaan, ^öoopte / bat öp / ouöer Antwoord 
toerbenbe/ toeec in fijn ^anbfcomcn/ -en (ïjnec «<=«« wu- 
©erioanten boob to?eeften foiu €bentoeï fïjn / boe de Vroaw - 
topbertrefcften Mben / tftien ftfnbeeen ban be4o 
of- 5*0 Wilden , tuelfie ïup jjeTbjupfiten tot ben boute 
ban 't ^ïot Coiiigny , uptgeftipt / en honing Hen- 
rik de il. ban Frankrijk toegeöjagt getoojben* 



XV. H 



OOFDSTUK. 



Hoe de gevangene Wilden van. hare vyanden werden ge- 
handeld. Verfarneling by 't Aagten der Gevangene. 
Wonderlijke kloekmoedigheyd der geene , die gedood 
fulïen werden. Voorbeeld daar van. Haar vleefeh ge- 
braden, engegeeten. Grouwlijk bedrijf met twee jon- 
ge Kinderen, Godloosheyd der Normandyfche Tolken, 
Andere Aanmèrklijkheden. 

S<©o öaafife be <0ebangene Unnm be |Men noedel 
jjaar£ 3Lanb£ geöjagt fteööen / gebenfe Ijaar be van s. ene 
befte fptjfen feeten : boegen be mannen ooru^deT 
©?outo#perfoonen toe/ boet} be gebangene 3©tjben gehandeld, 
geen jBannen. «§>elfê gebenfe {jaar eugene ©oef}* 
teren of «Sufteren aan be JlBannen/ om ïjaar op 't 
befte te bienen/ en ten Mie te fïjn. €pnbïijft/ ai£fe 
toelgemeft/ enbu£ bequaam ter flagting fïjn/ fW 
gaanfebeefer toi$ mettjaat te-toeeft. 

?ttbe^aönrige©ïe&ftenmaaïitmen bm ttjbbe^enweige. 
booben£ beftenb. ©an ïtomen iBannen / ©*ou= mei * et 
toenenïütnberen banaïïe kanten bp een ter pïaatg wc 
baar ben gebangenen faï om 't ïeben geöjagt tuerben* 
©ien feïben mojgen bjengenfe booj met tniïtöm. 
IBibbenonberöaar i$ ooft ben gebangenen / bien 
toeï btbmb i$ / toat ïjem te gebeuren ftaat $p $ 
luftig opgefcö&t met ©ebee-cierabetn Coonb fïg 
metbanflen/ bjinfien en ïage&en beel bjooïijfter al£ 
pemanb ber anbere haften ; niet fti 't minfte be boob 
bjeefenbe* 

M\$ öp mt.feg' of feben tipten lang fïg beefer toi$ v «rame- 
betluftigbijeeft/ treebentlweof b^ie berfteeftfteuptiingby de 
öenïjsop totïjem met een $ioo:b ban Cottoen, bfs^st^s- 
H 3 ban 



Scaderl 
lieden, on 
trent de 
Grootmoe- 
4'igheyd, 



tn doods- 
veragti«g 
des geehen- 
flie geflagt 
ikl weiden. 




Schipvaart va n 

ban be SSafïen btg %tiw®$ .Yulre , öen 3Unben« 
öoom öpna geïijft fïjnbe. Wuft batten öem in 't 
mibben/ en bintien ïje'm, ï$p fkeeft'et gantfcölöft 
niet tegen/ onaangejïenöepbefïjn atmenló]£en b*p 
fijn, ©Öètflïpm %^J:fïitfc| en öèrtoaart^ öooa't 
^o?p/ aï$ in Triumph. 2J$öp on£ be |Bif babi ge 
tet boob gaan / ïatenfe 't ijbofö fangen / en fïjn 
gantfcï) onttoetb- fBaat &p , beefen $ nfetg. ftiet 
ban te tnetfien» 'IBen fïet een teonberöate Moefe 
moebigöepb in Jjeitv* ©p betïjaalb aï De Dappere 
3©aben 1 fbeïfee 'ban ieiti fieö?ecta'cn fijn / met' een 
grootebjoïtjMjepb / feggettbetot be-geene/ bfegem' 
geöonben baat Reenen lepöen : : fp / ja ïh</ Die ben • 
aïbetfïröböaatfïen Jt'eto&e» / ïjeö boo? beefe utoe 
SStfoebbjienben ooft aïöug geöonben* 25etoenib fïg 
boo?t£ ï}M ïanget ïjoe meetöet ban gtoote bingen, 
iSieetb fïg nu ïjiet ban baai* /; .feggénöe tot beefen : 
ïttoen © abet öeb ift feïfë gegeeteit Cor eenen an^ 
beten : ïttaen 25joeöer ï)eö ïfc gefïagtet/ en in ben 
töooft gebjoogb* <§oo bee!e JEannen/. ©jouteen 
enïMnberen .fie& ïk tipt u / gp Tuppïn Imbx , in bm 
«©otfoggebangen / bat iftfe niet aïle in mijnejje&eu* 
gen$ ftan öjengen, Wett ooft / bat möne ïanb^ 
genooten be Markayas, foo beeï aï^fe.utoer fuïïen 
bonnen öeftomen / op befeïbe taijfefutïen fïagten/ 
m aïfoo mijnen boob aan u tojee&en* 

311$ nueïftöem genoeg. ïjeeft öefteeïsen/ gaanbe 
ttoee / toelfte fytm geöonben ïepben / pebet b?ie q£ï* 
ïen bette ban öem fiaan / hm% treftften 't .Cotiba 
foofïfjftoeaï^feftomiett. ®n£ftanbe<0ebangene 
noefr boojtoaatt^ noeïj agtettoaatt^ ftomem 3©aat 
na öjengbmen Mzznmj of eenige Jbeöetbenban 
aatbe #otten bp \}tm. m& öem bt$ geöonben 
Souben / öeö&enJkPbetiban &eï$ttpb be$ ®ier$ 
Tapifpuflöu , toaat tneeöe 3p fïg öefcïjetmen /en 
fcen «©eöoiiberten aïbu$ ,aanfp*eeften : 3®?eeft nu 
utoendoob aan m$l eetgp ftetft .ipMt^.gtöpt 
|p <§teenen op/ en toetptfe met aïïe getuelb onbet 
ö'<©mfïanbet|/ biebeeïïigt toeï biet öupfenb in ge- 
faï fïjn ./.. om aïïe^ t'aanfeïjouitjen. Higtlöft fian^ 
meti benfen / . Üafet al beeïe. ban beefe öefcöabigb 

. toeiben. 



mi 



JOHANNES LeRIUS. 1 19 

toetben. 'fcï|eögefïen/ batfeeïiete©?outofumeeri 
Steen- op öaat been ïtjeeg / 't toeïft ifi meenbege* 
öjooften te fijn. 

m$W nn aïbe^teenen öeeft uptgeltïbjpen / foo Re -denvoe- 
ftoomb öe geene / bie öem faï booben / bocïj flg bien ring tuf 
gantfcïjen öas noeft nietöab ïaten ften. % Öeeftf;^ n n .f^ ■ . 
in fijne tjanb 't ï|out / baat be ^oofcffag mee se- Söod 1- 
fcfjieöen faï. 't ^eïtoe $ met fcö'oone Pupmeii bei> Dagen nu 
cietb ; en öp felfiS met ©eöettoetït ttejïp opgefmtt&L weidei > 
<©ug fcoomö öp öp ben <©ebangenen / en fpjeefet 
Öem beefet tot$ aan : Sïjt gy niet een Markayas , wel- 
ke onfe argfte vyanden fijn ? Hebt gy ook niet fel f» 
veeleonfer vrienden geflagtet en gegeeten ? <©e (0e- en die den 
BonDene anttooojb ïjem/tljnbenogbeeï bjoïtjftet ban f*fg? 

jjp te booten toa^ : Ja fèèkcrlijk , ik ben dien'alder- oenul5 
dapperften Held ; en heb ontelbaar veel der uwe gedood 
en gegeeten. <©m nu fijne bpanben bie^ te meet te 
öoonen en te betagten / foo neemb ÖP fw öoof b in 
öepbebeïjanben / en fegt: O hoe dapper heb ik my 

gedragen! hoe heb ik u en d'uwe in den Oorlog uyrge* 
daagd ; foo veel der felve gevangen genomen , too 
veel gegeeten , dat ikfe byna alle niet kan tellen ; met 

meet anbete biergeïpe toem-luoo?b£i]. 
©ocö bie öem faï booben / geeft ïjiet op tot ant^ waar o P dm 

VO00?b : Daarom wil ik u ook doodflaan , op den cyndüjk 
Roofter braden 3 en ecten. 3©aat Op ttïl anöeteil 
ïaatïjOOten: Wat dan meer? 'k heb noch veele vrien- 
den, die mijnen dood niet ongewrooken Tullen laten. 

-<D'bo2faa6 / toaavom 5P foo gtootmoebtg en ge* 
ttoofi fijn om be öoob upt te ftaan (bienfe anbetj* 
feet toeefen) i$ I om batfe meenen / op beefe toij£ 
fletbenbe/ Talig te.fuïïeiifïjh.: iuant 3P geïoben 
b'onflecfïöfiöepb bet hielen / gelp top öiet na ö?ee- 
betfuïïenbooifieüen. 

IfiïéfenunocömeetbietgeKjfte <S5efpjaï*en öeöpeh ^, ndo £ d 
geïjonben/ foo neemb öp/ W Ijem boobfïaanfaï j/fig? 
't^out /.Iwcra Pemme ban öaat genoemb ; bet^ * j 
Öeft öet met fcepöe be öanbeti om ïjoog / en ffaat met 
aïïe magt 't boojfïe hittht beeï tien <©ebahgenen op 
'tljoofb/ fuïftetto$$/ bat nkt nobigi^/ ïytm nocö 
een anbete fïag toe te tengen, ^iet ban baan M 't 
H 4 ^PJeefe 



Ï20 



Schipvaart va 



N 



Bes ge- 

«loodden 
hem toege- 
voegd Wijf 
èetalder- 
eerft van 
üjn vleefch. 



Waffching 
van 't Lijk. 



Hoe 't dan 
verdei- toe- 
gaat. 



Menen nu 
by de Wil» 
den in ge- 
bruyk ge- 
komen. 



Hare en. 



^g>P?eeïitooo?b aeftoitieny 't toeïfe ooftonfe Fran^oN 

ïtnüUn ge&taonte ïjeöben : 'k Wil u den kpp ver- 
pletteren ; toplaag bat öe&oï&aten gehoon ftjnte 
leggen : 'k Sal u den Decgen door 't Lijf ftooten. 

31$ nu ben <0ebangenen bx\$ om 't ïeben gefoagt 
i$ I foo fïaat öet jjéro toegeboegb Wijf ( 't toeïft 
tjem in fijne geUanfint^ ten toiïïe en bienfï f$ getoeefi) 
bp 't%tjfc ; en fetjijnb te taeenen ; boclb 't fljnCro- 
codiis-ttanen ; ban toeïft met men fcö$ft / bat jjet 
öe Higcljamen bet geene / bit 't geboob Ifjeeft / be* 
toeettó / eet 't befdbe berffinb- ï©ant3P / fuj een 
toepnig tijbg ö?oebig aangeffefb ïjeöbenöe / igiïm* 
fïe/ bie ban tjaar^ foo genoemben |Ban£ bïeefcö 
eet ; ten toate pemanb bet anbete öaat te booten 
Wam, 

©etboïgen^ maften b'onbe Wijten ftg ten (helpen 
öp bitMag ; brengen öeet tuatet aan ; tojfjben en 
tuafTcöentboobe Ètgcijaamfopbamg/ bat ïjetfoo 
toit i$ a\$ een jong Jbpeenbatftentje 7 't toeïft men 
aan 't ^pit toiï fïeeften* ^eefe oube © joutoen fijn 
foo begeetig na bit iKeitfcïjén-Weefcö / batfe gebutig 
fïaan bp be jonge <ö5efeïfeh / bie btn <0ebangeneri 
aan 't Couto Ijouben / om öaat boojt te bgben tol 
öe ïjaafïige boïbjenging öaat£ toerft^ 

©an ftoomb ooft bm l|eet be$ <ö5ebangenen : 
neemb tot (ïg foo beeï JBebgefeïïen aï£ öp begeetb ƒ 
en beelb ben booben romp-fa fiufcften/ met fuift een 
gef toinbïjepb / bat geenen ©!eefc{|4joutoet een ©at* 
ftenfoo baatbig fou ftomten booj-ïjaftften. 35e <la* | 
0ft$ fijn getaoon / 't Ingetoanb eeng gebeïben ! 
ïi?att$ / of tm$ anbttm &tei$ / öate flagtfjonben I 
boo? te tóetpen :■ |Baat bttft Wilden beftttjften ïjate I 
ïtinbeten met btt boobe bpanben bïoeb/ om &aai>i 
öug bk$ te tóilbst en bïobbosfïiget te boen toetben. 

(Cfebetb be Chrfdencn in Brazii fijn geftomen / ge* j 
öjupftenfe JlBefTen /foo om öate <*5ebangene/ aï|S 
om bebïiïbe bieten baat mee influftften te ftnjben, i 
Ce booten ïjabbenfe tot bit toetft genomen fcïjatpe I 
Mtmm j gelp b'tiubfïe onbet be öate mp betöaal* I 
ben. 

^pnbïp neemenfe ban 't boobe lligcïjaam 't eene ! 
J ' ' ftuftj 



Joh annes Lerius. 121 

fïuft na 't anber ; toaffen 't/ repnigen 't / en b?a* 
ben 't op ïjaren Boucan , of ïftoofïer* Certoijl 't 
bïeefcïj bug gaar Voetö gemaaftt / ftaan'er b'oube 
3©ijbenronboin/ toelfterïuft nabeefe ïftofï onupt* 
fp jeeMp-groot t& 't ïltptbjuppenbe ©et bangenfe 
op ; art ftnaafttïjaarfootoeï / batfe be jonge <©e= 
feilen hermanen-/ fïg toe te rufïen; op tetreftften/ 
en nocïj meer bpanöen te hangen / ombifcmaaï 
foo een öeerlpe fBaaïtijb te moogen genieten. £>p 
leïtften be bmgeren / baar noclj toat $Benfcöen^bet 
aanMeeft; en roepen Ygnatou ; foobeeï al# : 't Is 

feer goed. 

2Hn 't boorige X. Hoofdftuk , ïw be 2Sefcö$bing 
ban 't ^ier Tapirouffou , ïjeöiftbèrtoonb begefïaïte 
be£ Boucans ; beröalben bm Leefcr baar bjeeber be* 
rigt ban beefen Sïoofïet ftan binben. ©nbertuffcöen 
moet ift öier aantoöfen be btoaïing eeniger Weereld- 
befchrijvers , toeïfte onfe Wilden öeböen afgebeelb 
a$ offe't iBenfcöen-bïeefcö aan 2S?aab-fpitten 
gaar maaftten / gelgftmen bp on£ 't iètotjnen en 
anber bïeefeïj boet 't g|g een enM berbigtfel 3©ant 
mbenttjb bat top bp ftaar toaren / toifïenfe noclj 
gantfcïjïp niet ban onfe 25*aben£-toij& 't <©e* 
öeurbe bat ift / en eenen mijner IBebgefeïïen /In fee* 
fer mom eenen ïndiaanfehen $aan aan 't §>pit fïa* 
fcen : boeïj be Wilden öefpotteben on£ en ftonben 
met geïoben / bat een fmft bleefcö / 't toelftmen ge* 
burigomb?aapb / fott fconnen gaar toerbem 

3©anneerfe nn emm of meer fuïfcer Gehangene 
en <0efïagtebe op be gebagte toi$ öjaben (toant 
otmnaai boobenf "er tmu of ttit op eenen bag ) / foo 
gaat ben gantfdjenïioopronbom bm Boucan- (Bu- 
ean ) ) ; banffen / en tfen be fhtf&en / toeïfte gebjaben 
■toerden/ met een grimmig gefïgt aan, ©oo*t£ 
runt peber toat baar ban af; niet alleen tmt €e* 
2"£i u ? f ^nt Supten ttotjffel i$ 't jBerifcöen- 
büeefcïj feer fmaaMr$ )/ maar nocö Immetó foo 
feer upttojaaïsgierigljepb : beöaïben alleen b'oube 
f?Öben / bie op bit bleefcï) tf$ rafenbe berlefcfterb 
fijn. 

^tibertufTcöenltnagenb'een en b'anbet aïïe| tot 

Hf m 



harer Wij- 
ven onge- 
looflijk- 
groote be- 
geerte na 
Menichen- 
vlecfch. 



Karen 
Roofter , 
om 't felvc 
te braden. 



Dwaling 

eeniger 

Wecreld- 

befchrij- 

vers, 



Der Wilden 
bedrijf on- 
der 't bra- 
den van 't 
VleefcJi, 



Alles tot- of 



H been toe 
afge- 
jaagd. 



Hoopen 
van Hoof- 
den der ge- 
doodde. 



De beende- 
ren , waar 
toe ge- 
bruy-kt. 



Be Gevan- 
gene dood 
teflaan, 
is een 
groote eer. 



Onver- 
föenlijken 
Haat tuf- 
fclien de 
Tuppin 
Imbas, en 
Markayas. 



122 Schipvaart van 

op 't bïootebeentoeaf: ten bttlm ooft / ontbeten 
benbige fticc boo* een fcïjnft aan te jagen ; ban noct) 
cm Saat bJjaaftgieng gemoeb bies te beetee te bergen 
noegen* ©au ben |let$ af tot beCeeën toelaten* 
fe niet 't aföerminfle ober biij^en / öè^alben aïton 
befêatffenen. 

#e Üoofften ber berfïagene bpatröen betoaren be 
Tuppin ïmbx in aï öare ©o:pen met beöoogfte 
bïtjt / geïyftmen tm -on$ op be Sterfteen boet -filtf- 
top ( FraD^oiien ) 'ban öp öaac quamen / bettelben- 
feonéfeectoöbïoopigöait begane bappere 3£aben ; 
te gehjft onft toonenbe beefe ïjoopen ban boobëöoofc 
btn I aï^ Öeedpe. Triurnph-teckenen. 3Bat be 
M>tlittn-m anöeve gtoote 25eenberen freïangb / be^ 
feïbe beöonbenfe fttt Uétm oï«*p öare -Jrïupteii ban 
re maften* ^e Canben fiaanfe upt De pof ben; 
rggenfe aan een dêmoer/ en öangenfe bu£ om ben 
Öaï& ^©ie ban 't €pïanb Zamban , boen metbe 
Mmbm öarer cmgebmgte bpanöen befgeïgftsV bocïj 
be ïfooföen öegtenfe aan be ^eur-pofïen öaarec 

® ie bergtmb tóerb / fuïft tmm <0ebangenen boob 
te flaan / agt öit een groote <€txz booz Ijem» Miifz 
nnbtèft ïfïibberJpe öaab berrigt öeöéen/ treebenfe 
af; fnöbenöaarfelbenfneebeninbeöo^/ in b'ar* 
men/ en in be bgien; ooft in be tonen- / en anbe- 
te oo*ben beg? Higcöaam^ ■;■ f meeren befdbe meteen 
Jbaïbe / onë onbe&enb /■• m jïroopen'ec een ftoart 
Ipoeber in / 'ttoeïftnopt baar tipt gaat» i|oe meer 
ban beefe fiieeben pemanbfteeft / ijorljp boo? fïryb* 
barer geljouben Wtb / a\g bk foc beel bpanben ber* 
fïaflen beeft 

§|nbien 't ge&eurb / bat be ©:outoen/ be <©eban* 
gene toegeboegb / ban ö^ar f baanger fijn getoozben/ 
fooneemenbe Wilden be Jtinberen / foo tjaaftfe ter 
toeereïbfïjn geftomen ( feiben ïatenfe bie toat groot 
itserben ) / en eetenfe ; om batfefijn geteeïb tipt 't 
^aab baret bpanben. s&ietanberö foeften be Tup- 
pin Imba? , aï£ ÖarelCegenpaïtÖpen be Markayas 
tot be gronb toe te berbeïgen, ^efgehjft^ fijn be 
Markayas gefmb ontrent be Tuppin Imbas. 't S$ 

&aar 







JOHANNES LeRIUS. 



Öaaree»öertïpeb?ettsbe/ afêfeöemerfcen/ batbeEenige 
totöaatfcomenöe<0afïen/ of ©:eembeïingen/eben Norman- 
alfoo geneegen fijn. m$ top 't iBenfeöen-bïeefcï) / s "de wï 
't toeïfcfe on£ boo?fïeïben / ban on£ fïieten / meen- den ook 
öenfe / bat top geen tegte bjienben ban ïjaat toaren, J**p r f ? ei v- 
jft emanb der onfe $ baar toe berbaïlen /'■ bat öp pet£ vlêcrdl * 
baat ban fou gep?oeft ftebben* #nbertufTcöen $ 't 
tnpeen biep öertenleeb / te moeten betïjaïen/ bat 
eenigeNormandyfcheCoï&en/ bie tot in 't negenöe 
jaaronberbe Wilden toaren getoeefï / begetooonte 
ber fdtoe- aannamen ; en niet alleen ftg geburig: on- 
tugtigbermengben metljate5©ijben; maar ooft flg 
öeroemben ƒ met een grooter onmenfcöïpöepb ban 
be Wilden felfjS/ batfe beeïeber Markayas feïf£ ge- 
fïagtet en gegeetenïjabbem 

<©p feefcete tijbtroft iftnaeen ®ojp in 't <©joote Grouwüke 
Cpïanb / toaat in eenige Markayas tooonben; bocö daadde£ 
onber 't <©eöieb ber Tuppin Imbas, tofjlfe fïg ineen SST 
©o?ïog aan jfjaar ïjabben ober-gegeebem Ctointig 
gantfclfje jaren ïjabbenfein goeben bjeebe onber ïjaar 
getooonb. jBaar nn maakten be Tuppin Imhx, 
rot een b?inftetp bp malftanber fïjnbe / b'een b'anber 
gaanbe / en befïooten gefamentïijïs / al b'fïntoOQ- 
neté betftg ® o?p# om gafë te béngen. 

ï|aaflqnamenfe tot bebaab- 25p nagt nbetbfe- Gepleegd 
(enfe ïjaar / en bermoojbben öaar gelijftlöÏL m$ aan(riil - 
nu be Frangoifen in 't fiiüt ter mibbernagt 't jam- ;.S rP c 
metïyfc gefcö?eento beefer ellenbige ïjoojben / ( toant 
t ft afferf lag niet boben be bijf Franfche mijlen ban 
'tgemelbe 3Wntf ) / maafttenfe flg getoapenb ber* 
toaart£ ; öort) bit toèfcflglt toerft toa^ alreebö ber- 
«gt. «©aarenbbben fïaften be Tuppin Imbas be ©np- 
feninb:anb/ om'er uptteb$ben begeene/ bieflg 
noclj baar binnen mogten betöojgen öottben. 

€enige ber onfe getupgben geften te ïjeöben / bat- welke 2 * 
Fe niet aïïeeii be böïtoaftene in 'fhiftften öieutoen/> c » hi »s 
pat ^oofi i be^npgeïingen/ hoeft aan ÖaterJiBoe-^^ 1 ^ 
&er£ 25o?fïenleggenbe/ foo geöeelop Ijaren Boucan £0 
epben / fyieben en aten. «taf ge ber <©uben öabben SafötgJ 
!ïg in be ^eöegeben / én ftoommen in be bupfrere 
aagt na mtó #lotv ^e Wilden bit berneemenbe / 

nioi- 



- 



1.24 



Schipvaart van 












Ander Ge- 
val met een 
geboornc 
Markayer , 
doch die 
lang byde 
Portugee- 
zen geweeft 



en gedoopt 
was , 



ïioe van de 
Tuppin 
imbx om- 
gebragt. 



Twee Por- 
fugèezen 
van de Wil- 
den gevan- 



ntojben tegen£ on$ / en Maagden / bat top ïjate bp* 
anben ï|up£befiing gaben. 3£> ocö top fïeiben öaat 
met eenige JBaten tebjeeben ; en di$ blebenfe %ffi 
epgenebanViiiagagno. 

3©epnigebagenbaat nagingift metanbereFran- 
?oïfen toanbeïennaeen<©o?p in 't <6?oote €planb/ 
genoemd Piraui-iou,3©p toietden getoaat eenfcöoon/ 
lang jongeling / bocö geboepb m f fee/ boojbe 
Wilden ban be Chriftencn öeftomen. j$p fp:aft on$ 
aan in 't Portugeczich. Ctoee ba onfe tonden öem 
betfïaan, Jfp betöaaïbe / bat öp in Portugal ge* 
toeefi/ ooft een gedoopt Chriftcn toa^ / genoemd 
Antonius. Wmftï)tt öettïtjft / tipt der bpanben 
Öanben te moogen getaften. 3©ant of öp toef een 
Markayas gebooren toa$/ fooöaböp boelj onbetbe 
Portugceren berfteerb/ en denftatt bet Wilden toat 
afgelegt 

J©p geöoo^b öebknbe / bat öp eenChriften 
toag / etöatmben oné obet öem / en öielben onjf 
betpïigt/ öem teberioffen/ indien 't oné mogelijk 
toate- «Benen bet onfe/ een «jSmfö ban fijn tjand* 
toetft/ eninbe Spaanfchc Caaï .erbaren/ beloof be 
Öem / bat ÖP Ijem .'$ anbeten baagé een ©01 fon bim* 
gen/ toaatmeeöP fijne fffei^foïi ftonnen booioiy 
ïen/ en bug ontftomen na ben <©ebet bet 2ee/ baat 
top öem met een 25oot ban baan fouben ïjalen. 

©it gaf öem goebemoeb/ en ÖP öebanftteon$ 
Öoogïijft, IBaat be Wilden , aïöoetoelfe onfe <©e*j 
fpjaften niet betfionben / batteben ecötet een arg* 
toaan op» ^oo öaafife toeet in öaat 3&o?pquaH 
men / öjagten 3P fommige bet öate bp een / en fioe*i 
gen ben goeben Antonius doob, ©oe top *$ anbetenj 
öaag£ toeet öp bit <©o?p quamen / onbet fcöönf 
ban Cettoaten te foeften / be ©yï bp on£ öebbenbe 1 
biaagben top be Wilden na bm <©ebangenen, ^§>pj 
öiagtenon^in be naafïe ï^nt ; en baat fagen top; 
bt$ Antonü bïeefcïj op ben Boucan leggen. Coonbenl 
on£ fïjn öoof b / en öefpotteben on?" nocö baat toe» 3 

<©nïang$ baat na bingen onfe Wilden ooft ttoeel 
Portugeczen s toeïftefe onboojfien^ obetbaïlen öad*j 
den in een $ut / fiaande midden in een 25ofcö jij 
: ; m 



JohaNnesLerius. 125 

gemaaftt ban %mx\ / niet bett' ba» 't Portugeezfchc 
jblot Morpion. 5^e gemeïbe Portugeczen bcttoeer- 
bm fis eengehelen baglang $Banf)aftigtegen£ be 
Wilden. jiBaat al$fe geen #tjïen of anbete 3©ape= 
nenmeet ïjabben/ namenfe pebeteen J&lagstaaatb 
inöepbe be öanben; bieïenuptonbetbe Wilden , en 
booben'et beele- ^©eefe ecïjtec )uübm niet een boet 
özeeöte tapen, ^ebet ban öaat toou ïiebet 't leben 
betïaten / aï^fonbet geege na öup£ fteerem <£pnb* 
lijft ftreegenfe be Portugeezen gebangen / en boet* 
bm befetbe toeg, %h felfé jfjeö ban ïjaren 2Supt 
fiïeeberen geftogt. «gene» bet Coïften öequam ban 
beefe Wilden een J*übere J>cï)ootel boo? ttoee |Bef= 
feii. ©eeïerlep anbete ^upgraab öabbenfegeroofb/ 
bocltjtoiflenniet^ banbe toaatbe. 3©eet in öaaE 
<Do:p geftomen fïjnbe / ruftten 5» be Portugeezen 
bp bm 25aatb / ten fjpot. %ïé nu beefe ftïepnmoe* 
bigXuaren/ öefeöimptenfeïjaatmet beefe tooojben: 
3©at i$ bit / bat gp u foo Wijfftï) aanfïeib / toegeng 
be öoob / baat gp boclj foo ffeanlijft tegen£ on£ 
Jjeöt gebogten i Cpnbïijft ffagteben 3P öaat na öate 
getooonte / en maaftten'et ïjate |Baa(tijb ban. ©eeï 
anbete ©oojbeeïben ban fuift een onmenfcïjlüftöepb 
ga tftboojbp. 

XVI. Hoofdstuk. 

Pe Tuppinlmbas weeten noch vanden waren God, noch 
van d' Afgoden 3 noen van Tempelen /noch van Gods- 
dienft. Hebben geen onderfcheyd , noch Name» 
van dagen. Hoefe den tijd reekenen. Haar' Oor- 
deel, alsfe onfen Autheur yets fagen fchrijven. Ver- 
wondering der Wilden , alsfe van God hooren fpree- 
ken. Geen volk op de Weereld foo feer fonder Reli- 
gie 3 als dit. Geloven echter d'onfterflijkheyd der Zie- 
len j en watfe hier van gevoelen. De boofe Geeft van 
haar Aygnan genoemd. Hoe hy haar queld. Haare Pro- 
pheeten en Priefters. 't Groote Feeft der Wilden , en 
wonderlijke Plegtlijkhedcn, Geftalte der Hutten. Dans. 
Dwafe Bygeloven. Guychelaars. Veelcrley andere 
Aanmerklijkheden, V an vv * en ^ e Wilden m America 
afkoomftig fijn. 

D42 <jèp?euftbanben Heydenfchet>Cicero,bpeïft 
booieeh algemenen m getoiffen Slegel ge|ow 

ben/ 



gen bekö* 
men , na 
een hard 
Gcvegt. 



Van haat 
befpot , 
geflagtet , 
en gegee- 
ten. 



Cicero de 
Lcg.lib.1. 



- 






tz6 



Schipvaart vAri 



noch van 

Afgoden , 
noch van 



bidden 
eenige 
kennis. 



bm j namentïijft / Öat'et geen Natie onöet be Jbon 

të I ïjoe tooefï en onöanbig öefeïbe ooft fm mogt y 

trfe.'t niet baat boo? öoub/ bat'et een «Sob moet 

fïftv/ fcjfjoonfe niet berfiaan / ïjoe ben feïben te ften^ 

DeTuppm wn fïaat/ fcljtjnö öp onfe Tappin Imbas een-.upt* 

beïnoch neeming te öeöben. 3©ant 3P ftemien niet alleen 

van den wa-tröi teaatagtigen <©ob niet / maat ïjeööen ooft geen 

ienGod ? -gemafte oöoöen / 't 5P in ben ïfemeï of op bet 

Üatöen/ ^efgelp^ geenen €fob£bienfï / en bien^ 

bolgen^ geene Tempelen , of gemeene ©ergabet- 

plmifml mntcn <0eöeebe opeen te ftometv 

#B$ ÖJtffe ïjiet in afgefonbetb ban alle anbere 
Heydenen , . toeï&e aïtijö Wgoben ïjeööen getjab / en 
nocï) öp onfen tijb öeööen 5 feïfê ooftb'Americanen, 
noch p van n * bMfte tuoonen in be Provintie ban Pero v eeneriep 
GodsdienflyitfJetoefï met bat ban beTuppin Imbas v maat 
noch van io öooqo Paffen , of s°° Eranfche ( 25-0 gemeens 
Duytfche) mijlen ban ïjaat afgeïeegen : toantbe 
feïbeoffétenbe^on /en beJIBaan. 
©aatenöoben baeeten öeefe Wilden niet^ban 
Sf^dcr-^ö&WtaO bttWtmlü. mtüa$m fïjnfip öaa 
fcheyd met öpfonbete karnen niet onbetfeïjepben* Wm 
nochna- bag toerb niet ïjepïiget gejfjouben al£ b'anbet- £>[ 
naen van tee ft enen hm tijb nocï) öp toeeften / nocö öp maan 
gen * ben / noeïj öp jaten / maar öp |Banefcf$nen, m 
ftennen nocïj^eplige nocö3©eetelbïgfte ^cïjjiften / 
nocï) Èettetea / nocö anbete Ceeftenöeelben / 01 
baat ftp pets? aan te teemenen ut gebagtenié* ^01 
iït eetfï in bit ïanb qttam / fcljjeef ift eenige tooo^ 
\ schrijven öen en ^p?euïien op papiet / om mp W$ teïigtet 
derFian- tot ^ ate j|>g> ? aaft te getoennen ; en la£ ban 't ge* 
ftfpebene tetflonb öaat boo?* ©it ïjielbenfe boo? 
Cóbetp ; en b'eene sepbe tot b'anbete : 't S£ geen 
toonbet / bat beefen onfe Caal foo tueï Mn |pjee= 
ften/ bat top Sent betfïaan feonnen/ fcljoon Ij] 
noeft gifteen nieté baat ban toitf / loant bat öïai 
Öéeft fuift een fttagt/ batjfjet &em aïïeé öeftenbftat 
maften, jm 

<©oeboo? beefen b'Americanen in 't Cplanb HH 
fpaniola bètnamen / bat.be Mït$ te booten baatj 
©okv^ae^lïB*^^^ Spaanjaarden ooft öate Caal onbeti 

mal] 



coifenvan 
haarvoor 
Tovety 
gehouden. 



Biergelijk 
Vöoïbeêld 
iieeitmen 



JoHAKNES L.ER1US. lij 

inaïfcanöet fpjaftm / ö&bbenfe eben Tuiten toaan al£ 
mife Tuppin imbas ; -te toeeteti /■ öatfeof een toaat* 
fcggenöen geefï in gaat ïjabben/ of öat öe letteren 
fmtkm feonben / en öaat aïïe$ öefenö maakten* 
©erfden beröalben niet qttaab^ bmn / tipt bzee£/ 
bat öet op fuift een toi$ te Bemoeiingen ooft ópen- 
fcaar mogttoerben; entoagteöen fïg nautobanlie* 
gen/ fïeefén/ de ©*gntoöone$ ban -Europa, 
Afia en Africa tonnen ijate geöagten/ geïjepmen/ 
en allee toatfe toiïïen / 0003 fïoiume letteren tipt* 
ömftften; öiein America tonnen 't alleen öooj platte 
töoojöen boen* 

^00 öiltmaaï top Fran$aifen met be Tuppin Im- 
bas in gefp?eft traben / en geïegenljepö feoojbteï / om 
ban <0ob. geteagte maften/ 3^pöen top öaar/ bat 
top gdoof ben aan eenen &ob / öte öe Jbt&epper ban 
■l£emei en fïarbe toa£ ; öie be gehele ® eereïö / met 
aïïe£ toat öe felbe begreep/ öaö gefeïjapen / en na 
fïjntoeïgebaïïenregeeröe, ^pöitöoorenbe/ fagen 
malftanber aan / feggenbe Teli ( een tooo?b onber 
ïiaar feer gemeen / toatmeerfe flg btctoonöeren) / 
euftónöenboojtgaÏjS berftonib. 
. ©ermit^fe feet .bkfctjjiMien boo* s hen : <©onöet / 
ban gaat Toupan genoemb / foo toiïben top Sier 
boo? QCC2ÜG neemeii / om gaat- onberfïanb te ge- 
irrotd-e 4tomen. Jkpöen/ bat bit een en befeïbe 
<0ob toa^ / -ban talen., top tjaar gefpjoften ïiaöben ; 
■bie öeefer toi$ letsel enfSaröe:öeeö beben / om baar 
poog .fijn -IfmagtiBöepb. te tarnen te gebern Bkt 
spgabenfe tot aiittooojö/ bat öie <ü5ob/ öieöaar 
.foo feerbeifiljtifete / few toog moefï fijn. 
,• Slnöienöierpemanöbjaagb/ of . 't tod. : ntageift 
ijï / bat Öe Wilden in America foo gantfcöïtjlifbnöer 
eenigelsenniéban <0oö / geïp öe35eefirn / in 't 
toiïöebaat fymun lebenKfo^ -..anttooojö ik/- öat'er 
toepnig aan feplb /.. geïyö alreeög i$ aangetoeefen ; 
m ift geloof niet / öat'rt eentge Natie onöer öe ^on 
foo t-'eenemaal fonöer Religie 'fê. 

IBaar fcljoonfe foo gantfcilp tm aanften ban 
<©oben ^ob^bien(iinbupfïeaiiéfieefeen/ foo geïo^ 
benfe echtereen eenigïebenber hielen feer bafïelp ; 

m 




■ ■ 



128 



Schipvaart van 



©nfternijk- 
feeyd. 



Weiden 
felfs in dit 
leven van 



en Dat Me/ bieftg bet beugten öebïötigb öebfien / 
( Vueïfte beugben öp öaat jïjn ftgaanbeele bpanben 
geto?ooften / en betfeïbet beeïe gegeeten te öebbeu ) 
nabe boob be£ Sigeïjaam^ obet b'albetöoogfte25et* 
Haar Pira B«i-ï>eeiien Wiegen na be <©ee|ïen ïjatet ©abeten en 
«ujs, en Hei. «©jootbabeten/ baatfe leben met malftanbet in feïjoo- 
ne Blufïgaatben / in eeutoige bjeugb en toeïluft; 
in banffen en fpjingen / (£t> <©it fcljtjnb ober een te 
ftOTtienmetbet Poëten Campi Elyfii, Of Elifeüchc 
Velden. |Baat bie niet na €ere gefïteeft / niet |©an ■•■ 
Öaftig booj 't ©aberlanb geftteeben Ijeööen / toet* 
ben ban bm Aygnan ( bit $ öp öaat be ©upbel / of 
öoofe<©eefï; toeg-geboerb/ om met üm feiben mi- 
toigejpönenteïijben. ■ - " ■ 

^elfênocö in bit leben toetben b'eïïenbige Wil- 
den ban ben Aygnan, Of Satan 1 bienfeOOft Kaagerre; 
ienA g ^> noemen/ jammeripgepïaagb. ^ft felbe (jeb ge ; 
of boofe flen / bat / al£ top fomtpg met Ijaat in gefp?eft 
Geeft,deer- toaren / 3U f eet fcïjieïgk öegonben te fcï»eeutoen / 
aueif" tóen al£ ohfïnnige iBenfdjen / Hei ! Hei ! $elp/ 
H " l$eïp/ toant ben Aygnan jïaaton£. ©oegbenbaat 
öp/ batfeben boofen<0eeflfomtob£fagen inbe ge^ 
fïalte ban een ©iet / fomtt)b£ ban een ©ogeï / ban 
toeet onbet een anbete betbaarïpe gebaante. 

^pbertoonbetben ftg feer/ bat beef e <©upbeïen 
on^ geen leeb beeben. %l$ top öaat baar op 3e pben/ 
bat bien<®ob/ ban toien top öaat geburig p^ebifc 
ten/ oné boojfullte plagen öefeïjetmbe / betmtt* 
Öpbeelmagtigettoa^ ban ben Aygnan , en ben felH 
benbetüinbetbe on£eenigf!n£ aan te roeren/ foo öe=: 
loof benfe meet aï£ eenmaal / batfe ooft aan onfen 
<& ob toilben geloben ; maat foo öaafi be plaag boow 
6p toag / agttebenfe öate toefegging ntetg met allen j 
^©at beefe öate queïling geen &inbetfpel toa£ k 
foo öetupge ift / biftmaal geften te öeöben / bat IjaatJ 
toanneetfe aan beefe Plaag gebagten / upt fcöjrft m 
Wt$ 't angfïftoeet uptbjaft ; fp op öare &eupen ïïm 
ten/ en in beefe tooojben uptbatfïeben : Mair, m 

touraflap , Acequeicy Aygnan Atoupaue , bat is :l 
O mijn lieve Franfthman , ó mijn goede Gefel , ikj 
vrees veel meer voor den Aygnan^ voor cenig audeij 

quaadj 



Hoedanig 
fulks toe- 
gaat j 



en wat 
onfen 
Schrijver 
Lcïius 



<PJCB 



uw t: 



JöhAnnes Lerius. ii9 

^uaad. 3©anneet nu eenen ber onfe baat* op ani> <kêtok 

toOOjbbe : Nacequeie Aygnan , f00 tieel al$ : Ik trent &£ 
vraag na de Duyvel niet ; f00 ÖetoeertbeUfe jf)aai' th g^S? 1 

lenöe/ uptroepenbe: ^ toat geftiftftige Blieben to*^ 
ren ton / fnbien topboo^ ben Aygnan foo berfeefterb 
toaretf al£ gp fijt ! <©aat op öieïben top ïjaat boo? ƒ 
batfe geloben fouben aan gein/ öie onepnbigmag- 
tiger toa£aï$ ben Aygnan : bocö offe ong toeï beeï 
beloof ben/ üpWetien/ foo ïjaafl&are ©laag booj&p 
toa£ / bp öaat' oube toöfe; 

'ft ï$eb öier boben gefegt / bat'et geen boïft onbet Buiken dat 
be ^>on i£/ foo berre bectoeemb ban be fcennfg 45ob£/ ^ h K . c r ! lgIC 
fuifter tof$ / bat gantfclj geen Religie öp Ijaar fcJ$nb hjtóc nict 
te fijn. Ccïjter iftt nott) mt$ in (jaar/ 't toeïft gebiufcM 
toonb / bat aïïe gevoelen ban Religie ( fnbien men 1S - 
bien Jjeerfijften #aam aan bit foo feer beebttpfïerd 
toerft mag geben ) niet in ïjaar uptgebïufcïjt f £ / bot* 
qtn$ 't geen ift öeö aangeteftenb aangaanbe Ijare 
meening ban b'onfïerfujftjfjepb ber Z\t\ ; ban öaren 
fcïjjiftboorbe ©onbet ; en ban ïjare quefting boo? 
ben Aygnan , of be ©upbeï. 'ft ^al'er nu nocö 't 
bierbeöpboen/ ttoelfti^/ batfe onbee öaar ooft 
Öare Prophcetcn of Prïefters ïjeböen / genoemb Ca- 

raibes. 

©eefe gaan ban 't eerie ©ïeft na 't anber / en ma* Hare p**- . 
Unbttft arme biïnbt jBetïfc&en to&tf/ batfe ooR/^«s 
öienfe fulft$ gunnen / flerftte en ftldeftmoebigöepb ënderfeivéi- 
bonnen meebe bttïm ( toijïfe omgang met gemeen- voorgeven, 
fame heeften tjeböen) / om ïjare bpanben in bm 
Mm t'obertoinneu. <3|a/ 3P beroemen flg / batfe 
aHerlep<©oft en Woittim ftonimt boen toafTen/ 
toeïfte in America getooon fijn te groepen. 

®e Tuppin Imbas ïjeööen ooft be getooonte / ( ge* £ e » fc « d 
ïgft mp beröaaïb ïjefc&en be Normandyfchc Coïfteu / g?j£'|S? 
toeïfte beele jaren in bit Itanb toaren getoeefï ) batfe fa imb* , 
om 't bierbe of bjjf be jaar in graoteti getale t'famen «n de vier 
ftomen; tot toeïfte ©ergaberiugift ooft eenppgebai ^V AlCïi 
geftomenöen/ mümp eetten -anderen 'Franfchman , ■?-* 
jaques RufFus , en eenen ber Coïften upt Norman- 
dyen. 3©p toaren t'famen op toeg gegaan en in fee^ 
feer ®ojp geftomen. ©?oeg *$ mo&eng öegaben 

JohaiHies Lerius, I top 



m 



-^ 



Ï^O 



Schipvaart van 



Hare feld- 
fame ge- 
woonten 
op 't felve. 



Mannen , 
Vrouwen , 
Kinderen , 



eiken hoop 
van mal- 
kander af- 
gefonderd, 



Haar 
grouwiijk 
gefchreciiW; 
en vervaar- 
lijke ge- 
baax4cD, 



top ong toeet op be repë / en fasen be Wilden ban 
alle ftanten baat ïjeenen torinbeleti. ^'3[ntooonerg 
öeg©ïe&g / toaae in top geöeröetgb toaren / bet* 
boegöen ftg ooft rot b'anbere* 3Jn aller pï toaten'et 
600, of baar ontrent/ op eene plaat*? bp malftan* 
bet 3©p bjaagben na b'oo?faaft beefet ©erfame* 
ling I en traben ooft toe. «©nbettuffeöen berbeeï* 
öenfe f13 in b}k öoopen* ^e |Ban$perfoonen gin* 
gen gefamentïtjft in eene ©ut ^e ©joutoen in een 
anfeete : be ftinberen in nóeö een anbere* 

©oeiftnufag / bateenigeCaraibes mibben onbet 
be iBannen toaren/ bagtift/ bat'erpet felbfaamé 
fou boortmïïen ; betfogt betfjaïben. mijne H&ebge* 
feilen/ bp mptetoiïïenöïijben/ onï'tennb'ban bit 
fpeï te ften ; en 3p öetoilïigbrn geeme baar ta* <©oe 
be Caraibesöe ©?outoenen ïiiinberen ban be IBan* 
nen toeg lieten gaan/ berbooben 5P be feïbe ernfïig 
upt öare jutten te treeben / maar bïijtiaagt op 't 
<©efang te geben* <©n£ bebaïenfe / mffiïi te öou* 
hm hi ber 3©ijben ïf ut ^oeï? top / bie naar ben 
ontbijt berïangben / en niet teiften bat ïjaar boo^ 
neementoag / öoo?ben eenïjaïbe ^temjS gemom* 
mei/ ftomenbe upt ber JBannen^ut/ bie ontrent 
bertig babemen ban on$ ftonö. ^e 3©tjben / on- 
trent 200 in getal / fpitfïeben b'ooren / en ftelbm 
fig alle op ttntn öoop. 

©oenubefBannenftate ^temmen nocö meet 
betï)ieben/ foo batmen be tooojben öefcïjepbentïtjft 
fton öooren / toaat onbet 3p 't gebjupfeïp tooojöje 
toaat mee 3p maïfeanber optoeftten / He , He, He, He, 
He, He, He, He, He, He, fomti)b£ tijfenbe / ban 
balenbein bm Coon boojtöjagten /fjoojben ten ooft 
be©?outoen eben 't feïbe tooo?bje fïtaï$ baar op 
met een öebenbe fïem repeteeren , en b'anbere na- 
fingen He, He, He, &c. ^pberöieben bestem 
met foo gmoteftmgt / 't bierbe beeï eener npj 
ïang/ öattopong fjoogïtjft baar ober bertoonber* 
ben. ,§>p öuplben niet alleen boben maten betbaar* 
lijft / maarfp?ongeu ooft met alle getoeïb op / fcïjufc 
beöen ïjare&ojfïeu/ ij&bbm fc&upmbooj bem*n*; 
en fommige bieïen ter aarben nm I rt>m 0$ ïjaööen* 

fe 



m 

AM 



JoHANNES LeIWUS. IJl 

ê bebaïïenbe ^feftte beftomen. 5ift geloof be/ bat 
>eboofe «Beefï in öaar gebaren taa$/ en3P öefeeteti 
waren* Wl$ih nu berbolgen$ ïjoo?be / bat ooft be 
3*negtjen£ een biergeïtjft gebaat en gefcöjeeuto 
naaftten/ foo begon ift / alïjoetoeï f ft mi een ïjalf 
aaronberïjaar getaoonblfjab/ en ïjare manieren 
neefi getooon taa$ / boo$ öaar te tyeefen ; infon* 
lerfjepb totjl ift niet taifi / toat boo? een epnb bit fpeï 
bu mogen neemen. 

911$ nu bit geraak op ïjieïb/ be IBannentaatge^^f 
ïilbtaaren / be 3©gben en jonge ütnegtjen^ gantfcö- Sngcmccn 
tjft ftaeegen/ begonben be iBannen foo trefWjft en lieflijken 
larbigte fingen / bat ift ongemeen-feer becïangbe/ aar r dl s 
yp Öaar te fijn / om a\k$ t'aanfcïjoutoen. H3aar gelang ' 
tf^ift upt be ©ut toon treeben / ïjielben be 3©tjben 
nu op; enbeCoïfttaaatltöoutabemp/ feggenbe/ 
lat Ijp / onaangeflen öp feben jaren ïang onber bttft 
Wilden taa£ getoeefï / nopt flg tot bit Jjooge Feeft 
jab berbenberboegen ; en bat ift qualp Ton boen / 
nbien ift mp bit taou onöerfiaan. ^eröaïben be- 
jooog be b?ee£ mp / in be ©ut te blijben* €bentaeï / 
Bijl öp mp geen genoegfame rebenen fton geben / 
jernam ikbe moeb/ om uut te gaan / feïjoon be 
©gben / en ooft be Coïft / baar ober t'onmeeben 
uoaren; taant iftberïiet mp op be ftennfë/ taeïfteift 
|{ab met eenige ber ouöfïe beë © ojp£- 

9ift berboegbe mu na be plaats beefer Meiedy ; Koenheyd 
m om atle£ bie£ te o eerer te mogen aanfcöoutoen / °^ cms 
maaftte ift met be ïjanb ^ en gat in 't © aft ban be 
Hut/ ban boben tot beneeben met ftrupbengebéftt» 
©oe tap nu fagen ( taant be Coïft taaé mp ge* 
ooïgb) batbe Wilden geen taerft ban orife tegen- 
tooozbigïjepb maaftten / maarmïjaaro^e bïeben/ 
en aï boo?t fongen / foo traben tap binnen ; gingen in 
een ïjoeft fïaan / en merftten met goebe rufï alkS aan* 

Jbp fïonben aïïe in een ftring* ©'eene ïjteïb flg wonden 
aan tmm anberen bigt geflooteh / boet) fonber maï* lljken Dm§4 
ftanberbn betjanb te öouben; buftten eentoepnig 
neertaaare^; trappeïben met ? t regter been ; bereg* 
ter öanb öabbcnfe Keggen op &are Biïkn ; beHnftes 
fring na b'aarbe af. 



13* 



Schipvaart van 



der Wilden, 
en harer 
Caiaibes. 



Ceremo- 
niën , vvel- 
kefe daar 
ontrent 
gebruyken. 



Ongeloof- 
lijk-aan- 
gename 
Melodyen 



by haare 
Gefangen. 



Inhoud van 
defelve. 



5©e gantfcïje uieenigte bei 4 Wilden , boemaatö 
baar fipeenfïjnbe/ maafeten maar alleen b?ie futóe 
ftringen» 3[n 't mibben bet feïbe toaren b?ie of bier 
Caraibes T met cierïijke iBtttfen/ cJjBtbbeï-ftïeebje I 
en JÜtmöanben ban ©ebeim %tUt öielb in öepbe 
öe öanben een Maraka > of Rinkciaar , boo? beefen 
öefcöjeeben / geniaafet upt een feeftere ©jugt / ge* 
foimeettaï^ een ^tmpflen-Cp/ bocöiuatgrooter* 
iêp geben booj/ bat be ^eefien upt befelbeniet 
ïjaai fp?eehem 

©e Caraibes banfïten nu agtertoaart^/ banboo^ 
bjaatt^; fbnberaan eenepïaat^teöïöbenfïiïflaan/ 
geïtjft b'anbere tizzhm. 3©enbbeu fïg oofe geburig 
om./ met een lang föiebin be monb / toaar in 't 
aangeftooftene ftrupb Petum toa£ / teeïfter^ bamp 
5P op b'4Bmflanber£ bïiefen/^ met beefe teoo?ben: 
Neem altTamen totu den Geeft der Sterkte, opdat 
gy uwe vyanden moogt overwinnen. <©it toierb Difr* 
maal ban be Caraibes gebaan / en beefe Ceremoniën 
buurben ontrent ttoeeupren lang/ teriuyl be|Ban* 
nen fonber opftouben fongen en fp*ongen, ï$are 
Harmonie b^a^ ongeïoofïïjft aangenaam ; onaatïge* 
ften 5p geen ftennfë ban be Muiijk jfjeööen* Jboo 
öïftmaaï i& baar aan gebenft / berïjeugb ftg mijn 
gantfcöe Hert / en mp btinïtt / bat öare Meiody nocö 
in rngn' ©oren ftHnfit ^nfonberöepb ïupbbe feer 
toeï 't epnb Ijaarer ïoffangen ; toant elfte fep öe* 
flootenfe met beefe tooo?ben : 

Heu Heura Heura Heura Heura Heura Heura 
Heura oueeh. 

I^abitöetïuptfiamptenfeöaröer op b'aarbeÉ$an* 
ber^é ; en peber fpoutobe tegené be gronb* 55aar 
na begonbênfe aïle met een groobe fiem een anbec 
ïieöje / 't teelït bi&maaï fterftaalb toierb : 
He HeHuaHe HuaHua Hua* 

9oêrttfóï£ berfïonb iïs ï)are Caaï nocö niet ten boï^ 
kn ; berïjalben beCoïïimp3epbe / batfe in 'teerfie 
#efang ijabben öetoeenb öare boobe ©oojouberen/ 
toeïfte bappere ï|eïben Vaaren getoeefï- 3£ocö ber* 
troofïeben fïg toeer / booj be ïjoop / batfe na bit leben 
W öaar ftomen fouben in een^ojb Oer bjeugbe/ 

beer' 



JOHANNES LeRIUS. ï 2 jj 

bert' obet 't <0ebetgt 3£aat na öabbenfe be Natie 
Ouctaca , niet bert' ban öaat tooonenbe/ en met 
teeïftefe gebutig <©ojïog boerben / bocö nocö nopt 
obettoonnen öabben / alle ongeluft toegetoenfcöt/ 
en öaat boojfegt / batfe öaat na betloop ban een 
fcorte tijb I gebangen neemen en opeeten fouben/ 

bOlgenë be Prophetie jjatet Caraibes. 

^n tjare ^efangen maïienfe geluag ban een J©a^ Maken 
tetbfoeb / toaat in be 3©ateren jbo öoog opf toolïen / 'f vva s ™* 
öatfe be gantfeöe latbe obetfttoomben / en aiïe ^oed ad ' 
IBenfcöen beeben om 't ieben ftomen / öeöaïben al* 
teen ïjate <ö5?ootbabeten / bie flg op be öoogfte 25oo* 
men fy&mm begeben. ^it ftoomb eenigfW ober 
een met 't geenbe H. Schrift ban be ^onbbïóeb ten 
rijbe Noachs beröaaïb, ©eeïïigt Ijeöben öaat' obet- 
aube©oo?babet£pet£ baat ban geöoojb/ en 't fel* 
benftate lïaftomeïingenbanöanb tot öanb obetge* 
(eberb / bie'et 't een en 't anbet bp berbigt ïjmMh 

3©P fteeren toeet tot be Caraibes , bie bien feïben onthad 
bag ban be Wilden feet öeetip ontöaaïb toietben 5?S ern 
met be befte <§>püfen / en obetbïoeb ban ijaten 
©janft Caou-in. <©oft toietben top ban onfen Mout 
ftcat, Ofï|upgtoaatt/ eetlp getraöeert. 

«gittaft^ na 'tgeöoubene Fccft ( 't toeïft be Tup- ^M^- 
?in Imbas gemeenïtjft om 't bttU iaat öouben ) ooft MaX 
ml eet 't felbe beginb / en be Caraibes bettoaatt| 
tomen/ gaan be Wilden ban ©o?p tot^ojp/ be* 
aeelenbe / bat elft <©eflagt moet toetuften tuie of biet 
Maraka , opgepjonftt met b'aïbetrierït)ftfte ©ebe* 
ren. mt gebaan ftjnbe / foa fteeftenfe be lange 
g>teeï / booj be Maraka §twm gaanbe / in b'aatbe / SL 
m gebieben / befelbe <®ttm en ^inften boo? te fet* - 
■en, &p meenen niet anbet^ / aï$ bat be Maraka 
<§>pt$ en <©?anft ftonnen nuttigen afëfe au£ op 't 
befte met Pupmen betcjetb fijn* <©u$ bebjiegen 

fjaatïjate Caraibes, 

Cer biet oojfaaft fteïlen be $upgbaöet# öaat feet en rotte- 
pïiltig niet alleen 3©o?tel-meel / ©ïeefcö en ©ifcö ; dwalin s 
maat ooft bm ^©janft Caou-in boo^ jloo lang be 
Maraka bttó in b'aatbe fteeftt / bienenfe öaat btjftöien 
Eragen lang ten 3W.fcö* 

1 3 ter# 




ontient 

deefe 
Maraka 



doöï de 
bedricgery 
Jiare Ca- 
raibes. 



134 Schipvaart van 

%\$ nu be nieergenteïbe Maraka ban be Caraibes 
gejeegenb en üeftonojen fijn / foo ïjouben beefe Min* 
be jjBenfcöen befeïbe boo? ï^epïig/ en betben boo^ge* 
toen / bat / foa M&tnaaï 3P befeïbe betoeegen/ een 
gftefi mibben upt be Maraka met ïjaat fpjeeftt J>co* 
hanig fïjnfemet bit ^upcïjeïtoerfc ingenomen / bat* 
fe ( toanneet ton in 't boo? bp gaan beefe Heftïset- 
beetjené boo? be Maraka fagen flaan/ en een beel 
baat ban na ontnamen) bafllpi geloof ben / bat 
on c € een groot ongeïuft fou treffen. 3M]S top nu öiet 
upt geïegenïjepö opbatteben / om ïjaat boo? te ïjou*- 
ben / batfe ban |ate Caraibes bebjoogen toietben/ 
foo baat in / batfe fïg lieten toffê maften / bat be 
Maraka aten en b?onften ; aï^ooïs/ batfe b'oo^faaft 
toatenbanben toafbout ï$ater ©Hiaten en 3©o?te* 
ïen ; 't toeïfcfe aïleenïijft te öanften ïjabben him 
45oö/ aan toten top geloof ben/ foofjleipbocöaïïeg 
ön ftaat niet 4£n eben ïtferom qMtoeti ong be Ca- 
raibes eben foo feet / aï^ boojtijbs be Baais-Papcn hm 
Propheet Eiias , boe t)p ïjate bebjiegerpen openbaar 
ntaaftte, 

<ü*bentoeï gebntpfeen be Tuppfn Imbas geen uptet* 
ïpe Ceremoniën ban bupging / of eerbiebigöepb / 

nOCÖ aan ïjate Caraibes , ttOClfj aan ïjate Maraka , 

nocfj aan eenig 5>cöepfeï ; beel min foubenfe befeïbe 
&<&m ban aan Wööirijj toilïen toebaegen. 

OÜen^ bebonb ift mp met anbete Fran^oifen in 't 

<©o?p Ocarentim . ©iet aten top onfcet ben openen 

Hemel 5© e Wilden he$ &o&$ betgabetben fïg bp 

01$; niet om met ongt'eeten ftoant fuïït£ boenfe 

nopt met be geene / biefe gtoot agten / of toaatb ïjou* 

üm ) I maat om onfe getooonte te bemerken* 

VörtMk ftonben tdftbom m\$ afê Ctautoanten ; 

gaben beefe mlwmn ban genegenïjepb t'ongtoaartg/; 

en bjeben be jonge ftnegtjenë banong/ feggenbe/ 

bat öaat niet toequam ïn on£ gefeKfcfjap te fï jn* 

0itt 't albetminfie tooojb fpjaftenfe tot ot$/ 

'ftivè wi«d maat fagen friïftotjgenbe oponfe manietenban boem 

begonnen jj a gebane iBaaïtijb ttabeen 011b $Ban tot m\$l 

en geëyn- en k ?aaor t>£ ( totjl öp toaatgettoonien ïjab/ bat top 

albe? boo* en na bm eeten öabben fleöeeben ) : Wat W 

>* " öuptsi 



jÊchter 
fonder 
Afgodery. 



Be Wilde 
ilen de 
Fran^oifen 
eens Maal 
tijd hoU- 
■den-* 



en dat de 



JOHANNES L^RIUS. I 3 f 

bmh bit / bat gp aï t'faitien ben ï|oeb afneemb/ en 
gahtfcïj fiilftoijgb/ belfjalben eenen/ bie 't tooo?b 
boet i itóet tóien fpjeefttljp ; met eenen bet utoe/ 
bie tegentooojbig i£ / of met eenen af toeefenben ? 
ï|fet op nam ift occaiïc , om met ïjaat te öanbeïen Hare vraag 
ban ben toaten «Sob^bienfl ; en sp ö^ojbcn fonöer* hier ov « 
ïing naatfïig toe, <lft sepbe ïjaat / bat onfe gebee* gedaau * 
ben tot<ü5ob toaten gerist: enfc&oon top öem met 
onfe oogen niet tomben ffen / foo fjooibe ÖP bocö al 
onfetooojben/ ja fag 'taïbetbetbo?genfte ban-on£ 
üett ©etboïgen^ quamift tot be jècöepping bet 
3©eereïb* 2Setoee$ / bat be ÜSenfcïjen ban <0o& 
gefc^apen toaten / ftjnbe b'Cebeïfte ban aï ftjne* 
^eöepfeïen ; toeïfte betöaïben feönïbig toaten ïjem Waarby 
te banften ; en betpligt / öem te Henen na fijnen onfe» 
toii ^at öp on£ |ab betlofl upt ontelbare geba* schrijvec 
tm op fuift een lange tep| ; bat top in en na bit letoen f cl f| c £: , 
boo j Am: befïieting bebjijb toaten ban alïc b?ee$ boo j jJL ™n ' ' 
ben Aygnan. 38Mbenfe be SSebiiegetpen öatet Ca- den meen 
raibes bedaren / en aan bien &ob geloben / foo fou* ^ od ^f a „ 
öenfeeben bie genabe ban 4Sob ontfangen/ todftefe ^° f p^c * 
fagenbattopgenooten, ^ftfjidböaatboo^benbal' 
bef IBenfctjïpm <©efïagt^ ; be Heete bet ©eriof* 
ftng booj ben Ifeere Chriftus, de./ met fooöanige 
rebenen / a!^ boot öaat betfianb be bebatbaatfïe 
toaten. 

Ctoe-e wm\ lang öoo?benfe mp feet bïgtig en met wat eenen 
g£öotebeitoonbetingpjebiften, ®ae begon een aan* huw*** 
f!enïi)ft0ub3IBaa0nbetöaatbit <Befp?eü <Bp^Mf c 7 } ÏQto ^ 
onéboojtoaattoanbetlgfee en feet goebe bingen booj- ey e ' 
geijouben/ toaat ban top te booten niet^ met m* 
ïen geijoojb öeüöen ; beöaïben bat ban obet-oube 
tijöen/ foo beei |Banefct||tón ( Ijkt öp ] en niet 
bp jaten / reeftenenfe ben tf}b ) in ot$ Slanb een 
Mair i£ geftomen ( bu^noemenfeeenFranfchman, 
of anbeten ©jeembeïing ) geMeeb geltjft gp lieben / 
bie ooft op eben fuift een totjfe fpiaft / om Jjaat te 
brengen tot be geljoojfaamtiepb öc£ toaren <ö5oö^< 
^ocïj onfe©oo?oubeten toifben fijne tooojbeti geen oudeovcr- 
geïoaf gtben / geïgft ban ouöe rijben af/ ban ©a^^nn-" 
. m op ftinb / bit tot oné h$ geftometi, $f aaft baat ondeï ■ haar - 
I 4 - na 



?3I<S 



Schipvaart van 



fcheen ge 
daan te 
hebben 
ontrent 
haar. 



tja (juam tmm anbereu / bie ïjaat een gtoaarb ober* 
lebetbe/ .a{$ een teeften beé bïorft^ ; toaar na ooft 
onber öti$geburige#ö|ïogen en ©proeren fijn put*' 
ff aan/ foo dat bt$ |Boojben$ en 2Sïoebflo?ten$ geen 
epnbé i$ getoeefi üwt fijn top ban ober ïange tij* 
ben getooon getoojben ; en inbien top bttft getooon- 
te pïotfltjft toilben bedaten / foo fouben top onfe Sa- 
buren ten fpot toerben. 
wat vmgt gtft öetiipgöe (jaar/ bat ïjet geöeeï anberg fon 
dit Gefprek öaan griften fuift een befpotting niet moefl ag* 
ten. ^fnbienfeben Jbclftepper bt$ Verneig en bei: 
lüatbe erftenben / foo fottbmfe in aïïe^ geseegenb 
ft in / en ftare bpanben obetïjeetffcfjen / de, IBijne 
rebenen fjabben fuift een nabjuft/ bat beèïe bei: Wil- 
den beloof ben na be 3©et / biefe ban on$ geï)00?ö 
tjabben / te toillen ïeben ; geen iBenfcijen-bïeefcö 
meer te fuïïen tttm / de- (€m epnbe be| <® efp?e)f$ 
bteïenfe op ïjare ftnpen neer / en piefen <©ob met 
otiC J>p namen öti£ met öaar / om &p öaar bien 
iiagt te ïjetöergen, $Baar eertop not&infïaap toa* 
ren getaaftt / .ïjoojben top öaar oberlupb roepen 
en fingen : J&p moefïen fïg aan ïjare bpanben tojee* 
ten / en noeïj meer ber felbe / aï£ ogpt boo^ ïjeenen / 
op eeten- &k baar öaar' onbefïahbigöepb- 

'ft ^efe toeï biftraaaï gebagt aan b'oube oberïebe* 

ringbeefer Wilden , bat bp öaar een Mair (of ©jeem- 

Gefprek des beling ) toa$ getoeefl / bie öaar ban bm toaren <©ob 

ouden |ab gefpjoften / fik* <©at fjtt eenen ber Hpofleïen 

wad * n ' fou getoeeft f«n / $ niet ligtïp baft te fielten. <©ocö 

be berïjanbeïing beefec ^>tof fou te totjb uptïoopeu- 

(©nbettuffe&en bertrouto ift ƒ bat beefe Natie nocö 

toeï te befteeren fou fijn ( onber <©ob£ Reegen) / in* 

Hen men lang baar maglanb bleef / en beöoojlöfte 

bïtjt aantoenbbe/ toijrr Americaneu niet foo pïomp 

fijn / ai#men toeï benften fou ; ooft beeter ban ee* 

nigé faaft toeeten te fpjeeften / ban be poeren on* 

öeron^ 

SMangenbs be©?aag/ban toiebe Wilden in Ame- 
rica moogen geftomen fijn > 't ffê gantfeö feefter/ 
batfe fijn ontflaan uut tmm ber ^oonen ban Noacb; 
boeïjupttoien ber feïber/ iénietepgentlijftbeftenb/ 



Aanmer- 
king op 



Bedenkin- 
gen op de 
vraag, 



JoHANNES LERtUS» I37 

$$ onbetoi$ïjaat foo upt be H. Schrift , aï£ upt 
b'oubeHiftorien. <@it toeetmcn / bat Moyfcs ban 
Noachs^oonenfpjeeïienbe/ fegt/ batfe in b'Ey lan- 
den ïjeöben getooonb. 3^e ^cftèijbet^ in 't gemeen 
berfiaan bit ban Griekenland, Frankrijk, en Ita- 
ïien , betmit£ be Ztt tuffegen beefe ïanben inbloepb* 
Mm ftan 't niet pp America öefteftfien/ 3£atfeban 
Sem , of upt 't <JI5e3eegenbe Saab bet Joden fouben 
fijn / fuïïen bMe niet toiïïen getoben / toQïfefoo 
t'eenemaaï fonbet fcenn$ ban <©ob fïjn / meer ban 
eenig boïft in be gantfeïje 3©eeteïb* <0eïooflpet van wiende 




aan be Patriarchen gebaan/ en 'taanïjem feïfê ban 
<©ob gegebeneöebeï/ met be üiinbeten Ifraeis in 't 
EanbCanaan ttoft / getaaïsten/ boïgen£ 't getup* 
gen$ iet H. Schrift , b'lntooonet^ in fuift een 
fcö^ift/ batfe a$ betfioben/ upt b?ee£ boo? b'Ifraëiïtcn. 
'titan betöalöen feet toeïfïjn/ batbe ©oo?oubeten 

bet Wilden in America, in ijatt bïugt bOOJ 't aan* en hoefclö 
gefïgt bet ftinbeten Ifraeis, fïg in J>cï)eepen öege* £ merica 
ben / en bu£ obet be Zet na bit 3©eeteib£ bee! bet* gekomen 
toojpen fïjn getoojben, «©nbettuffcfjieu öeb ïk\n ü i^ 
America öeetet ftonnen begrijpen / toat een gtoot 
onbetfeftepb baar $ tuffcöen be geene / bie ban bm 
H. Geeft, en boo? 't ïigt bet H. Schriften betïigt fïjn/ 
en bie/ bie in blinb&epb/ en na laten betfteetben 
fïnïeben. 



I* 



XVII HooFi> 



<** 



Schipvaart van 



XVII. H o 



O F D S T U K. 



Giadcn der 
Blocdvcr- 

wantfchap s 
in welke de 
Wilden niet 
mogen 
trouwen, 



Geen e Ce- 
remoniën 
ontrent 
Jiaaie 
'i'famen- 
koomft, 



Eenen Man 
mag veele 

Wifven 
neemenj 



Graden van Bloedverwantfchap onder de Wilden , m \vel- 
kefe niet moogen trouwen. Hare Houwlijken. Veel- 
wij vigheyd. Eenigheyd onder defelve. Afkeer der 
Brazilianen van d'Overfpeelfters; Hoerery by haar geen 
fchande. Hoefïg de fwangere Vrouwen dragen. De 
Mannen hier Vroedwijven. Drukken de Nieuw-ge- 
boorné Kinderen den Neus in. Naamgeving, Spijfen. 
Opvoeding. Wilden fijn in T t echte werk feer fchaamag- 
tig. Andere dingen. 

D€ Graden be£ 26faeöbei rtoantfc&apg / in taeïfte 
be Wilden niet moogen troutoen / fijn alleen 
öeefe : 5$temani> mag fijne JÏSoeber/ «j&ufïer/ of 
3©ocötet tm #outoïïjft neemen» &atm b'anbete 
ÖouDenfe geen ónbetfcï)epb- €en$ 28>joeöerg 9&as|* 
teetettoutoen/ $ toegelaten/ enfoobooit^; bocö 

Hkt ftjn^ AtourafTaps ^üCÏJttt / Of j$*$e& Atouraf- 

faptoerbgenoentböen geenen / biefïg met nemant* 
foo nautobergefelb geeft/ offnUteen groote bjienb* 
fcóapmetöemgemaaftt/ bat fym «dSoeberai öep&e 
gemeen fïjn* 

25p ïjate €eöt£bergabetlttg geöjupftenfe geene 
Ceremoniën. W$ pemanfi een fjonfttajoite ijffWé* 
butebegeetb/ foo gaatïjp/ ïjace toefremmrug be* 
tonen öeööenöe/ tot ïjaate mtietg j of öp gebeft 
ban be feïbe öpöaat naafte tyienten / bjagenbe/ 
offetebjeeöen fijn / batïjp öate 3&oci)ttt / of J3a- 
fceflaanöe/ ten ©?outo neemb? ©etoiïfigenfe/ foo 
boerb ïjp öaat tetfïonb t'öup^ / fonbet ©outolg&g- 
boo^baaatben / of anbete Conditïen , en öottb Ijaac 
alfoo boo? ftjn Wijf. 3©etbfe ïjem getoepgerb / foo 
blijft ïjet baat öp / en öp beftommerb fïg berber niet, 

#nbettuffcï)en geïtöenfe be getooonte/ ban mea* 
ban eene ©?otto totïjaat geöjupftte neemen'; ja 
foo beel aï£ 't Ijem goeb bunftt ï|oe meet'et pe- 
manb fteeft / ïjoe öp boo? bappetber en übeïpet 
luetb gêgouOen* 'ft ï$eb tmm geftenb / bie'et agt 
ïjaö / en feerïjoog baar op roembe, |Ben Ijeeft fïg 
niet kpepnig te bettoonberen / bat onbec foo beel 3©i> 

ben 
f ■ 




JOHANNES L.ER1US. I39 

ben b'eene op b'anbete niet nijbig of ongefïnb i$. en verwoa- 
<Ö5eene ban Ijaat toonb fig obet b'anbete jalours. olijke 
UBen öoo?b onbet ïjaat geen geftijf / flemoj / of oniw 
ttoitf- ©nbettnffcöen ebentoel f$ eene b'oppetfte* defeive. 
^eetbjtebfaam ïebenfe onbet maïftanbet; bjepben 
fjate <§ïaapnetten / betfo*gen öate önp$f)Oubing/ 
paffen op jf)ateï|öben/ enpïanten3©o?telen- <§>ou 
't onbet on£ ©jontobolft toel foo gaan / inbien 't 
ben fBan geoojïoft toate/ meet ban eene te mogen 
nemen * 

©'©betfpeeïfïet^fljnbpbe Wilden , aïïeen boo? overfpeei- 
lepbing ban be |?attmt / in foobanig een Ijaat en^" b y dc 
betbïoefting / bat be IBannen / in gebal ban bit veivioek- 
mtëbebjijf / bolftomene magt ïjeööen/ om öaat'Jijk 5 enhoe 
<gcijtb|eeftfïet£ of te flagten / of ban fïg te fïooten/s efïi:aft - 
met b'uptetfie fcjjanbe en fmaab* <©nbettuffcïjen 
bjagenfe toepnig baat na / of be nocï) ongettoutobe 
ÖatenlBaagbombetoaten/ of niet 3Ba/ be ©a=Hoerery 
bti$ beftoatenftgniet/ öate <©ocfjteten upt te ïee* jf cr °y c - 
nen aan toien 't ooft fijn mogt ; gelöft ift ban ïjiet en Dochters 
gintfcö in be ®otpen beeïe gefien %th / toeïfte ban gc<m fciian- 
be Normandyfche Colften öeftoangetb toaren ; 't de - 
toeïftöaatecïjtet niet totoneet toierb toegeteeftenb* 
5&ocö be geene / ioeïfte een |Ban öeööen / mogen 
toeï op ïjate öoebe ftm / batfe fïg öiet aan niet fcftuï* 
big maften ; inbienfe be boo?gemelbe fitaf niet onbet- 
toftitpentoiïïenftjn* 

'ft ï$ebtoaatgenomen/ bat beefe Wilden, fc§oom$i/ n niet 
feta een öeet Eanb tooonen 7 foo jongelingen a$ feer s ene ~ 
jonge ©ocïjteten / niet fcer tot ontugt geneegen fïjn- oSul? 
3©anneerfe met maïftanbet in een Ijebig geftijf fijn 
getaaftt / gebmpftenfe toeï 't fcöeïbtoöojb Tyuire , 
foo beeï aï| <longen£-fcöenbet / toaat upt Mijftt / 
bat bien gtoutoel onbet ïjaat ooft beftenb $ ; boclj 
ift ftan met teaat&epb feggen / bat ift öie fnoobe 
öaab nopt onbet Ifjaat betnomen ïjeö- 

©ffteangete ©joutoen fijn ontïaft ban ftoareii swangere 
atöepb te bettigten ; boeïj 't getooone J$up£toerft vrouwen. 
neemenfe foo toeï toaat o&$ anbetg*. ©en grootfïen 
atöepbjS lafi ftoomb ii&i op be ©joutoen aan, 3^e 
ifêannen btengen ben t§§ boonnet ©oitogen / Sfa^ 

gen/ 



iM 



140 



Schipvaart van 



Barende 
Wijven. 



Be Man is 
de Vroed- 
vrouw. 



Andere 
feygaande 
feldfaam- 
&eden. 



Naam- 
geving ; 
na dingen 
die haar 
bekend fijn 



Spijs der 
nieuw- 
geboörne 
Kinder- 



Werden 



gen/ ©ifcöbangen/ ïioute gagelen/ SSoogenen 
#i)len te maften ; öeöaïben batfe fomtt)b£ '£moj* 
gen^bjoeg/ nopt ontrent of na bemibbag/ eenige 
SSoomenin b'aatbe fetten / en öare 25oomgaarben 
toerigten. 

ïlfoe 't ontrent be©?outeen toegaat/ toeïfte fïg in 
öaten£-noob öebinben/ faï ift berfjaïen / niet npt 
Öooren feggen / maar npt epgenet befcöoutoing. g& 
en nocö een Fnmfchman öebonbenon^ ineen #o*p. 
CeemibbemagtöooibenbJip eengroot J©öben-ge- 
fcö?eettto ; öonben op / en fagen een ©?onta in 
$inb£nooben* ©e jBan toa$ 't©|oebtogf; nam 
't ïiinb in bm arm ; beet be Jïabeïfireng met be tan- 
ben af ; tyuMe 't &m$it pïat ( 't Uïeïft lip ftaar een 
fonberïing Cievaaö i£ ) ; en foo öaafi 't meutoge* 
öoojne ^cöepfel &a£ afgetoaffen/ öcfcijitberbeön 
't Eigcïjaam met ftoarte en rooöe bertoe: baar na 
ïepbe öp 't in een SSoomtaoïle ^èlaap-net / fonber ee* 
nige3©inbeïen / of ftaegteling* ü'é't een boontje 
foo geeft be©abee öein terfionbna be geöoojte een 
ïjoute ^toaatbje ; een ftïepn boogje / en een 
dêcptje ; legt aï beefe bingen nëmng ïjem in fijn 
^ïaap-net ; ftufï ïjem / en fegt : |Bijn jèbon/alg gp 
groot toerb / foo Uyeeft u aan u\tie en onfe bpatiben* 

25eïangenbe be f #aam-gebing/ mp t$ nocö toel 
inbagtig/ batbe©abet bit ftja boontje Orapacen 
noembe / foo beeï a$ een 25oog en een j&eeg ; Vuant 
Orapati^eenJÖoog/ enCenbe ©ee£ totbenffclben, 
<0emeenïi)ft / of boo?gaan^ / ontieenenfe ben «©aam 
banfuïfte bingen/ bie ïjaar öeftenb fijn ; öp boo^ 
öeelb: Arigoy, een bierboetig ©ier : Angnan,een 
ï^enne: Arabouten, Braxiiien-hout ; Pindo , een 
groot <0e\xia^/ <Jc. 

^e fpp bee jonge ftinberen i£ ïjaarg iBoeber^ 
JBeïft en geftnaulub 3©o?teï-meeï ; boojt^be fagtfte 
ftofï toeïftefe öebóen, ^e ïteaamb^onto legt ttoee ƒ 
of ten langfien öjie bagen in ïjaar J>laap-net. <©aat 
na neembfe jjaar ftinbje in een Cottocne Snoeft/ 
foopt met öem na ben 2Soomgaarb / qf gaat ober 
't JMö / tot be berrigting ban ïjaren aröepö. 

JlBen ïjouö Ijet baar bao? / bat onfe ïtmberften^ 

ftcomme 



JOHANNES LeRIUS. 141 

fcromme beenen fouben ftrygen / inbienme nft niet noyt g <- 
met 3©inbeïen ftoagteïbe* <&z Wiiden ïjtbben öiet ^nt€i<L 
ontrent geen öebenften; maat leggen be öarenafja* 
re getooonte foo log in öaat ^ïaap-net ; ecötet toet* 
öeiife foo tegt en fierft I a$ eenige anbere in be gant* 
fcöe 3©eereïb, gft ftan betöaïben niet boo? goeö 
Öotiben / batmen onfe teebere^upgeïingns foo öarb 
ftiparfl / infonbetöepb inbt hornet; toanneerfe£ anmCi ~ 
öoojbe öitte gelp afë g*b?aben toetben in ïjare 6e* *■ 
f toecöteïbe 3£oeften ; toaat upt ïjaat getoijTyft beeï 
onöeplmoetontfïaan* 

©oo?t£ toetben bet Wilden ïdinbeten feet fupbet sddfame 
geöouben / onaangefïen be ©jontoen geen %%fef™jr*r 
toaaböeöben; nocö 2Soom-öïaberen / nocö anbet J ö & 
Stoof ïjiet toe gebjapften/ feïjoon ïjiet ban bp öaat* 
geen gefoeft i£- ^p tepnigen en fcöaben ben 3at$ 
met ftlepne lloutfenjS foo bKjtig / öatmen nopt be 
minfie bupïigöepb aan öaat getoaat Xwrb, %&t 
Stooteen boïtóaflene maften 'teben alfoo, 

^iftmaaï ïofTenfe öaat toatet in öare entten ; J* owi , e 
èbentoeï toetbmen'et geen fïanh in getoaar/ fcfjoon'er f ° en t 
gebutig een ïjeïbet bpev in öjanb / en be jutten met 
^anb öefltoopb fijn* 5^ocö alpfe Öaat geboeg toil* • 
ïen boen/ begebenfe flg bert' ban Ijate $$ut af ; in 
toeïfte een groot getal fttnfceren bp een fyn ; ectjtet 
foo groot niet / bat een eenige ©abet pret óoo fou 
tjeböen / geïgft bc §CÖ$bet bet Generale Hiftorie 

van Indien betfjaaïb / bat öp eenJtoning geeft geften/ 
bie 't genoembe getal ban ütinbeten öab* 

55e Wilden fjebben öate ftnegtiené albetïitfft /Meenige 
aï^fe Bequaam toetben tot ben <©o?log / en een groo= Jen^as 
te öegeerte toonen / om ftg aan öate bpanben te Mans. 
tojeeften, $ietQm$ anbetg onbettoöfenfe öaat in 
ban östt teebere^eugb af; öeöaïben ooftin't<g|a= 
gen ; eben a$ toarenfe nakomelingen ban Lamech , 
Nimrod , en Efau. 

©oo?t£ ftan ift ban be Tuppin Imbas getupgen/ opvoeding 
bat be JBannen ftg blagen na bm regel bet Matuur* ten oorlog, 
ïöfte ^cöaamte ; en met öate JBijben 't €cf}te toetft ea *« J v- 
nopt in be tegentooojbigöepb ban pemanb anberg 
lullen pleegen ; gelQft aubece balfcölp ban öatet 

ijeWteu 



Waarnee- 
ming. 



142 Schipvaart van 

lytWm boö *gegeben- ,§011 betïtaïbcn bed eetïgta/ 
aï$ bede öfifet gepïe SSoï&en / bie in 't piteegen öa* 
ter -otttast op berte na foo teel fcöaamagtigïjepb 
niet tetoonen* \ 

pet öpfïaat nocï) aan te meteen ƒ bat top in 't 
^antfttjt laat / 't toeïïs top in bit Hanb ïjebben booj* 
ge&jagt / nopt ®?onto£petfoon fagen / bie gare 
trmaüb-fïonben öab* ©eelïigt fjrti&enfe een mibbeï/ 
mn opeen anbetetof$ / al£ be getooone / ftg ban 
öeefe ontepnigïjepb t'ontlafïen ; bocjf) ift toiï ban bee* 
fe Mof niet betbet ïjanbeïem 

XVIII. Hoofdstuk. 

Eendragtigheyd der Wilden onder malkander. Straf over 
Poodflagers. Laten hare Hutten niet boven de fes 
Maanden op eene plaats ftaan. Eygendom der Akke- 
ren. Cottoen-fpinning. Slaap-netten. Potten. Nap- 
pen. Drinkvaten. Ontfangen de Vreemdelingen vriend- 
lijk. Kortswijlig verhaal, hoe'tonfen Schrijver ging, 
doe hy eerft by haar quam. Hare goede geheugenis. 
Seldfame Gewoonten. Vyermaking. Andere Aanmerk- 
lijkheden. 

WMt nu be Politie bet Wilden Mangb / 't i$ öp* 
na ongrioofïp / ïjoe eenbj&gtig fp onbet mal* 
ftanbet fïjti ; Doe gantfct) b?eebfaam/ enfteïp upt een 
natuetlpe nepging ; onfe Chriflcncn baat in bette 
te öcfoen gaanbe /en befcïjaanienbe* <®nbtitufftl}m 
ebentoeï moetmen bit berflaan ban be geene / toet&e 
in eene ||ut öp maïfcanbet tooonen / of SSonbgenoo* 
ten fïjn* 3©ant ïjoebanig fp fïg tegen$ öate topau* 
bm öjagen / i$ aïteeb^ boo? beefen bet&aaïb* 

Snbien fïg onbet ïjaat eenige ttoeebjagt betreft / 

't toeïft feet feïbengebeutb ; ja in 't ge^eeïe jaar/ 't 

cgtcns toeïïi ift öiet öoojgeb?agt öeö / niet meer ban ttoee* 

f n f n g, eid maaïi^bootgebaï!en/ foo fuïlenbe geene/ bse'et&p 

e fijn / be fïttjbenöe parthyen nietftfjepöen / maat la* 

tmft t'famen begaan, ©oeö ble pemanb een toon* 

öefïaat/ enöpbaatobetgegteepentoetb/ fooïjeeft 

Öpban bebjienben bt$ getooonbbenbeï©et betge^ 

ïpe betgelbing te bettoagten / eben aan befeïbe 

Pïaatö / 



Èendragt 

der Wilden 
onder mal- 
kander. 



Seer felden 
komenfe 



Wet van 
gelijke 
Vergel» 
ding. 



JOHANNES LeRIÜS. i^j 

pïaatg/ baat ïjp bm anderen berfectb Ijeeft./ en op 
eben befeïbe totjfe* <inbien De getoonböe ftecft/ of 
op be pïaat£ boob öïijfty foo booben be ©?ienben be£ 
geflo?benen ben 35abet ooft. 1&t$ geïb &p öaac ïe* 
ben boo* ïeben ; öïocb boo* bloeb ; 009 booj ooa ; 
tanb boo? tanb* ^ociy feet Wpnig boojbalïen toer* 
ben ftiet ban gefTem 

#ar e ïeggenbe toebeten fijn jutten / en 3Cftfteren/ Geftaiw ka~ 
beeï grooter aï£fe tot ïjtm onberïjoub ban nooben *« Hutten 5 
Öeööen. 25eïangenbe ïjare jutten / in pebet <©om 
bebinden fig ontrent 600 petfoonen ; ber&aïben moe* 
ten'er beele in tem ^ut tooonen ; boctj pebet <©efïagt 
Öeeft fijne öpfonbere pïaat£ in be ïifut / die gemeen* 
lp 60 ©abenien ïang tè / ban 't een ennb tot 't an* 
bet boojgaanbe, ^u$ ïeeft effte ^up^-babet met en dikm*. 
©joutoen en ïtinbeten op ftg felben* J5iet öoben h F v ? r - 
be böf of fe£ maanben ïatenfe öare Pntten op eene piaatIing ' 
plaats flaan / maat bjagen be 25outo-fïoffen / en 't 
tetipb Pindo, toaatupt befeïbe opgetegt toerden / 
anbertoeegen Reenen / en maften een nieuto ®o:p ; 
beïjoubenbe ecfjter bm boorigen naam. 'ft J$eö ge- 
flen / batfe eenige 3£o*pen een ïjaïbe Franfche |Byï 
toeg^ ban öaat anbete pïaat£berd*oegen, 3©aar oorfaak 
uptmenligtïöftftanafmeeten/ bat in America geen daarvan 
groote Païïaïfen fw. s© e teben beefet ©etpïaatfïng 
i$l om bat betanbeting ban lugt feet bfenfiigi^ tot 
een goebe gefonbftepb, <fnbienfe be getooonte ftarer 
©oo?oubeten niet onberljieïben / foo foubenfe niet 
tang ftonnen befïaan. 

25e{angenbeb'3Cftfteten/ neber Mouffacatfteeft'et Akkcren 
eenige / toeïfte öp berftiefi tei plaats baat 't ftein beft dcr wüde11 ' 
öeftaagb. M>P öeftommeten ftg toepnig / omjlBarft* 
fïeenen te fetten/of Wpaïingen te mafteri/of be groot* 
te te meeten. ©an ben ï|upétaab ba Wilden heb 
ift boo? beefen gefcö?eeben ; botfj om niet*? te betgee* 
tm/ foo toiï ift ftf er boo?b?agen / toat boo? een ftonfl 
be ©joutoen geb?upften/ om 't Cottoen of be 25oom* 
tooi te fotonen ; toelftfe feet beet gebjupften / foo tot 
aï Kf°]^' toerfe/ ^totöare^Iaap-netten. 

fWebe • 25oomtooïuptöate^cöaïen öebben ge- Hoe h^r 
ttoftften/ öeefteïenfe öie niet / maat pïuftftenfe een wi i ve » dè 

tot}! 






Hoefe hare 
Slaajpë 
netten toe- 
bereyden , 
en gebruy- 
ken. 



144 Schipvaart* van 

Èoomwoi iuijï ttjb^metbe bingetenban malftanbet/ êti ké* 
fpinncn. g en ffe me t fjoopen neben^ ïjaat op b'aatbe* |Bet 't 
jlpintoftften toeetenfe niet om te gaan. jèp Rebben 
een&toftje/ foobifta$eenbinget/ ontrent een boet 
ïang/ toaat aan 5p een öoute ©etbel fïeeften. 3^e 
SSoomtoolbinbenfebobenaan 'tepnö ban 'tJM:oft* 
ie : ban bjaapenfe bit Inftrument om 't eene bttn 
om / en laten 't upt be ïjanb baten* <©e 3©etbeï 
ïoopt ban in be ï|ut tonbom / en bn^ toetb bett 
ö?aab gefponnen ; niet alleen grof en fïerft tot be 
Jbïaap-netten/ maat ooft feetftjn en fupbet, 'ftï|eb 
ban bit Jbpinfeï metmp in Frankrijk gebjagt/ en 
een toit 3©amba$ baat ban laten maften* ffebet 
meenbe / bat ïjet uptgeïeefene fupbete 2tjbe toa£ 

^>p3©ebenöate jèlaap-netten ban onbet nabo^ 
ben* Cen beeï bet felbe maftenfe bootfugtig / geïyft 
öp on£be©ifcïjnetten ; boel; anbetè bigtet/ geïtjfc 
bun-getoeeben Blaften, ©tjf of fe$ boeten ftjnfe 
ïang / een <èl tyttb. 3©eetfW aan b'epnben ma* 
ftenfe fïetfte Cottoene <©oten / baatfe Coutoen in 
ftaften / en befelbe in be jutten bafl binben aan 
baat toe betepbbe fouten, tfil^fe tm <©o?ïog tteft* 
ften/ of tet^Jagtgaan/ öegtenfe ïjate ^laap-uet^ 
ten aan be Zoomen* 

3W£ nu beefe &zttm boo? f toeet en anbet£ ontepn 
fijn getoojben / of betooftt / boo? 't bpet 't toeïftfe 
gebutig in ïjate jutten b?anbenbe Ijouben / foo nee* 
menfe feeftete ©?ugt/ gtootet alj? een pompoen ; 
fngbenfe in fiuftften ; toetpen bie in een gtoot aat* 
ben ©at ; boen'et toatet op / en toeten 't met een 
^>toft tot bat öet fcöuputb. l|iet mee maftenfe &a* 
re ^ïaap-netten/ in pïaat£ ban geep/ foo toit aï£ 
^neeubj. 

't l^gantfcögetoi^/ bat in beefe ^laap-netten 
beel gemaftïijftetteïeggenentetufïen$/ infonbet* 
ïjepb in be Jbomer/aï$ in onfe ©ebet-bebben. ©eel be* 
quame^foubenfefïjn boojbe ^olbaten op be 3©ag= 
ten / aï£ batfe (tg moeten neetïeggen op lupfïge ©ob* 
öen en fjarbe panften / toaat boo? &aat 't lijf a$ 
getabb?aaftt toetb* 
■Makca ©oo*té maften öe Wlom I bie alleen be $up£* 



Hoefe de~ 
felve waf- 
fchen. 



JoilANTNÊS LESUUR J4S 

ftoubina toaatneemen / groote aarben ©aten / óf aii«iey <uig 
èoft WMie «iebten / baatfe öate Caöu-in jn ^7 ™ n c f rd * il 
«ebene aïïetlen fïagban potten / «eftfteng/ pat- vatcn ' 
teefenV (&. ©an bimten ftjnfe gantfd) met be* 
fchaaft ; maat ban binnen foo gïab en tof t getmaftt 
( met een oitë onbéfeenbe j&tof ) batfe boo? b'onfe niet 
öeftoeben te toQften. |Bet een feeftere bettoe befiljft* 
berenfebfefntoenbia met aïïetlep ©eelben ; infön* Befchiid*- 
bet&epb-be geene/ toaar in 5P ïjaat 3©o?tel-meeï ™^ e ^ 
boeit ^nbcctuffcöeit / aï^bee!e^eï)iibet7betófooii jkhey d. 
toat ïjebben gefcöilberb / en men ban ïjaat begeerb / 
batfe nocö een biergeïijfte afbeelbing toiïfen maften/ 
footóöaaronmogelgffpët^ tetcrbaarbigen 't töelft 
•• 't ariber* gelöftt. • *\ ,_ 

- - • ©aarcnbötoen ïjebbenfe Caiabaflen ,- m anbece Hs ue drink* 
©nigfcn/ toeïftefeöcoifnö&en/eituptöooïeit hartvaten. 
fiinfe bequaam tot öaate*&?inftbaten/ • enanbere 

•Wrifrp. <$o&fcecepberife feojtoert / foo groote aï£ 

mibbelmarige ; s qebloqterïe gappen ban feeftete 

&supb?n /• acïpïi fcp onj? 't Jfccpten-fïroo f& #tet 

Mn 6etoatenfe,baac3©ojteI-meei/ en anbere bfngen. 

i J©att&are3©apenen/ ïtieebing/ ©ebeten/ Ma- 

raica , @c. ig boeteenen gcljafibeïb. 

annjcsctorfüe Tuppin lmbas be ©bemoeiingen bo* vriendin 
ben maten bnenbïp ontfangen / ebentocï ontfejten ^ der 
ftq öefelïS / "&are*<€daï niet betftaanbe / tn 't eecft Wlldwl> 
I niet toeunf g boot ïjaac / toe'gen^ ïjaren toilben aart ; 
*'* teelft" mp *boft cebeurbe / boe ift b'eerfïe maal bp 
jgaar naam / dritrcht öjie toeefien na mijn aanftoomfï 

> CtCölllgny. 

- nËenen bet (Coïften geïepbbe mp in fommige ïjatet in » t olït . 
heupen op- 'tSlanb, 't €etfte baat iftin quam fangen ?m 

1 ViOembenbe Wilden Ybouraei, be Francoifen Pepin , vreemde 
na ben $aam eeng £c&tpperg / biebao?tijb£ fijn Gattcn - 
^djipöietöabbebjagt 'tlagttoeeFraiifchemy* 
ïen ..ban* : onS iêïct. <Pce ift'et in ging / quamen 
■beèfe Wilden met öoopenronbommp / mp stoeten* 

öemetbebOÏgenbe toftOjbett 'Marape-derere, Ma- 
rape-derere? batig/ Hoe heet gy, hoc heet gy? bocö 
ift betftonb ïjet niet. (Benm bét öate nam bm öoeb Kortswiük 
ban mtjn ïjoofb / en fettebefe op fijnen ftop. Cenenccvsa '* 

■' ' Johannwiarius. JC $H* ; 




_ 



VA N 



tiuTchea 
Lerius en 
tfe Wilden, 



Ander 

klugtlg 
Geval me 
defclvc 



over fijnen 

Naam. 



Lerius 
koomd 
in een an- 
der Dorp, 
daar hyde 
ftükken 
eens geflag 
teden op 
haren Roo 
■ft er fag 
kg^en. 



146* Schipvaart 

anöeten nam mijnen ^o?.fceï en mijnen bergen \xm 
af/ enöonöfe aan jïjnesöbe op be naaftte ©uud. 
Mtïfttmxitmmmbmnbztb mijnen JlBantel om/ 
en -maa&ten mp bpna öoï en boof boos ïjaat geroep ; 
pïonberben mp ; en Hepen met öen rööf gintfeïj en 
toeer. 'ft IBeenbe niet anber$ / ban bat ift al mijn 
tupg fou öeööen moeten agtetïaten ;i toifï ooft niet/ of 
mgn ïeben Sier toeï feefter mogt fijn. <©oct) b'oojfaaft 
toa£ / bat ift Sare manieren nocï) niet toifï ; toant 
buéïjanbelenfemetaïïe ©jeembeïingen ; infonbet* 
ïjepb btefe te booten nopt meet geften ïjebben. g^oefe 
f13 nu een toijl tgb£ met mijne bingen berïufïfgb 
Öabben / gabenfe bie alle mp toeen 

<©e Coïft fepbe mp/ batfe geetne mijnen J5aam 
toiïbeti toeeten. f|ft bonb niet goeb / hm feïben 
Öaaï epgentïöft beftenb te maaften/ toijïfebie bocï) 
nocöinïjate geïjeugeniS ftonnen batten / noeft be* 
ijoo^ijftuptfpieeften; toant in pïaatg? ban Johannes 
feggenfe Nian. 'ft JlBoefï beröaïben pet£ öebenften 
't Qtmft berfïonbeiu <©nbertuffcSen trof ift ïjet feer 
toeï / feggenbe / bat ift toa£ genoemb Lery-oufïbu , 
brbupbenbe bp ïjaat foo beel aï£ be groote 2ee-^>ïeft 
( gee-lBoffel / gee-©efier)/ geïijft be Colft mn 
fetigteöe. ©itöefjaagbeöaarfeettoeï / en riepen 
Öaarbertoonbering$-tooo?b The upt/ metbpboe* 
ging : Dit is een regtfehapene Naam. Ons is noch gee- 
nen Mair voorgekomen, die fuik een wakkeren Naam 
heeft gehad, ^iet fïaat aan te merften / batfe / een^ 
een üaam regt bebat ïjebbenbe/ hm feïben nont 
upt èaare gebagten$ berliefen- l^are getooonteii / 
in een bjeemben gafï t'ontfangen / fal ift fjiet na ber* 
Men; maar nu/ toatmpbejegenbe/ boe ift b'eer* 
fte maaï onber ïjaar quam* 

^ien feïben bag ging ift met ben Cöïft noeïj bet* 
ber / en top quanten in een anber ©oap / ban be Wil- 
den geïjteteti Euramiri, ban be Fran<;oifèn, Gofcet, na 
ben jgaam eeng<€olft£/ bie baateenigen tjjb öeeft 
getooonb* 't 3©aé alteeb£ ïaat / boe top'er in tra* 
öen. $}iti bonben top be Wilden t'famen b?inftenbë 
en banffenbe : ï©ant 3P öieïben Feeft ober eenen ge* 
tangenen/ bienfegeiTagtetïja&Öem Wkfasbtftufe 

ftett 



JOHANNES LeRJUS. 147 

ften bïeefeö op een Boucan ( of Bucan leggen ) 't 
bïoeb baat nocö uptïoopenbe. Htgtlp ftanmen 
öeöenften ïjoebanig ift berfcïjjiftte, <©oclj bit b.ia u g 
nocö a$ ntetg bp 't geen'ec bolgbe, 3©p begaben 
on£ineenï$ut/ en fetteben on£/ nagetooonte/ in 
een «^laap-net, ©e $?up£taaatb ontftng ou£ 
bjienblijft, <©e Coïft/ beefen ftanbel getooon/ en 
hit meeftetïüft met öaat ItJtfl te fuppen / ging ftil* 
f b$genbe ban mn / tot hm ^ïemp en ben <&an$. 

©oeljift/ moébe en afgemat fïjnbe/ lepbbemp Bicdenhefr 
tet ruft in 't ^laap-net neet/ na bat ift mp metcengcbra- 
3©o*tel-meeï/ en anbete mp boojgeftelbe fpöfen /den voet 
toatberquifttïjab. iBaatbe Wilden beebenmp ben aan - 
fïaap ïjaaft betgaan / boojïjaat geban£ en gebaat/ 
tetbrijïfeben«5ebangenenbaft aten» 'tSfitgftetoa^/ 
bat tenm htt öate tot mp quam / met een boet ban 
ben gebjabenen in be ïjanb / mp bjagenbe / ( gelgft 
ift nabetftanb betnam / toantboemaaïg berftonb i& 
ber Wilden fpzaaft troeft niet)/ of ift niet baat ban 
eeten toon ? 25obenmaten gtoot \nittb mijnen angfï; sünen g e- 
bnjHft niet anber£ bagt / aï£ bat ftp tot mp guam / Ö c d " 
om mn te tnomn / ööe batmen mp ooft bjaben en over 5 e a 
eeten fbu* Sjft getaaftte in betmoeben / bat be groot© 
Coïft ttip- bettaben öab ( geïijft ban pemanb / bk vrees > 
in bjcejS ftaat / Ugtlöft in atgtóaan ftan ballen ) / en 
mp geiebetb op be bleefcöbanft ba* Tuppin Imbas ; 
bie aan alïe ftanten tonbom mp ftonben ; fonbet bat 
ift tëf ft / teatfe mogten tooojneeiueng fijn. 

S!ft betfcöuftteïjoe langet ïjoe meetöee ; in angfï / datmen 
bat be beurt ïjaafi aan mp foit ftomen, ©nbettuf* Jï em . ooI 5 
feljen bab ift trien gantfeïjen nagt met allen etnft tot %££° £ 
i0ob. '£ j9ao:een# taoeg quam be iCoïft taeet tot op ecten s 
mp/ bien gefjèeïen nagt met be Wilden geflempt 
Öebbenbe; fag/ bat ift feèrbteeft en ftupbetig toai?* 
©jaagbeöedjaïben/ of ift mp niet teel bebonb; of 
ift niet ibd geruft öab / <$c. 9* befltaftte öem emft* 
lijft / öatftp mp tm$ alleen onöet be Wilde öab ge* 
laten / baat tju toel toift / bat ift niet£ ban tjare 
Spaaft beiftohö. ©nbrttufTcftm toon be feïj^ift 
mu niet bertaitii : öab tjem betöalbsn / met mp ïjier 
ban baan u Xxxïikn beitveftften- 




148 



Schipvaart va n 



doch was 
een ver- 
geeffchen 
aiigft. 



Eenigflns 
breed 

verhaal , 



op hoeda- 
nig 



een (onder- 
linge 



ÜP anttaoojööe/ 'ft fou kiel te tyeeben fijn / ber* 
mtfpfté Wilden goebaatöig /en on§ toegeneegen toa* 
ren. ©oojt^beiigaaïbeöp mp / teat fïg bien nagc 
Öaö toegebjagen ; en bat be Wilden bien gantfeöen 
ttjb ronbom mp ïjabben gefiaan / aïleen om mp 
te betloeïftomen. ^êpsepben öein/ gemerfttte öeö* 
öen mijne beftommering / en bat ïjaat fttt ïeeb tóa£/ 
bet fft in fuift een b u *ee£ boo* öaat öab gefiaan ; fom 
ber te ftonnen ruften ; baar na öegonbenfe te lag- 
tijen / en fïg b?f eubïyft te toouen ; 't fcoeïft mp een 
, goeöe moeb bttta Datten* ©erboïgen^ befogt ift met 
ben Coïft nocö meer anbete ®o?jpen bet Tuppïn 

lm bas. 

W4 be Wilden ® jeetttbeïmgm ontfangen / foo 
jjouöenfe beefe geluoonte. ©00? eerfi moet be <0afl 
fïg neerfetten ineen «Ibïaap-net/ foo öaaft ï;p in be 
ï|iit be£ MoufTacats, of ïlfup^toaatt^ / ingaat ; 
Umntinpeber^o&imoetöp tznm fuïftenberftiefen; 
en mag baar na tot geenen antieren obergaan ; ten 
tuareljn öp ben eerfien grooteri onbanft Itiou hzfya* 
ïen. <©u$ moet ïjp een tofjï t$b£ feïijben fitten, 
©aafl baar na ftomen be 3©i)ben aan ronbom 't 
J>laap-net; fetten fïg op b'aatbe neer ; ijouben be 
fjanben taoo? b'oogen / en öetoeenen aïfoo b'aan* 
ftoomfi be£ tojeemben «iEtafï£ / op be£ feïben goeb 
geïuft jöem tegetp bappet roemenbe. 

ï|fer toe geömpftenfe bu^banige taoojten : O lieve 
Gail ! gy hebt foo veel mocyte en arbeyd uytgeftaan , 
eer gy tot ons fijt gekomen. Gy bent een goed rede- 
lijk Vriend , en een dapper Man. <3|<g nu ben ©leem* 
beïingeen Franfchman, foo boenf"er nocö öp : Gy 
hebt ons veele kofth'ikc Waren gebragt , welker gecne 
wy te vooren hadden. 

IBet fuift een gemaaftt geineen ontfangenfe be 
©jeembeïingen. Wil nu bm <35afï öp fijnen Suf up|* 
Vuaarft banft berbienen / foo moet öp fïg ooft fooba* 
nfgaanfïeïïen; biepfugten ; en eenige tranen ïaten 
ballen / aï£ of 't öem ter Ijerten ging ; ooft eenige 
tuoojöen fp?eeften* 'ft ï|eb fommige ber onfe ge* 
fïen/ foo teeeftöertig/ bat ber 3©öben ge&uplïjaac 
ooft tot toeenen betooosj. 







JohaNn^esLerius. ?49 

3&eefe ftojt^topge begroeting öer ©*outoen ge- enfdtómc 
epnbigb fïjnbe / foo tteeb ben Mouflacat , of Hfcupp Wljs 
babet ( bie onbettoijï feet beeftg i£ getoeefï om #0* 
Jen te maften; ja foobanig/ öat öp firn oogenbaat 
ban niet af toenbbe ) ooft na ben <*5afï. I^p ge- 
bmpftt beefe tooosben : Ere-joubé ; foobeel al#: 
Sic , bent gy daar ? of/ Koomd gy i ©00?t$ tyaajjb 
ï)p : Hoe (laat het met uw goed leven ? Wat bedied 
het, dat wy malkander hier bejegenen ? 

^aatopbmagbljp / of ben aanftomeïing gon* dewiiden 
get öeeft* ^egt ïju ja/ foo flelbmen öem aïïetïep de nzmdc 
i&pijfenboo*; aï£ 3©o*tel-nieeï / <0ebogeït/®tfcö/ 
$c. I in aatben ©aten ; aïïeé op b'aatbe neer / toot* 
fe nocö Cafel nocö 25anft gebnipften. ©e bzanft \$ 
Caou-in , inbienfe W gereeb tjeöüen. <©e ©joutoeft 
ïnengen öem <©oft en anbete ©etbetflcöingen toe. 
$Baat begeren baat tegen£ / fcöoonfe 't niet met 
umbjuftlgfte tooojbenfeggen/ ^piegeï^/ iBeffen/ 
en 40ïafeneCoralien , toeïftefe om bm tfitm b?agen. 

3Mtgj3'£nagt£ in 't <©o?p blijben/ foo berepb haarbefoc- 
be ï|up£babet boo? u een feet fupbet ^ïaap-net/ ^ t dc n 
enïaatbp ttjb^ 't bper opblafcn met een fonbetïing Qllt f^m. 
fïag ban blaasbalgen, ^it gefcöieb nkt om bet 
ftoube toif / maat om be bogtigïjepb be^ nagtö toat 
op tebjoogen ; bocö boomamentïgft/ om batfe't 
bué getooon fijn. ©ermit$ ift öiet ban ©pet ge- 
toagmaaft/ foo ftan ift niet boojöp gaan ben Leefer ^ d f r " 
te berigten/op toat boo? een feKbfame totj^ 'tifeïbe öiet schotland, 
gemaaftt toetb; toaatobet men fïg footoei tebet- 
toonberenöeeft/ al£ obet ben ^teen in Schotland, 
tiie / bolgen^ 'tbetöaalbanben Autheur bet Singu- 
larïteitcn , in 3©etft / of <§>ttoo / getoiftfteïb fïjnöe / 't 
felbebanfelfëontfteeftt 

't&p bat be Wilden in^np^/ ofop be^agt/of wondsrii;- 
tet ©ifcöbangfï upt fijn / fob moetenfe altöb bpet Jf c ™* l ] l ï* 
Öebben/ infonbetfjepb bp nagt / om niet fcöieïtjft derWlld ^ 
obetbaïïen te toetben. ©an een ©petfïag ïjebbenfe 
gantfeö geen ftenn$. JBaat baat tegen^ ttoeebet^ 
Iep fïagban ï|out ; 9 ttem t'eenenmal toeeft ; 't an* 
btz bobenmaten jjatb. ©an bit ïjaröe ïfout nee* 
tnenfe een fïuft/ ontrent een boet ïang ; maften 't 
i ■% \ op 




I$Q 



Schipvaart van 



op b'eenesöbefpit^ ; enfïeeften'tgefcöarpte epnb in 

een ftuft be,g toeeften !|out£; fetten't op b'aarbe/ 

©m wcr te neemen bej&teri ban 't ftarbe tuffeöenöareftanben / 

bekomen, bjaapen 't op 't gefiöinöfïe om en om / eben al$ toiï* 

benfe 't onberffe ï$out boojbooretn 3&ooj beefe 

fneïïeen fïetfeeöetaeegtng ontftaat niet alleen rooft/ 

maar ooft bper, 3&an boenf "er 25oomtooï/ of bo?* 

re 2$oomölaberen öp ; toeïfte ïfgtlöft aangaan ; en 

öu£ fyengenfe anber l^out in ö?anb* 3©it öeö ift feïf$ 

biftmaaï in 't toerft gefteïb, 

Stïg nu ben gebagten <ö5aft op be geïjoojbe totjg 

iil n navci-" SflSMtn I geb^onften / en (ïg ter ruft neer geïegt 

cuingen geeft/ foo fcljenfttïjp ftjnen3©aatb/ inbien ïjp ee^ 

▼angciiiige-niccfln^milbbabig 1^/ iBeffen / ^cöeeren/ en 

dmgen. jjtjptangetjen^ / baarfe 't ïjap? &*£ 25aatbg mee 

uptruftften. 3£e 3©ijben bereerb öp dammen en 

<épiegeïtjen$ ; be fttnbecen ©ifctj- öaften. 

•n a ^n nm ©entn$ in bit <©etoeft geen ïafttuagenbe SSeeften 

«en Mes de fijn / foo moeten ïjier alle jJBenfcljen ober Eanb te 

Menfchen boet gaan- .gis* ban een ©jeembeïing bermoepb/ 

en toil ï)p aan eenen Wilden een $Be£ fcgmften / foo 

faï ÖP terfionb aanbieben / ïjeni te bjagem 3£it ïjeö 

ift mp öier meer ban eenmaal laten boen / biftmaaï 

een geljeeïe Franfche mi)l toeg^ W$ ift ïjaar ge* 

boob / toat te rufïen / foo gabenfe mp tot anttooojb: 

^iet gp on£ boo* foo bertoöf b aan / bat top moebe 

fouben toerben £ 'ft 3©ou u toeï een geïjeelen bag 

lang bïagm / fonber ruften,. W$ top bit ïjoo?bi>n / 

moefteir top baar ober ïagcljen / en te gelijft on£ 

bettoonberen ober beefe ttoee-öeentge Celïenaar^- 

Üatuueïgfte trouto en lief be \$ öaar geltjft aï^ 
aangeboren. ® en tmm fcïienftt hm anberen bage* 
lp^ ©ifcïj / 3Mbö?aab / #0$ / en biergelijfte bm* 
gen> 't & oet öaar feer tore / batfe firn fouben / l)a^ 
ren jgaöuur pet^ t'antè^eeltenban't geen sp inboor 
taab öeböettv Cegeng be ©jeembeïingen fijnfe eben 
foo topgebig afêtegeng- be öare ; 't toelft bit tooö'j* 
öeelbftanöebeftigen* 

<^n 't tïjienbe Hoafdftuk fteb ift betïja&ïb / Ijoe 
ift/ en noeïj ttoee anbere Fran^oifen, in lebend-gebaar 
ftonben/ toegeng b'ontmoeting ban een feer getoet 



op liarcn 
iugg% alsfc 
vermoeyd 
van gaau 
fijn. 



Hare na- 
tuerlijke 
trouw en 
liefde fee* 
groot. 



Meedelij- 
den met 
d'ongeval- 
lige/of 



JOHANNES LeRIUS, IJT 

big-gtoote ï$aagbi£ ® oemaaïg berbtoaaïben ton 
rniböen in 't 2Sofcïj / ttoee bagen lang omf toetbenbe 
met groote ïjongerïtjbing, Cpnbtijft quanten top 
bp't <©o*p Pano, toaarin top tebooren getoeefïtoa= 
ten» &m toienbïp ontftugen on& be Wilden 1 , en 
beeben onë bed goeb& ï©ant on£ ongebaï berno- 
men öebbenbe / en be gebaren ban on£ yptgefïaan / 
foo ban be toiïbe bieren / aïj* ban be Natie Markayas, 
bfeon^bnna in ïjanben fjab geftreegen / om on$ te 
flagten en t'eeten : ban notö ïjaar toonben/ öoe jatn= 
raerïijft onfe ï|npb toa£ gefcïjeurb boo? be $$&$* 
nen/ boojtoeïfte top öabben moeten gaan / lietenfe 
foobantg een meebogen en biep berbnet bïrjïsen/ bat fft 
geen tooojben ftan binben / om een berbeeïbmg baat 
ban te boen. <£en groot onberfcftepb iftt tuffc&m 
onfe gebepnfbe en Jaar opregte ïeeb-betupging ; 
toeïfee top bocö toiïbe en groobe iBenfcïjen noemen* 
^P tofeffcïjen on£ be boeten met fupber SMter 
af/ enfettebenon£peberineen<§>ïaap-neL ©oojt£ 
bebal be Jlf up^babee / on£ eeten booï te fMïen / om 
on£ te berquiftften* §>p b?agten on£ ban 't befïe 
batfe öabben / 3©iïbb?aab / <©ebogeït/ ©ifcl) en 't 
nntgeleefenfle <©oft / neben^ 't ö.eertö&fïe"3©o*teï- 
meel/ foo goeb aï£ 't ïioojn / baar top on£ 3©it* 
te&?oob ban baftfeen- <©oe be nagt aanquam / beeb 
be ^npétoaarbfe ïüinberenban on£ aftoijfen / op 
bat top bfeg te geruftee mogten flapen. '£ |Ba?gen^ 
b?oeg quant ïjp bp ongy noemenbe on§ fijne befïe 
biienben / en b?aagbe/ of top ooft toelgefïapen 
ftabben ? 3©p anttooojbben / bobenmaten toeL 
^oe3epbeöp : itofïnoeï) toat/ toant (ft Jjebgifïe- 
ren genoeg bemerfet/ bat gp feer bermoepb fijt ge= 
toeefL ïtojtlpr / ift fon niet genoeg ftonnen upt^ 
b?iü*en bebjienbïpïjepb / met toeïftefe on£ ontffn^ 
gen / en tracteerben* 3fiï£ top ober Hanb reuf ben / 
Öabben top aïtijb een pafeje 3©aren bp on£ ; 't toeïft 
on£ bp be Wilden eben foo toeï te pajS qüarti / al£ bn 
on$ 't gelb* <©oe top on$ affcfjepb namen / fegön- 
ften top be JjBannen iBefien/ j&cljaren/ en 'My$* 
tangetjen^; be3©i)ben ^piegeïtjen^/ ulammen/ 
Ürmbanben / en<©ïaféne-Coraiien; be gongeng 
K 4 ©ifc&* 



gebrek- 
lij den de. 



Sonderling 
voorbeeld 



van hare 
meede- 
doogen ea 
viieiuÜijk- 
heyd , 



aan onfen 
Schryver,en 
desfelven 
Medgefel- 
len ge- 
toond. 






'M 


Vooxbeeld 


H'lll 


hoe hoog 
de Wilden 

een Mes , 

en andere 
Ihuyfte- 
*/ea agten. 


1 


Uytfteken- 
de getrouw - 
lieyd. 




Koitswijlig 
en aan- 
merklijk 
Geval, 



onfen 
Autheur 
bejegend 
met eenen 

Wilden , 



15* Schipvaart van 

©ifeïjangeïen ;toeïfte dingen ban öaarfeerïjoog ge* 
agt toerden. &it öier een ©oorbeeld baat ban, 

Ceng in een ^o^p fïfnbe / bad mijnen ï$up£toaarb 
nip/ öembocï) te Uïiïiea feggen / toat ift in mijne 
Ca eö ïjad. 5l&f>aalöe.aUeg toatiifi ïjad upt/ en 
ïepde 't o?öentïij« nebenj» maïfcaudet\ $fp bertoon- 
berde fig boben maten feer ; dep andere Wilden tat 
fïg/en fepöe : <© mgn liebebjienben / ïjier fïet gp/ toat 
boo? een dierbaren 45aft ift ïjeb geïjerbergd* ligtlijïf 
i$ Ijkt upt af te meeteti/ öoe bobetmiaten rijft öp moet 
fijn / nabien öp fuïfte groote &cïjatten öp (tg b?aagb. 
Ui htfz 3©arm befïonben aïïeenlijft in feé |Be|fen met 
bonte ï$egten/ fep Stammen/ b?iej>piegeïtjen£/en 
toepnige anbere bingen ban feer geringe toaarbe/aï 
tTamen geen ttoee ïïijfcgöaïer^ toaardig- <3Ift bereerbe 
mijnen |f up^toaard een |Be^ / 't befte onber den 
i| oop / 't toeïft öP foo öoog-toaatdig ïjieïö / aï£ pe* 
mand bp on£ be fcofHijftfïe Woudene Sieetenfou mo- 
gen dom 

<©elpfe fjare bpanben tet doob toe betboïgen / foo 
öeminnenfe baar.tegen$ ïjare bjienben op 't upterfle / 
onber toeïfte ooft top toaten* Cer foubenfe aïïerlep 
ongebal op fïg feïben laben / aï$ ïjare bjienben niet 
boo? beïeebiging befcïjeimen* 

Cen$ ecfjter liet fjet fïg aanfïen / bat ift onder öaat 
in boob£ gebaar fou geraaftt öebben, #p feeftere tijd 
quamen fe$ onfer Francoifen gebaïïiglijft bp een 
in 't ®ojp Ocarantin , om baar dien nagt te blij* 
ben* Cor tijbberbjijf feïjooten onfer b?ie tegen$ b?ie 
meteen 28>oog ompji}^ ^ie 1 berïoo? / fpu tó- 
diaanfche ïfoenberen en anbere ütoft tot b'lbond* 
maaltijd moeten ïetoeren. gift en mijne ttoee 3jBed= 
gefeïlen berïottn 't JBebfpeï. dingen berïjaïben ïjee* 
nen/ om te firn/ toaac top hoenderen fouden mo* 
gen ftrijgen. Cen jongen / met on^ upt Frank- 
rijk in America gf&onjen/ bejegende mp/ en toee^ 
. mp een Indiaanfche Cudbogrï / feggenDe / neembfe 
mebe/ gp tondfe fofer na de Wilden betalen met een 
jlfêeïf / of pet anber^ <ift deed foo ; fïoeg de ©ogeï 
dood/ namfe bp den (jaï^ / en b?oegfe in de %$ut/ 
baat een groot deel Wilden tlempten; bjagenbt/ 

: toim 



I 



JoHANNES LERIUS. I53 

tuien bit3£iettoebe]fjoo?be/ ift toou 't öem betalen- 
Cetfïonb anttooo?bbe eenen ouben met een geftonfi 
boo$oof b / bat öet fijnen €nbbogel toa£- g|ft 
biaagbe / toat ift öem baat boo? fou geben ) ïlfp 
epfeöte een |Be£, ^ftöaftöem, ^pbegeetbeeendiensEad- 
beeter. f|ft boob {jet öem aan. ©oe toou öP een am Hf d ^ d 
bec bing* <©it toa£ een ongetooonen epfcö ; ooft öab ge fla g cn , 
ift 't niet Jbepbe beröalben / ÖP fotr met 't |Be| te en meê 
b:eeben fijn; toant petanbet£ toou ift ö^nt niet ge*§f™™™> 
ben, ;©e Coïft maaftte mp beftenb / bat ben Wil- beSinf 
den feet toornig toa^; en baarom fïonb mp toe teaanbic- 
fïen / bat ift 't begeetbe beftomen mogt gjft leenden dende * 
't ban ban be gemeïbe jongen / en ïebetbe öem 't 
geenöpgeëpfcötöab> ^oetoouöP 't ooft niet <3ft/ 
toat betgtamb / bmagbe / toat ÖP ban öebben toou ? 
'ft 3M / ïiet ïjp öooren / u boob flaan / geïijft gp 
mijnen Cnöbogel ïjebt gebaan ; bie mp 't ïieffïe 
ban al mijnen boonaab Vua|S / a»ï£ boouij b| be&oo?b 
Öebbenbe mijnen ïieffïen 23>?oebet. 

Ua beefe looojbenöaaïbeïjpeen ftnuppeï ban fe£ Maar va a ij 
boeten lengte / en bjepgbe / mp baat mee tetoiïïen ^3i c ^d tt 
booben. 'ft Wktb boben maten feet-betftöiiftt 3©Pwi«d, 
vnaaftten beele tooojben b'een tegen£ b'anbet. Mz* 
manb bet anbere begeetbe b?eebe tufteften on^ te ma* 
ften, «Kpnbftjft ïepbbe flg bm Wilden , bie ben gant* 
feben bag gefoopen öab / en bjonften boa£ / in fïjn 
ï|angbeb neet / om te fïapen, %k baat tegen£ be- 
gaf mp met mijn <*Melfcöap tot be IBaaïtijb. 3Ne= dal j *>? h«a 
ten gantfeïjen Alarm toa^ maat enftel joft getoeeft. flLnwou- 
3©ant boe bm Wilden toeet ontlnaaftte/ bttb ÖP 
mp baoj tenm anbeten aanfeggen / bat ift fijnen 
ïieben J>oon toa£ <©at ÖP fig maat alleen foo 
grimmig tegen^ mp Ijab aangefielb / om te fïen/ 
ïjoebanig ift mp tegen£ be Portugeexen ( Ijaat' eeu* 
toigebpanben) en be Markayasfn bm <©o*log fou 
bettoeeren ( toant ift öab mn in pofhiut gefieïb / 
om mijn lijf te betbeebicren )« #nbettuff c&en / op f chter **- 
bat ïjp niet toeet fuift een boetterp tegen^ mp of k e e x n £ 3 . 
eenen anbeten Fran^ois mogt aanbangen / bttb ift 
Öem toeeten / bat ift fuift een ©abet / bie met een 
ftnuppel fijnen J&oontoou probeeren, niet bannoo* 

K ƒ ben 



m 



doch met 
grootc 
fchrik van 
Lerius. 



iJ4 Schipvaart van 

ben öaiX <©ni öem ooft te toonen / fjoe feer bit toerft 
tttpberbjoot/ gingift beboïgenbe bag in een^ut/ 
baar öp ffaooft öebonb ; bereerbe aan alïeeenige 
JlBeffen en ©ifeöangelen/maarïjem niet^metaïïen* 
ïfiee ftaat aan te merften/bat b'oubfïe onber tjaar/ 
bseïfte boojtijb^geen 25yïen / jBefTen / enbtoge* 
ïpe bingen geïjab tjeööen/ en nu getoaatfïjn ge* 
too?ben/ toat boo? een groot gemaft en boojbeel sp 
baar ban treftften hi • t ftïobenban ï$out/en 't betbaa^ 
bigenban ©yïetren SSoogen / be jonge geburigbec* 
manen / beFran^oifen toeï tetraöeercn , en niet te 
MttbiQtn I maat in tegenbeel aïïe Cere te öetoo* 
tien/ om 't nut beefer bingen / teeïftefe ban öaas 
feeftomen moeten / niette beoefen* 



XIX. Hoof 



D S T U K. 



Manier 



van Steken 



Wilden, 



Artzen der Wilden. Siekten onder defelve. Hoefe op har« 
Sieken pafTen. Geween en gehuyl over eenen Dooden. 
Begraving harer Dooden. Seldfame Ceremoniën daar 
ontrent. Verfcheydene andere Aanmerklijkheden. 

TCn bentipMlltjnei: Hiftorie ban b'Americaan- 
fche Wilden fïaat mp nocij petö te feggen / ïjoe* 
fe öanbefen ontrent ïjate <§>ieften / en inat fïg toe* 
bjaagb ontrent jfjareboob* 
3©anneer pemanb onbet ïjaat ftranft baerb / en 
te geneefen aantoijfï/ toaat be quaaï fit / of te^töeïfter pïaat£ 
onder de ^ ^ n ge tj 0e ^ / f 00 f üpgö ^ ^jgfen alberbefïen 
b?ienb befeïbe met fijnen monb* ^omtgb^ toerb 
ïjetooft gebaanban eenige Hanbïoopetó /öp &aat 
genoemb Pages , foo beet aï^ Hitsen / öf<0enee^- 
meefïer^ 't %fê*tm anöere foojt ban jBenfcöen 
■•aïgöe -Caraibes , ban Vuelfte Sier booren i^ gefp?oo* 
ian. <©eefe Pages getetrboo; / batfe be fmerten upt* 
fupgen/ en Yiebenbetïangen normen. '' 
^eefe Wilden öeftomen fomtijö^ Stoostfen / en 
de Braziiia- anberegemeene^ieftten / boeïj nkt foo fïet'ft / noeïj 
foo biftmaa! al£ öp on£ be JlBenfeften onöertóojpm 
fijn* ©nbertuflcöen öeeftmen öp öaat een <©uaaï / 
toeïfte niet genee3en ftan toerben / genaemb Pians. 
<©emeen!ijft ontfiaatfe upt öertriïjcpö / outugt/ 

en 



Siekten by 



JOHANNES LERIUS. IJJ 

m toellufï, «Ebentoel ïjeö ffc gefïen / bat ooft jonge 
Siinbeten baat meebe Mjtbt ftjn getoeefi 't J|| 
een foo?t ban &inbetpoftften ; toeïfte blabettn epnfc / 

lijft een bupm bift toetben ; obetloopenbe 't geïjeeïe 
Btigcïjaam / en ooft 't aangefïgt 

3£ie ban beefe quaal aangebaïïen toetben / fttö'seckcre 
^m eben foobanige libteeftenen/ aï£ bie bp on$ ben u ^ l > r aJ * 
Fran$oifen, of Spaanfche Pokken ïjeb&em «Benen ^dendie 
bet Normandyfchc Coïften in bit <©etoefï / bie gsbt^ van de vuy~ 
tig met bet Wilden jonge ^ocöteten in onftup^ fc pokken. 
ijepbïeefbe/ öeqttam fijnen betbienben loom <g>ön 
gantfcöe%igcöaamluierbroobanigge(leïb/ bat öp 
fc&een obet al |Beïaa$ te fijn ; en btfyitlb baat 
ban foobanige ölpteeftenen / batfe nopt toeet bet* 
b?eben ftonben tooien. ® eefe ©laag Soubenfe boo? 
ö'aïbetatgfïe, ^ocjfj ift fteere mp nu toeet tot bet 
Wilden getooottteu ontrent ïjate JMeftem 

^efeïbegebenfegantfcpjftniett'eeten/ tm fpöp Haar feid- 
't felbe epfcöt / al fou §P ooft betfmagten- ©f f ?* 1 ?, bc - 
f cjfjoon be fttanftöepb ten ftoogfïen gebaatlp § / foo £ e f c by de 
Öouben ecïjtet baat om be <©efonben niet op ban 
fingen / fp?ingen / en fuppen ; ja öoe 't atget mét 
ben patiënt toetb / öoe fp 't meetbet boen ; fulftet- 
toö$ / bat ben JiMeïien boo? öaat getaaé en ge* 
ftoarm toel onfinnig toetben / of geïjeel om 't ïe- t 
ben ftomen mogt Cbentoel ftlaagb ïjp niet/ aï^ 
toel toeetenbe bat ÖP niet£ baat meebe fou ftonnen 
bettigten* 

flnbien ïjp fïerft / en $ ï)p een ïfup^babet / foö Gchuyi ca 
betanbetb ïjaat <H5efang pïotffp in een geïjupl en ge^ £ ctie j; als: 
fcïjjeeuto. W$ top tet fuïftet tijb etgeitó in mi 21 ™~ 
©o?p quameri / om baat té beotagten/ moefïen woivcn.ais. 
top of boojt tepfen / of bien nagtfïaapïoo^ booj^ <i c fieke 
fceugen» HBeefï moetmen fïg bettoonbeten obet be fteïfu 
3©i)beu/ todftetgeöupï en gefcöieeuto bat ban een 
ï$onb of J©oïf feet gelijft i& ^e ftïagt / toeïftefe 
met een öebenbe fïem boojtfnengen / i$ buf Danig* 
■ ■ 3$u $ ÖP boob / ' bfen aïöetbappetften -ïjelö / tiïe 
on^foo beele bpanbenïjeeft toegebjagt/ ómöefrfbe 
t'eeten, <©an beginnen b'anbete : <® bien getoefd 
bigen^Iaget' ! <&bim öeetlpen ©ifleïjet! © bien 



Hoedanig 
de Vrouwen 
in Bearn 
hare doode 
Mannen 
pleegen te 
beklagen. 



Hoe 't de 
Wijven in 
Cafconje 

maakten. 



Vervolg van 
de klagten 
der Wilden. 



Hoefe hare 
do o den on- 
der dompe- 
len. 



1 5 6 Schipvaart van- 

öappetttl §>lauttï Öec Portugezen en Markayas. 
Éöjttpy b'eenebermaanb en bertocntb'anbete om 
te Wagen, 5>p batten malftanbet met b' armen om 
be feöouöeren / en ïjönbeh niet op ban Magen / tooi 
b&t ben oberieebenenuptgeb?agentoetb. 

<©u£ maften 'tbeefetoilbe 3©ijben geïp bfeban 
Beam, toanneerfe öate obetlebenejjBannenbeftïa* 
gen/ toepenbe: Lamiamou, la miamou; cara rf- 
dent oeil dcfplendou : Camaleuge, bctdanfadon. 
Lo mé balen, lo ni esburbat ; mati de pes:forttard 
cougat. ^atië: Mijn lieve vriend, mijn lievevriend, 
wiens aangeiigt foo vrolijk was , wiens oogen foo hel- 
der en klaar waren. Gy , die fulke fnelle becnen had, 
die foo wakker kond danfïèn ; die een fterk en dapper 
Held waart; die 's morgens vroeg opftond , en 'sa- 
vonds laat te bed gingd ! $Baat be 3©ijben in Gafcon- 
je (tentgbebanLerius) maaftten'tnocfjfïimmer/ 
enbeeben'etbe bolgenbe tooo?ben 6p: Yere, Yere» 

O Ie bet, regenadou, 6 Ie bet; iougadon qu' ; foo 
teeï aï$ : Hey , hey ! hoe manlijk kon hy fwceren 
en vloeken ! wat een Spïtsboef was hy ! ^©it ïlier / 
totberïnftiging bt$ Lcefcrs, tnffeften geboegb fijn* 
be/ fteeriftmptoeettotbe 3©ijbenber Wilden. 

(Cot ïjare öier boben betöaaïöe fiïagten boenfe 
nocöbeefe: IHtfg&pöoüb; nutéöpboob/ bietop 
tegentooojbig öeftïagen, Witt opanttooojbben.be 
IBannen: ©ep/ tjp^geftö?ben/entopfunenöem 
niet meer fteit / tot bat top met ïjem ober 't m* 
betgtefuïïenbanflenen fp^ingen/ geïijftonfe Carai- 
bes on£ ïeeren. $ocïj beeï atibere biergeltjfte bingen 
ïjangenfe baat aan ; en bit geljupl buurb ontrent 
fe£ urenlang; toant ïangec ïatenfe ïjare g^ooben 
niet onbegraben leggen. 

©aar na ttiaftenfe een fttipl / niet in be lengte/ 
geftjft &p on^be getooonte \$ / maar tonb / gelijft 
een groot ©at. ^etten'ec ben booben ober epnb in/ 
enboen'er banlarbe ober. €en^np£babeetoiftfte* 
ïenfe in ft jn ,§ïaap-net / en öegraben Ïjem in 't mib* - 1 
ben ber §nt % eggen ooft bp ïjem in 't <<B?af ffine » 
©eberen in anbere bingen toelfte ÖP in Mn ïeben ïief 
geftab/ en fjoog geagt fyuft ©e Wilden in Peru 

ïjeöbeu 



JOHANNKS LERIUS. IJJ 

ïjefcöenbe getooonte / batfe bpïjate geflojbene ko- 
ningen en Caciquen een groot beeï <©öuö / ^ilbet tn 
Cebele <0efteenten in 't 45?af ïeggeiu ©e Spaan^ 
jaarden , beefc halten openenbe en boojf oermenbe / 
ïjeböen'etmagtigèapöommenuptgeöaaïö. 

Cfebetb ben ttjö / bal be Fran^oifcu in 't ïanDHardnd*. 
betTuppin imbas fijn gekomen/ fjebbenfe iiictttoft^JSSf 5« 
\x\M meet in fjate <0?aben geïegt / maat jig begeben wuden, dat 
toteeubtoaa$?obetgeloof, ^p öouben 'töMttooï/deboofe 
bar ben Aygnan ( boofe <®eefï ) / inbien öp in b'eet- £"££? 
fle nagt na be boob ban een SBenfcï) / geen Jbpt> n cn fou 
ftn bp 't <0?af bonb / bat felsen fon opgraven/ en opecten, 
oueeten- ©erfialtoeri fettenfe Vieeïe aarben ©aten 
met betteflpfïe ftofïtoanbebefïeBiftö/'tïeftfteïfte 
Weefcfa/ nebeitó't öeetïprte3©o?teï-meeï/ooftöa= 
ren b?anft Caou-in , wmöom 't <0?af tjeenen- <©eefe 
©ffetöanbe onberijoubenfe / tot batfe oojbeeïen / 't 
boobe%igcöaambetgaanteftjn> ..... 

^n toefen toaan fïjnfe feet betflemt 8etoo?ben/^^ 
boo? 't bebnjf ban eenige Normandyiche Colfien / f en b /> ti 
bie beefe &Pöfen ïjepmïp Wegnamen / niet een / Graf dei- 
maatmeenigmaaüjtet infiggeltjft njaftenbe b'JW-den. 
gob^-Prieders ban ben Bel te Babcl. ^oo ftem t£ 
bit bpgeloof in ïjaat geluo jtelb/batfe/fcöoon tup ïjaat 
biftmaaï '£ mojgen^ toonben / bat be ^pitfen / toel* 
ftèfe '& abonb£ bp 't €fcaf öabben gefieïb / baat troeft 
in 't geheel (ionben / ec&tet niet te betoeegen toaten/ 
om ban öate btoaüng af te fïaan ; öetjalben alleen 
eenige toepnige- v . r 

3©anneetnube Wilden ojpbeboo?öeenenge&oo^H°^^ 
betoi$öate jutten na een anberepïaat^ behagen/ ^ andelen> 
foo maftenfe obet be^Bjaben een ©eftfel ban 't iteupb wanneerfe 
Pindo. l^etöalben be gtene / toeïfte boo? 't Hanb hare Hut- 
toanbelen / 't felbe ftfet en gintftö geïp m een ft etifc £* ™ 
Öof fïen. 38$ be Wilden fotntijb^ boo? be SSoflcïjen * 
gaan / en een 2Segraafni£-plaat$ ban tmm btx öa* 
te geblaat toetben / öeffenfefoobanig een gefcï)?eento 
op/ batmen 't ban bette Ijooten fean. 

<©m benLeefer een fttempjoefjete geben banbeYetweymg* 
^pmafe bet Wilden , fob fal ife eenige beelen be£ 
HBenfcöïpen 3iigeöaam£ in befeïbe boojfleïïen. 
't 3©oojbChé beteeftenb mijn* Che- 



die ook 
veele 
woorden 
met de 
Grieken 



gemeen 
hebbe. 



158 Schipvaart van 

van de Taal Ché-aué, mpnïjOOfb/ of jfjap?. Ché-voua ; mijn 
der wilden, aangejlgt. Cbé-nembi ; mtjnooten. Ché-refla ; mgn 
oogen. Ché : tin; mijn nei#. Ché-jourou ; mijn 
monb» Chê-redmiua aue ; mijn baatb. Ché-afTeoc ; 
mpnteL Ché-poca; mfjnÖOjfï. Ché-atoü coupé; 
mönaató* Chéreüire;mtjttÖiiïen, Ché-inua; mijn 
atm; Ché-poncu ; mijn binget* Ché~reguic ; mijn 
Öupft- Ché-reduponam ; mijn ftnie / de Ghé-raup 
mijn©abet- Ché-fi; ntijnilloebet, Ché-rayt ; mijn 
©ocïjtet/ de* 

gbtmt te \&tttm / bat be Wilden beeïe tooojben 
met be Grieken gemeen Seööen* 

XX. Hoofdstuk. 

Oorlaak van 't vertrek des Schrijvers uyt Braz.il. Villagag- 
nons afval van de Gereformeerde Religie heeft veroor- 
faakt dat de Franfoifen America niet konden behouden. 
Tijd des vertreks. Voor oogen (taande Schipbreuk. 
Eenige keeren weer na Braz.il 3 doch tot haar verderf. 
D'andere komen in een woed Eyland. 't Gebergt van 
S. Rochus* Verfcheydene andere aanmerklijke dingen. 

Ï^bien pemanb begeetig i$ te toeeten be <ö5*onb~ 
oo^faaft ƒ toaatom top America toeetbetïieten/ 
foo falïjpftg geüeben inbagtig te maften 't geen. top 
boojbeefenïjeb&entietöaalb/ namentlijft/ bat top 
banViliagagno tosetben betffooten ttpt 't €pïanb/ 
't toeïftïjpïjab ingenomen/ na bat topagt maan* 
bm tijb£ baat in toaten getoeefï ; om bat ïjp / ban 
be Gereformeerde Religie afgeballen fïjnbe / on$ niet 
tot een bietgelijften af bal fton btoingen, 

3©p begaben on$ betljalben op 't bafte %anb/ 
ttt linftet-jijbe ban bm geeöoefem Ganabara , on- 
tfönteenïjaïbemöïban't J>iöt Coiügny; baat top 
on^ttoee maanbenïangopïjielben/ in eenige i$iit* 
teii l boojtijbéban beFrangoifen opgetegt/ tot ge- 
maft ban be ©ifcfj-bangfï. 

Cbentet feïbettijb quamen tot tm$ Chappeilseus 
enBoiffius , bie top bp Viliagagno dabben geïaten; 
bocjfj ban ïjem afgebafïen toaten / om öefeibe oo?- 
faaft a\$ top / te Wttm / om fijnen afbaï ban be 
Religie , en fijnen ötoang/ om oti# befgelp^ te boen 

boen- 



Oorfaak 
van *t ver- 
trek des 
Schrijvers , 
en eeniger 
andere 



uyt Ame- 
ïica. 



Accoord 
met den 
Schipper, 
die haar fou 
overvoe- 



JoHANNES LeRTUS. 15^ 

boen, '©eefeöepbe namen top toton^ boben on£ 
getal ; taant top toaren aïteeb^ met ben ^cïjippet 
ober ten geltomen / bat öp boo: 600 Franken , en 
een befiemb beet ban ©oojcaab /ón$ fon obetboeren* 
<©ocljeeitopboo?tgaan/ moet ift ben Lcefer , tot 
't regte berfïanb bet faften/ onbettigten ban v\ivk 
gagnons jfjanbeï ia America, en ï>oe öp fïg bjoeg/ 
aï£ öp aan on£ 't affcfiepb gaf. 

$fp fïelbe ftg aan in bit <©etoefl a$ &oningïpen 
<©efant/ ofliebet <ö5eboïmagtigbe* Reenen baar 
aanftommben Franfchman berfbe/ fonbet fïjnbei> 
lof/ pet£ ojbonneeten, Üp gaf on$ een gefcö?ee* 
beuPafpoort , bat top toeet.na Frankrijk mogten 
baten ; en fonb aan bzn ^cïjeepg-patroon een 26tf efif 
Öem öerigtenbe / bat ijp 't feïbe öab toegelaten. 
®itgefcrjtebbetertotjl 't ^cïjip xml\ op SEnftetiag 
aan bm Seeboefem ban Ganabara. Ce grip gaf 
ÖP aan üm gebagten Patroon een ftifïjebol 23?ieben/ 
gefcïjsceben aan fline b?ienben> 't ^eïbe toa£ om* 
flagen met getoafclfjt groeft / boïgen$ *§cöeep£- 
getooonte. <©nbet beefe 25?ieben öab öp ïjepmïgft 
gemengb becrabetïpe «^c&iften / en een gantfcö 
Proces tegeng onf / öebeeïenbe b'eetfïe üsoningtpe 
<§>taat£-bienaar£ in Frankrijk , of bet felbeconber* 
too jpene / be öanben aan on u ë te leggen / en oné te 
boen betïnanbben/ al£ ban öemboo? Ketters bet^ 
oojbeelb- ^it toajf ben loon boo? ohfe gettontoe 
bienfien. 

^©e^eereecötetfteetbe alïe£ om/ foo batbiton^ 
tot grooten ttoofï / maat Vüiagagno tot feec giWe 
fmaab gebijbbe, <0p ben 4 Jauuarius Anno 1578 
gingen top t'jcïjeep / gelaben fïjnbe met Brariiïen- 
hout i Indiaanfche Peper , Cottoen , |Eeitïiatten / 
Sagovins, of&lepueSBpen/ Papeganen/ fc./toel- 
fce bemeetïebanön^ bp tiM Öabben ingeïjanbelb, 
#n$ &q$fr toaÈ genoemb Jacob*a. ftnbien Villa- 
gagno öeftenbig.fjp be Religie toa^geWeben/ öup= 
ten ttoyffel fouben toel tïjien bupfenb perfoonenupt 
Frankrijk (lg na Bra^il öe&öen begeben / en bug 
magtig genoeg getoeefï fijn / om bit ïanb tebe* 
fcöermen tegepfS *e Portugezen , We 't felbe fto?t£ 

ï)iet 



Handel vaa 
Villaga- 
gnon , 



Waar doos 
de Koning 
van Frank- 
rijk 



Brazil, e^a 
andere 
Deelen van 
America 
heeft ver- 
iooren j de 
Portugee- 
zen daar 
van meeilcï 
fijngcwoi* 
den. 



1 



- 



160 



Schipvaart van 



d£ Frnnfche 



Voortee- 
kenen van 
ongeluk op 
de LKeys. 



Gevaarlijke 
Oorden , 



©p deefe 
Vaart. 



*t Schip lek 
geworden. 



ïjier na ïjeböen obettoeïötgb / 't toeïft 
IBajefiept ftab tonnen behouden* 

<©p bm gemeïben 4 Januarius sepïben top af / en 
öegaben ong op be tooefie toijde Wefterfche Zee , 
fterft 4f perfoonen ; toant 't toa£ maar een fcïepn 
Hafï-^cöip. ®e Capitain toierb genoemd Baidui- 
nus. 't ^eïjeep^bolft toa£ is in getal gin ben 
aanbang onfee rep£ lag oti£ pet f toaar£ op 't ïjett ; 
en foo öaafl top in 't <g>cf)ip toaten getteeben / toer* 
moebben top een aanflaanbe ongeluk. Wt meefïe 
onbee ong fouben nopt toeer na Frankrijk fijn ge- 
fteerb/ inbien Viiiagagnoon£nietl)ab tojfllen btoin^ 
gen / onfe Religie af te f toeeren. 2Supten bit fott m 
ooft beo; mijn perfoon geetnedaatgeblebenljeöben/ 
bp foo betre ik <©od baat ïjab mogen dienen na 
mijn «SetoifTe ; toant ift tooonbe baar in ten goed 
to?ugtbaar ïanb, €n bi&maat ïjeb fft getoenfeftt / 
öoe ift mp toeer in Frankrijk betoont) / bpb' America- 
nen te mogen fïm/ aï^iSmperinnerbe/öoetoelöet 
mp bp ïjaar ging ; al£bp tueïfce tfe beel meer trouto 
en opregtigïjepb fyeb öebonben/ al^bpbenmeefien 

ï)OOp onfet Franfche $Boub-Chri (lenen. 

<5|rtden aanbang onfer föepp' moefien top ober ge* 
baarlijke <©o:ben öeenen jeplm; bol ^teenftïippen 
en ^anbbankn / toeïfce fïg ontrent 30 Fmnfche moe- 
ien in be ^ee uptfireïtfcen / berljaïben be ^cljipper^ 
foo berr' a$ moogeïijft i£ baar ban af toijften. <©ocfj 
be Mnb toa£ te flap / om op be fcooge Ztt te ftomen/i 
en deefe penjMen t'ontgaaii* %\$ top nn feben bolH 
Ie bagen boo? be geegolben gintfeï) en ïjertoaatt^j 
toaren gefoeben/ fonberbeeïgetoonnen te öeböen/ 
gebeurben 't ontrent mibdernagt / bat 't ^cïjeep^ 
boïft beurt om beurt 't toater / 't toeïft onber in 't 
^kftip toa* gebjongen / uptpompten / boïgen£ 
getooonte, fjfeaar pe lang fn met beefen arbepb 
aanöielben/ eeïjter fcondenfenfët ten epnbe ftomen. 
35e Stierman fjier ober bertoonberb / begaf fïg na| 
beneeden I om te fïen toaar 't paperen mogt : 

©oe bebonb öp / bat 't J&eïjip een barfï fyabUj 
ftomen/ bnnaboftoater toag ; en alreeb£ begon te 
fmften- 3tigtïp ftanmen bebenften / intoatboo? 

een 



JoMANNES LftRIUS. i<$i 

êenberbaafböepbtop geraaftten / aïgtop/ b'een 
iioo? b'anbere na onttoaftenöc/ong In fuift eengroot 
gebaar bebonben ; niet anbe?$ ban be boob boo? 
oogen faaen/ en pebet oogenöïift fronben na ben 'uyteHte 
afgronb te flnften. «Êbentoel befltooteü eenige ber pcrykd » 
onfe / en baar onber ooft ift / on£ ïeben te be* 
fcfjertnen / foo lang mogeïp toaé. Ctoaaïf np* 
ren lang / ban miöbernagt tot btn miöbag/ öieïben 
top 't ^e&ip op met ttoee pompen, 't 3©ater b:onö SLTbfvd 
foo getoeïbrg in / bat bjp a\$ boben magt moeden daar te geas 
atbepben* <©oe 't feïbe bp 't BraziHen-hout toaé aan, 
geftomen/ toaarmee ong ^cl)ip infonberïjepb be* 
tyagt toa£ / liep ïjet foo rooö a\$ bïoeb upt be Jpmtt* 
pen» 3tl onfe ftragten fïriben top te toerft / tot bat 
top een goebe 3©inb öequamen / om toeer na 't üanb 
ber Brazilianen te baren / baar top nocï) niet berr' af 
toaren ; on£ ontrent ten eïf upren in 't geflgt 
quam ; en bertoaatt^ top onfe Ztplm rigteben. 

(©nbertuffeïjen bentoepben ftg 't «^djeep^boïft en om/t 
eenCümttemtan / foobanig/ batfe be grootfte ga- venfehoi^ 
ten meerenbeeï flopten mtt Jbpeft/ Hoob / tooïïêdem 
Haltenen/ en biergdgfte bingen / toelftetopïjaarin 
tneenigten toerepftten, ©oe ftonben top eenigftn^ 
ban onfen arbepb mfttn / aïreeö£ gantfrf) afgemat 
ïlinbe, JlBaar aï£ nu be Ctmmennatt 't &cftip aï* 
ïertoeegen befïgtigbe / bebonb ÖP 't felbe feer 
onö en toojmffteftig ; gantfet) onbequaait!, <0af 
tm$ berïjaiben ben raaö ban toeer te l^tmn baar top 
afiiebaren toaren ; en ö'aanftoomfr ban een anber 
^êöipupt Frankrijk te bertoagt^i/ .of een nietttó 
te boen boutoen, ©eeïe toaren feer fjarb öier tegen/ De sttór- 
boch be meentng bt$ £tierman£ toierb geboïgb ; m . in , bc : 
Me tatojeefe ffamö/ bat 't ^cïjeep^boïft mogt ber-^ c | n d ra d a °f 
loopen. 3©on berfjaïben üeber fijn en onfee aïïer eenige aan 
Uwtt in gebaar flelien/ banftjn ^rljipwetbebaarLand te 
ïij getaöene Snaren agter te ïaten. ^oeïj inbien Phi~ «***• 
lippus en anbere toeer na America begeerben / foö 
beloofbeljpöaar een 25prcïjfp baar toe* Phiiippus 
fepöe / niet toeer na Bra^ii , maat na Frankrijk te 
toilïen / 't toeïft öp ooft ai be fijne rieb; 5^oe b?agt 
tie^ticvuian toat airöer^ booit / te Wtttn / 't lm$ 

Tohan-ncsLcAujfc L* eetl 



Leriüs al- 
reeds in de 
Boot, gaat 
weer tot 
fijn geluk 
ïn*t Schip, 



Namen der 
geene , die 
weer na 
Brazil voe- 
ren. 



D'anderc 
vaienvveer 



in een oud 
bouwvallig 
Sc'iip. 



i6z Schipvaart van 

eengebakïgfte£ïep*f; 'tïagïjem opftjnijett/ bat 
öefeïbe ïangbutig fou baïïen ; toaat boot ban be Pro- 
vïande boo? foo beeï boïft niet genoeg fou fijn, <©fc 
ïijagt foo teel te toeege / bat fe£ bet onfe tor er na 
America fieeröeii ; toaat ban top niet feoben öe toten 
Franfche myïen af toaren» 

2B& toa^ eenen bet fé& 3©p totetpen onfe Bagage 
in be25oot; nebettó een toepnig 3©o?teï-tneeï /• en 
öjanft.- 3fn 't affcfjeph neemen ban b'anbere / fepbe 
cmtn/ bie öu Phiifppus toaé / en mpbp beftanb 
battebe : |Hj m u om d5ob^ toiï/ öïrjf öp on$ ; 
toant genomen / bat top in Frankrijk niet fconben 
aankomen / maat etgen^ in een €*JÏanö aangetyee* 
ben toietben /foo fou 'ton£ ecïjtet beeï berbjaagfijh 
liet fijn / aïgtoeetna Villagagno te teren /bp tof en 
ÜP niet beeï ruft fnït ïjebben* ©oo? öeefe toooiben 
toietb ifefeetooogen ; en bermffë men geen ïang 
<©efp?eft öietïïon öouben/ ïietift een goeö beeï ban 
mijne goebeten in be % oot / en begaf mp toeer in 't 
,êcï)i?x 28en Öttó / booj be booifïgtigljepb mijn^ 
b?1enb$ / geteöbet upt 't grootfre gebaat / geïöft ge^ 
po?bfaïtoerben- 

©'oberigebijf/ namentïrj&/ Petrus Bordonius, 
johannes Bordelius , Mattheus VerneUius , Andrcas 
Fontanus, en Jacobus Ballapus, . fïfn gantfeö tóee^ 
moebig en met tranen ban on£ gefrïjeuben / baten* 
öe toeer na Bmïi ; öaatfe epnbïp /na beeï tiptgefia-^ 
ne-moepte/ fep Vüiagagno aatiquatnen; biebe b*ie 
eerfi-genoembe / toegen^ be feeUjöeni^ bet Gerefor- 
meerde Religie , geeft boen om 't ïeben hengen. 

©erboïgen^rufïebentop on£ op 't feefïe toe/ en 
feegabenon^toeeropbe Ufoogeg'ee / in on^ oub/ 
öoutobaïïig £rf)ip/ toaat \x\ top meet be boob en 
ottó <®jaf / ban een geïuftftige oberftoomfl te bet* 
toagten fiabben. 

25oben maten groote moepte en atfeepb moefïen 
topaantoenben/ oni te geraken boo?fep &efcg?oom* 
lijfte jSteenfelippen en gebaatffj&e Jbaubfeanftm. 
©aarenöobenftoegen on£ be <©oïben engetoeïbige 
Wnimfi qthxxttnU be gejfjeeïe IBaanb Januarius, 
onopöoublp gtotfcjj en öettoaatt^ 't 3©atet liep 




JoHANNES LeRIUS. l6^ 

fög*anfgtaon££cï)fp/ bat top op elften bag toeï Groot ge - 
öonösrö maal na beu afgronb foubtn gefonften öeö- ™ a£ c » 
ten/ inbien ton niet geburfg 't felbe ïjabben uptge*;"£"i 
pompt/ t'onfet fcet groote afmatting* <©it toa£<Wpom 
geenen aröepb ban eenige upren / maar ban beele p«** 
bagen agter maïfcanber- 

«©nbertuffcïjen geraaïiten top nocïj ttointig Fran- $«» ee* 
fche mijlen toeg£ boatt. Wm toierben top getoaar ££ƒ ^; r 
eentooefïCplanb/ na 't uptetftjft gefïgtban forme vo n lt ^ im 4 
afê een tonben l|oo?n ; inden' olnftring' meer banvogcien. 
ren Franfche mi)ï groot. Certoijl top ter reg&röand 
baarbooj&p boeren/ fagentop 't felbe / onaange* 
flen ïjet in be r ïö©aanb Januarius toa£ / aïlertoeegert 
groen / en bol groene 23oomen : ooft gantfdj bo! 
©ogeleh ; toeïfter beele op oufê j&afi en geplen 
qitamen ueerbaïïen/ fïg lieten bangen / en met be 
Öanben ftreelen. <©u£ foumeii ong JMjip ban 
berre toel booj een ®nnf öup£ aangeften ïieööen. 

®e gemelde ©ogeïen biefzg Cplanö^ toaren ten Berigt ?m 
beeïen f toart / ten bztim afcljbertoig ; ooft toifagtig/ deftKe. 
en gefpsenMöbanöe nu genoemde bettoetu 30an* 
neetfe bloogen / fetjeenenfe taamïp groot ; boe$ 
aï£ togfe gebangen en gepïuftt ïjabben / toarenfe mi 
grootec ban een gemeene JiBufcïj. 

aiïQe&ttoee Franfche mijlen booitgeraaftt ftjnbe / Gevaar van 
toierben ton ter regter 3D^ getoaar fpit£ toeïoopenbe *? cn - 
fcöaroe JbteenMppen 'óooj een Cuianö. ©reeföm pp n * 
beröalben / bat meer andere Öiergeüjlse onder 't tóa* 
ter beróoigen mogten ftjn ; toaat oy m\* Jkl}ip itt 
ftüftften fou mogen fiooten. ginöien nu 't felbe ge* 
fcljieb toare / foo Ijaööen top bedoel getoeefi ban te 
gedurige moen te &e$ itntpotttpen$. 

^nden gantfcïjrn t$b onfer fötng I die ontrent i««nkn-. 
bi|f maanden lang gebuurd öeeft / Ijeöben top ner- f?$g?*- 
qm6 eenig Hanb betnoomm / beljaiben be nu ge- fi ; n . ftw 
imtöeCpïanben; toeïfte ectjter in geene Kaarren on* 
fer^ctjipliebenaangeteefenb fïonben; beelligtooft 
boosïjeenen ban niemand geflen toaren. 

Cen ennbe ber IBaanb Februarius quanten top öp Linie m- 

be Linie "ZEqui-noéKiü , UOCÏ) maar bjie Graden taai? qwnoAiak 

ban ftjnbe» |Baar bermit^ top aHveeb^. böftig ba^ 
L ^ gen 



léq 



Schipvaart van 



Be voot- 
raad begind 
te mirraé- 
ren. 



Grootc 
moeylijk- 
heden , 
gevaren 3 



en eenige 
byibnder- 
heden on- 
dei de Linie 
/Ecpino- 
&ial. 



Aanmer- 
king onfes . 
ScKaivcii's* 



gen op be baart öetoeefï toaten / en onfen ©oojraab 
ban Cettoaten aï b?p becminbetb toa£ / baat top 
öocö nocï) niet 't betbe beeï onfet iSep^ boïïn agt ïjab* 
oen / foa fïonben top in ttoyffeï / of top $ttg bril* 
bentoenbenna't^eöetgtban S. Rochus, ttaatee* 
nige Wilden toootiea/ om ban befeïbe eenige Pro 
viande te Mtonten- <èpnbïp boïgöen tota be mee- 
ntngbetgeene/ toeïfteboo? befï öielben f boort te 
baten / en bat top / om met onfen ©oo^taab bfe^ 
te ïanget toe te tomen / een beeï bet JjBeitftatten en 
©apegaapen fouben boobfïaan. 

Én 9 t bietbe Hoofdfluk onfet Reys-befchrijving 
ïjeböentop aangetoeefen J toat boo? gtoote moep- 
ïpljeöen men ïjeeft tipt teftaan /. toanneermen bp 

öeniEquator, of iEquinoQial- Linie ftOOtnb ; en ift 

hm upt epgenet etbatenïjepb gettipgen / bat ïjet 
eben foo öeftoaatïyft i£ / ban be Supb-#ool ( Po- 
lus Antaröïcus) bettoaart^ te tomen/ aï^ban be 
j|5oo?b-©ooï (PolusAraicus ). $fet fonber groote 
tuoepte&anmen; 'tfp ban 't j|?oo?ben/ of ban 't 
Supben/ ben oBPenaat naatbeten/ toegen^begee* 
golben/ toeïfte ban öepbe besöben fliptenen öjiipf- 
ftöen- ^an noclj toetten be Jköeepen bm toe- 
gang betïjinbetb boo? be SEHnben / toeïfte op beefe 
tjoogte ontflaan / eii banöepbe be ftanten ölafem 

3©aarom ban ooft be ^cjjipïieben / toanneetfe 
eenen Graad obet bm iÈquatorftjn geftomen/ 'tfp 
ban op beefe of geene 3#be/ fïg bjoïp maften/ en 
berquiftften ttietfpi|$enb?anft/ aï$ mtbeeïe geba* 
un m betljinbetmgen te öoben geftomen ftjnbe ; 
ooft tn öoope fïaanbe / batfe nu een boojfpoebigen 
boojtgang fuïïen öeböen, ©aarcnöoben gaan ban 
tW'.dScïjeepen beeï- geftoitiöer boojt/ eben geltjft be 
©oetgangerg/ toanneetfe eenSBetg afgaan, ©an 
be feer umttme ,#ntoeeten onbet be linie / tot groot 
Metfden gebaar bet Seebarenbe/ ïjeöiftbooj bee- 
ftn gefpjoofteiL 

Ban b'oo?faften ba nu betljaaïöe bingen / infon* 
betöepb ooft ban bm geftotnben loop bet ftieïen / 
toanneetfe ober be Linie fïjn geftomen/ entoaatom 
UWttj fcoogerban -'t %mb ftjnbe-/ 't feïbe niet 

ober* 






JOHA N NES LeRIUS. ï$t 

oberfttoomö/ - tuerti beerfttt^ gedifputecrt. MiitMé 
taan ötec ban fuift een epgeutlp betigt geben / öat 
eenen anöeten niet toat anöee£ baai- tegené fou fton= 
«wnfttfwnjBn. JMeenlijft ö'lïmagtige <0oö/ öie 
öe wepteöec3©ateren/ enöenftoaven ïaflöetlfiat* 
öegefcftapen geeft/ en noch toonbertöfi/ aaneen 
Niet tjangenöe/ onöetftouö/ ftjn beeft <ö5eöeuUTett 
openbaar. ' • J mnm 

<©oe top nu altaren tot ben equator nuanien/ Aai>merk - 
oblerveerde onftll grietman ÖOO? 't Aftrolabium öe U)kheyd - 

£?L s " h 2 ogte ; en örtonb / bat top enen op Den ban/ 
als; öe &an b'iEquinoaial rjab betepftt / onöec öe= 
feiöe ooft toaren genomen; namenrtjR/ ouöemo, 
20 Pan Martius. ©jt $ boo? al b|n toat" netente 
toaatöig^te ftouöen / en tot bien tto toe feet toen* 
nige toeerbaren. 

'ft 3©jl ban beeft faaft ïjfec niet totjöïoopig taauöe* Geweldige 
len j alleenïnftgeef iftpeöet te beöenften / toat tao? ' littc oniiM 
een getoelöige taittetop hier nioefïen tiptffaan / toni %&* 
lup öe£>on fnoerregt boben on£ hoof ö öaööen. éf 
toel op berfthepöene tööen öe£/aar£ öe jién nu tot 
öeeie/ öantotgeeneiteerftring (Tropfcus) ftoomo/ 
foo i$ öoch öe hitte aïöetgroofi onöet öeefe §>emef* 
ftreeft / 't fp öan te 3©atet ofte Hanö. 

üftftan nip öethalben niet genoegfaam bertoon= Soilde / ]ii >- 
öeeen/ ober't geen emen ( Öe £cö$tec bet Gene- f^L d 

rale IMorie van Indien lib. 4. cap. 1 26. ) fteeft gèfcftjé= tm 

be »/ b ' e A 0C Ö 000 ?saan^ geloof toaatöig ij?/ foo Zne «» 
tel ilt tart tonnen onöeebinöen / te toeeten / öat'"I?i 
range Spaanjaarden, afêfe öoo? feester ïanöfcftap ban fdri- " 
ï-cru troftften/ met grooteöebjeentöing betnamen/ 
öatft onöer öen ^Equator gneeuto fagen ■: ja / öatft 
oef toaarlp öe bol gneento leggenöe Gebergten 'at- 
mmxrni ftonöen. &&$ ïeebmfe foo, een grootc 
touöe/ öat fommige ftater IBeögefeïlen gautfth 
berbjoren toaren. 

3?' 3Mmen hier inbrengen öe fïeïïing ter I5atm.tr* Bedenk« s 
fiunöige/ öat öe gneeuto ontfïaat in 't miööen bet des Al >- 
A-ugt/ foo taan ift echter niet bebatten / hoe ftilft^ r! u " 7" 
hier te patfftan ftomen j 't toeïft öe oMeeete mn ten m ' 9 : ' 
Boeten gelieben te ftouöen. 3©ant aï# te$ón in 

L 3 te ' 



fl 



- 



Jong- op de 

jedeneii 
der Phijo 
foplieji, 



Jcb 

&KXYÏU 



i66 Schipvaart van 

fee gemelde Linie {§. / fïso ballen be -&traïen fUoer- 
tent op b'aarbe af/ en bertoannen ooft aïfoo öe 
Iii5t;'toaat in ban immer£ geen Êneeulia fïjj ftan 
Öoiiben ; beet min baat in ontftaati / en öebtiefeu. 
en namfiei-^ücn föö taepnig gelö öp nip öe booztoénbtug ban 
"" 'bet^rcgen|oogte/ en öe 'ftouöe ban öe ü&aan. 
ifoube bit berïjaïben boo? een öngeluoone faalt/ 
toaatölwöeRegukn bet Philofophen niet tegeöie* 
ben ïjeöben ; en ife ftan bit niet beetet opïoffen/ 
ét| " mit öe ' 'tóoojben <Êfol$ fcïfiS / gefp^ooken tot 

JobiSijtgy gekomen tot de Schatkameren derZneeuw, 
en hebt gy de Schatkaincren des Hagels -geiten ? be bet- 

metene teöeteïaató in beefe <éeï)epmenif!en 6e* 
fcïiimpenbe met beefe 'ittooiben: Gordet nu als een 
Man uwe Lendenen , foo fal ik u vragen , en onder- 
rlgtmy. Gy weet het, en uwe dagen fijn veel in getal, 
&c. 5P ïieere toeet tot 't betbolg n#tet Reysbe- 

fchrijving. 

®e 3©éfi-^upö-3©eflë HMnö fjteïjjï on£ epnöip 
upt beefe gtoote fjitte/ entonfagen nu 't J&iöjfet- 
«©efïetnt/ 'ttaeïftowteen geöeeï iaat ïangnietöab 
moogen gebeuren, 'ït $ai ï)te geen ïjer&aaï öoen 
ban beelericp8cbcnfttoaacbt^faten/ban©t(fcïjen/ 
©ogelcn / (Je*/ todfeeong inmifeStep^na America 
onbêt be betfengöe Üugtfïreeft ( Zona Torrida ) boo?* 
quamen. 'Wp öettfen bodjlfjeenen ben Lecfer baat 
ban berigt gegeten. J5u fal fk tomen tot be feet 
gtoate gebaren / upt toèlfte ou^ ecïjtet b'fïlniagtige 
' geholpen ïjeeft. , 

tofffcöen ^ et| öet Capitainen en bmj&tterman 
in.ong 5>cï}ip ontfïonö tm miü ; 't toeïft betoog 
faate/ batniemanbfiitiWmptenpiStna M300H 
rentoaarnant. 't <ö$e&eutf>e ten 26 Mart jus , bat] 
onfen stierman feebaï / albe sgepfen te geïp upt te' 
fpanhen/ fmibetagtteneemen/ ppBcnboojfianbetï 
'fïjnbe jètoatitoinb : öie ooft ptotfïgft in onfe gepïen 
biel HMÏ-ïjp' öwil fet^tóiife boajflgtigöepb ge-) 
Ipgfct / foo fou öp inteöenöeeï geboobenöeööeni 
befelbeintetteMien. , j ^;\ v U 

TéfooifeaKt. (^eiftonb lag on$ Jbcïjip op öe 3ijöe. ©e-*&cöeepgi 
P^an geplen/ öe©ogeItoopen/ en btde QtMmJ mi 



Si«n nu 
weer s t 

Npoxder- 
faeitemt 



Twifttuf- 

fcheri een 
§chips- 
Capifain 
en de 
Stierman , 






JOHANMES LeRIUS. \6j 

ï\z niet ttn beften öetuaarb taaten / Helen alt'famen «n eiicn- 
in be See ; en toepnfg fepïben'ei: aan/ bat eben & jfige . , 
feïbe on£ niet te öeurtVsieL Wöty in alkt pï fneeben Scni r bMMk - 
top öe Coutoen bee Seplen af ; tüaat qti fïg ' t Jkïjip . 
eenigfïnig toee*: opregtte. ©nbectuffcljen Öoijöen 
. top baemaal^tn 't -upterfïe gebaat* " Cbetitoeï We- 
bar-be^eene/ bieong bit onïjepï becooifaafet ïjab* 
ben / uien ftatbneftbig in ïjaat beufcïjtt en ttaeeb jagt; 
fonbet malftaübet in 't génïoet te totïlen 'ftomeu» 
&oo jjaafi 't gebaat boojöp toa£ / begönbenfe / in 
plaafê ban aan 35oÖ ban&fegging te baen / $p 
nieuto^ tegenjS malftanbet aan te gaan ; en fuift . écir - 
lebigen Mxvfo mitfxmWcz upt / "bat b'ecnif anbet 
'fipïtórtierKiobjb ö&b, 

Cenigeöagien ïjier na / öp een fïetfie 3©inb J ging Een ftuk 
een Cimmeiman met foittmlge bet &c&eepg-&nèö* p^ eri 
tennabeiieebenfn't&cïjfp/ op 'tbïötigflbhbèrfde* 
8ehbe toaat petö gefijéefeen -mógt -; én -baatte mxm - a 
bonben ./ . befelbe fïoppenbe / ' om on$ ban een -gtoö* 
te möepte t'ontfïaan ; toant bag en-nagt moeiten 
top gebutig pompen/ 

Cettogïfe met bit Wtxh bejig toaten/ bjaft eehbenccdca 
fiuft ban een ^lanft/ ontrent een boet lang/ en in ' tSchi P 
fc?eeb/ fctjidpaf ;■' toaat booj'tBatennetfiifëeen^J^ 
' onftupmigfjépb' in't.^cöfP b$ong / öat %M0$M*>t watemiet 
bolft toegjj .{fep / en benCimmmnan aïfem-fiéLaHc-gcwcia 
|Èet .eeu feet gtoote becbaaf öï).epb quamenfe Ttoben irid - £ ° n s- ■ 
op 't Bepbëft / ftonnénbe ban fti^tïk en angfï rifët'ah- 
b"er| üptifeehgeai { alj* fcï| jeeutöen : " 't Is met ons ge- 
daan , 't is met ons gedaan ! l&aat-en-Soben toiéip 
ben ©berfien/ be^cöeep^-patroon, ,eri Stierman 
met aïïe fneflfjepb be ^ïanfien öe# ©étbe&g in be Zzt/ 
ombied te geftoinbetbp be -SBtoofte fttiimetiftomen*EUendige 
: <©ati nbc| moeden beele 3©aten / neben$ een gtoè- fcfc«k 5 
temeenigte,Brazilien-hout, obet2Soo|b; tet toaat* 
be banrupm töienbupfenb Franken, 

5^e gebagte b?ie petfoonen befïooten oabet maï* en met 
feanbet / 't^eïjip te beslaten "/ en jjaat $iepïm öt'Z d vof H 
25oot te foeften* ©zeef ben ttfyui / bat befelbe / booi voor oe- 
't inbaïlen ban 't anbet boïft / mogt obetïab.en toet- g».. 
ben, ^er&aïben be Patroon , met een upcgetmftften 
L 4 öJoot 



_ 



i(J8 



SCHIPVA A R T VA N 



Evenwel , 
door de 
moed vaiv 
fommige 



\ Schip 
noch be- 
houden. 



Aanmer- 
king. 



Hoedanig 
*t Gat in"t 
^chip noch 
|eftoj>t , 



©n dus 't 
gevaar ont- 



bloot «Utoaarb / mi$ aï t'famen met getoelb af toeer* 
fee / foo bat ntemanö % baar in öerf be begebtn ; toijï 
Öp b^epgbe / aï fcie in be 25oot quanten b'atmeu 
Dan 't lijf af te putsen, 3©p fagen ban ooft niet 
anber^ boo? oogen / a!^ / bui in be tooefte Zte bet* 
laten fljnbe/ na ben üfgronb te fulïen balen* Ccö* 
tér ertinneetbentoponj? b'eetftejkï)ipö?euft/ toaac 
uptong ö'lïmagtigefoogenabigïöft öab gerebbet; 
m bit uioebigbe on£ aan / om met alle bermogen 
tegenftanb te boen / op bat 't JkfnP niet rnogöt 
ftnften. 

3N^ tuffcöen tojeejS be$ boob$ en pop tt$ ïe* 
ben£ f toebenbe / toeristen top noeïj foo beel upt / bat 
top 't ^cljip öefiieïben* <©nbettuffcï)en "toaren top 
niet alle niet eben ftïoeftmoebig, ^pna al be ^Scï}<P= 
ïfeben/ fuift een fietben^-tog^ aanmerBenbe/ toa- 
ten foobanig betfcö?iftt / batfe aïïeé lieten fiaan en 
leggen ; neraenjJ meet boo* fo*geribe. ■ <3!nbien be 
toeftïoofe DSenfcgen / toelfte / öp btn W$n -fïftenbe/ 
fpotten met be geene / toelfte be^ee öebaren/ jjift 
öp w$ toaren jjetoeefl / ift M\ berfeftetb/ bat be fcfeift 
ïjaat be fpotterp toeï betöiebén fou'&e&öen. ©u* 
bettuffcfjen f{£ 't Franfche <§pjeefttooo?b foo geheel 
Onbillljft toet ; Ittpbenöe. 't' Is beft t'hnys gebleven, 
en Kool in Zijnen Akker te planten. 

't <&tm ift nu betljaalb öebig-'t-nocïjirtetaï. 3©p 
ïjabben notï) bupfenb Franfche molen af te leggen/ 
eer top öetepften ftonben bel|abeirbaat top fijn moe* 
Hm ; bet&fben öeb ift nörfj al tóat te öefefijijben ; in* 
fonbetöepb Mi aïberelïenöigfïen ban on£' uptgefta* 
nen jonger/ bocö eetfï moet ift 't öesonnene boojt^ 
af ganbelen / en boojöiagen / pè top 't boob^gebaat 
nocö onttoojfMben. <@nfen Ctmmerman toa$ Mepn 
banpetfoon /boeïj ftfoeftöeitig,.. Ulpbeeb niet ge* 
ïtjftb'anbete / maaröïeef fieneebenih 't dêtïjip/ en 
ïjab fijne cSeijeep^-Jpp in 't gtoéte gat geflooften ; 
ging met (line imttii 6aat op flaan /, en beeb bttó. 't 
t©atec met getoeïö tegeriffórib /^al|oetoeï öp bet* 
fefjeptene malen boo?be c € felben fttagtige aantyiu* 
■tïfng opgeijeben/ m afgefiooten toierb. Iliepooft 
be ptm/ bfe böo? anjjfl ^pna booö bobm op 't Mtty® 

ftonbeu/ 




Joh ANNES L-erius. . 169 

fionben / met limbo: fïemme toe / batfe ïjeni Mee* wiad. 
beren / «gtfaapnetten / en anbere tot fijn boojneenien 
bienfiige bingen fouben toetoerpen / en batfe ïjteïtnee 
't 3©ater na aïïe bermogen fouben af toeeren /tot 
batöp een fiuft ÏJout fou getecb aemaa&tïje&bm-/ 
om 't gat te floppen, ^©aat op repftten top ïjem toe 
aïïe£ toat top ftonben / en boo? be öanb toagl <©u^ 
fijn top / boo? beefe£ $Ban^ bïtjt / onber <©ob^ $zt* 
gen / ooft bit ïeben^-gebaat onttoojfMb» . 

j[Kaar ban btcfm t%b af öabben top ful&e onfïtip^ ™^ 1 * 
mige tegentoinben / bat on£Jköip nu Wcfl j ban windel 
&oft I of. Supb-v@ofi toferb geb^eben / baar bocö 
ónfen Cours gupben moefi getigt fijn. '25oben bsen 
berbtoaaïbe onfen Stierman / biein fijne ftonfïntót 
aï te toeï erbaren toa$ / foo bat top niet toifien/ toaat 
Reenen top 3^pïben/ boo? bat top quamen onber be 
ttreeft$-J>onne-$teerftring fTropiusCancrï). 

©an nocö moefïen top boftljien bagen lang hfe * 2, mcn iJ1 
ten böoj een getoeïbige meenigte ban ïteupb öizcc?*** 
<©iag//'t'toel& öoben opbe 2eeb?eef/ foo biften 
bigtopmalftanbet/ bat on£ <^c!f}ip / 'ttoelft ftoaft 
toa<?7 boo? 't feïbe niet fon tonnen béngen öefröen / 
iiMm top bit rupgt niet met Mjïeu boojgeijoutoen / 
en alfoo be Stiel een toeg gebaanb öabben. <©ft afe?a£ 
fcfjeen be gee be gejiaïteban toatetig 3tanb te getjen. 
^etöaï^en meenben top in 't eerfi / bat bit een ? dk - Gra * 
#oeraffig #ojö / en eenig Cpïahb öier ontrent B ^ n V1 „ 
*toa& ©i3clf)aï^top 't Geploot upttaierpen/ toaar malkander 
aan een Couto ban bijf fjonberö babemen batige* ™ oefte5 * 
maaftttoa^/ enebetttoeïbaar mee geen grouö fton* Cil# 
$en pepïen; ooft nocf)<ÈpïanöBoe!j ©afi-3Lanb et- 
gen u € bernamen / foo &emerfeten top / bat top in be 
;bieptr betree toaren. Anno 1492 quant ..Dniftopho- 
Vits : "Coiunibus op fijn'eerfie föcp$ ; na indien ooft in 
fuift een met <©?a^ öetoaffene tfee / een 25ennöe ge* 
ïpfc|$nenbe; toaar ober ijp niet toepnig ber&aafö 
fionb ; aïöoetoel ïjem fiiïft^ geen gebaar toeïuagt. 

'ft j§>aï \m bm Leefcr'eenigberigtban bitteupb/x^ 
of<©R£/ geben. 't ^ geeïagtig / geïp bojfeiv^ 
®ö0Hm ®? Maberen fijn grip bie ban beWijn* 
'tüpt. Ifeeft eer lange en taape ©efeïen/ toaat 
L j n$fdfc 



. 



mi van noch 
een ander 
gevaarlij- : 
ker drij- 
vend 
Kiuyd, 



\ Schip in 
gevaar van 
verbran- 1 
ding, door 
s t aangaanj 
van Bus- 
kruyd. 



Schade hier 
door ge- 

fchied- 



*7© Schipvaart van 

ineebe bit ïkmpb ga in maïftanbec toMeïb / tona 
mm b'üarbbepï ; böeïj # fonber 3Bo?teïen J; en 
topft lïegM bu£ op be 2ee. 't S£ niet feer feefter / 

tfelbtbeel&öanMm* 

®.an iwzlj Ijth m feefiec Rttpgt gefïen ; 't üjeïft 
roob toa£ / boei) toert «iet bautoat boo? een Stof/ 
of 28att 't 3©atf tata be ©aneftammen geïyft / 
en b?eef befgelij^ op De Zzz. ^föébaarföft toa* 't / 

tftfbe aan te taften; toantfoo ïwafi mên fïg fuflté 
gab onbetflaan / f toert be ftmib op/ en toïetb Teer 
toob/ ofonmot&m. 

k #ae top b.oojbeefe felbfante ©?ag-2Jee creftomen 
toaren/ moeflm ■ top tnbjeefe (laan boa* "be Éeera* 
öet^ Jlaafitm bertjatben ;on£ <t5efeïjut jjereeb / 
nebenganbere buigen/ toeï&e tattegentoesrficjnben 
mum. Wtiüytm tipt ontfïottb miereen nitifm 
ongeïn& <©nfe Conftapei fyab tm ©aatje 25ü#= 
fcrupb öp 't ©per gefet ƒ , om 't fetóe te boen blagen* 
«fpifetörtfoo ïang fïaan/ tof öat 'ratelt .böö^leet 
toterb ; toaar öao? !t;25n^fttüpb aanging / èri-be 
Wam toaj't&cöipjïaea. 3©ep:rig feplberftf aan/ 
bat top niet aï t'famen om Tïeben geiaaliten ticuu 
berïijanbmg/ bèrmft/S on^^c&io'ailertoeegen öe* 
pe&t taa#; Cenifle <§cöeeïtë-toutoetr toaren bei^ 
feerb; .b?iepeifüonenban , t;Ae6e«^bolftTtoaai:lö& 
getoanb ; onbertaeï&e tm tmm toeünige oasen 
baar .na obetfeeö. -. ^itófenift-|eïfg-mf|!ibti|tóbn|et 
boojmtjn aangefïgt gab geüoubm / toptien 'ttofif* 
feï fon 't féïbe t'eenemaaï gefcöonben ftjn getoeefï ; 
of toeï nocg'toat argsnö fton mp oberfiomêb {jeööen; 
boeg bm ,%oeb öefegermbe mp foobanig / bat mp 
aïïeen 't Ööbenfïe bet <©öten en 't ï$apt bérfengö 
toierb^itongebaïö?oegfigtoeben i? 6er JBaanö 
April . -g&u^ ïjeïtëen top 3© jnben / Watti en ©per 
Wftmaaïtot bpanben gtljab. 



'XXII. Hoof}> 



JOHANNES LERIUS. 

XXII. Hoofdstuk. 



171 



Uyterfte Hongersnood , van onfe Reyfigers uytgeftaan. 
Muyfen, Ratten, een uytftekend Lekker-beetje. Muy- 
fen-drek gegeeten j defgelijks andere onnatuurlijke 
dingen. Sonderlingheden hier ontrent. Een brandende 
Kloot in de Lugt geïien. De Conftafel derft door hon- 
ger, Een Muysje dierder betaald, als een geheelen Os 
in Frankrijk geld, Wenfch na Hooy. Brazilien-hout 
geknauwd. Meer andere van honger geftorven. On- 
uytfpreeklijke Ellenden. Werden eyndlijk Land ge- 
waar, enkomen in de Haven van Blavot. Aanmerk- 
üjkheden, hoe 't haar nu ging ; en hoe 't gegaan was 
de geene die in Braz.il waren gebleven. 

Nn foo beeï uptgeftane gebaren q«attieiitop/^f^ 
om 't genteene ^pzeefctooo?b te ge&jupftm / Fian f chc 
ppt öen Joegen in be Moot 3©ant platflp toievb mijlen 
on$ ontrokken be Qelft ban onfe Portie ber Proviandc verdwaald. 
toeïfce top genoot*» öabben / fc£oon 't aamfoen 
niet te groot toaë getoeefi a^oemaaï£ toaren top 
nocïjbgföonberb mijlen ban Frankrijk : toantniet 
aïïeen &'<©ntoeeren öabben on£ feet beeï in onfe l$ep£ 
berïjinberb / maar onfe ^Stierman öab be reefe* 
ning foo quaïp gemaafct / bat top / aïé öp meenbe 
be Spaanfchc <©?ewfen te naarberen/ on£ bebonben 
aan ö'Efforcifchc €pïanben / nocï) b?ie tjonberb 
Franfche m|]ïenbanée Paat£ baar öp meenbe te 
fijn. 



mom öeefe füne btoaïing geraaftten top in fuïft een ww door 
noob / bat top tenepnbebeeilSaanb April geen Pro- »^« 
viande meer cbeug öabben : <®nfe ïaatfie boojraaö begind 



toa£ / bat top be <§gi$ftamet uptbaagben / en in fopenb^ 
bit uptbaagfeï meer SBbjinen en fïtapfe-ïteutelen ren * 
bonben / aïé 2&ooiMtrupmelen* oMjter fcö?aap* 
ten top aïïeö bp een ; bttlbtn 't getroutoïtjft SPÖ^ 
-mafeanbetirot/ enmaatoen'er een 25$ öö» / M* waigtkjke 
ftoarter toa$ aï£ 't iSoeb in be .&cïjoo?fteen / en pijS * 
niet min bitter- Higtïtjft ftanmen bêröaltoen bthm* 
ften/ toatboojeen Itofïïgfteen teflpe Compofl bit 
toaë> 
<Pie boemaaï^ noeö iBeirtetten en ïpapejjar*en Twee™ 

PM. 




Ifl 



Schipvaart van 



lionger 
seftoïve, 



ïjabbtti Mjouhm i betfcöoonben befeïbe niet meet ; 

maat boobenfe en atenfe ; gelp te booten aïteeb^ 

beel.anbetegrbaanöaööen* üto.uïijft/ ttoee onfet 

*§cöeèï$ftnegten trtetben in 't-öegfti bet Maymaand 

ban öonget / en&ieröen^egtabenm öe biepteöet 

2ee / na öe jjetooontê 'bet 'geebatenbe; 

Eiicndc van ©efjaïten öe aetoeïMge'l£onjïetgnoa& pïaagben 

bnytenen- $n$ ooft be J^onntoinbeü en géegoïbenfoobanig/ 

vanbinftCn - bat tog niet .alteen aï be gepïen moefien neet laten/ 

en 't Jk|eep$-toetbafl -ömDen/ maat ooft ongfoo 

afgemat bebonben/ bat top 't Jköip niet meer bet* 

mogten te tegeeten- iBoefien tet biet oojfaaft 3©nib 

en 3©atet (jaren Xuilïe laten ; toaat booj top ooft 

inbim gantfcljen tf jb niet een eenig ©ifcfüe ftonben 

■ bangeu ; onaangefïen top ban ö'uptetfte feonget^ 

■ nooö blaten aangeballen / pfotfliffter toi$, <©u£ 
toietben top öefïreebenbanbuptenboojbe tooebenbe 
Winben f en rafenöe <tfJoïben ; ban binnen boo? 't 
snbjingenbe toafet in m\$ §>tW / e» D'onlfjblfjfte 
Öonget in ohfe Higcötfmen, Wmffimf bagt ift aan 

pfalmcvn.be tobben Davids : Die met Scheepen ter Zee afva- 
22.23.24. ''¥$?.'• handel doende op groote Wateren, die fien de 
.Wjerken des Heeren , en fijne Wónder-werken in de 
diepte. Als hy fpreekt , doet hy eenen. Stormwind 
opllaan , dk hare Golven om hooge verheft, Sy rij- 
fëti op na den Hemel 3 iy dalen neer in d ; * Afgronden ; 
hare Ziel vërfmelt van angiï , &c. Cet öïet tljb tig- 

Uben top met aïïen etnfl onfe <&zhtz$en en beloften 
tot <0ob ; toi'en£ goebettfetentjepö tóp 'nu biftmaa! 
. getoaattoatengetoojöen: bieon^oofttoonbetbaat- 
lijft in öeefen öoobïpen bonset öp 't ïètoen M}ie!ö ; 
bettroutoènöepnjï ooft op öem/ bat&p 6n$ uptbe 
2ee-gebaten fou teböeiiv 

'#f topnntoeïfoobanig nptgemarseïb en-fttagt- 
Koo^toaten/ bat fop 't &€$% niet. nieerftonben te* 
geeten / foobtoongecötetbe'no.öb on£/ baat n'a' te 
ttagtèh / bat top pet| üibènïeebigen öupft niogtert 
beftomen f . toat tjet 08$ fïjti mogt a£enfge Müen 
fïüftften ban be ■ ^cljilöen / geraaaftt ban be üfupb 
öe^ ©ferg Tcpiroüiibii , .teaatban ïtfer botoen-mel* 
öitigiégeöaaii/ ftooften mmm ; boe!) bit tuiöbe! 

toag 



De Schil- 
den , ge- 
maakt van 
dcHuyd.- 
des Diers 
Tapiroiü- 

ÏÖLL 



JoHANNES LeRÏUS. 



f-7? 



loajS tyugtfoog?. Hnbete ö?ieben beefe flnftïten op 
ben ïüoofïet / ofïiebetop ©pec-ftoole» ; fnetbm't 
betfyanbbe met IBeffen af , en bit geïufste ïjaat toeï; 
toant ban fmaaïtte bit Heet gelijk t gebiaöene 
gtoaatt ban een ©arften, 

^itbi$goeböebonDenftmbe/ foo Ijieuto pebet / 
bie een Jbcljiïb Ijab / ben feiten aan ftitWien / en öe^ 
toaatbefe/ meer ban<©oub/ in fijne ©flie-fafi&en. 
<0eenen #oetaaat ftan een Mn met geïb foo lief 
Öebben / aï£ top beefe 3teebet-fiuftften. 25elfjalben 
befeïbe moeflen be %ttbm 3©aniba!fen en &cf)oenm 
aanöouben. 3Ja / be ^ongenë / bie G\y$ bienben/ 
toierben boo? hm ï|ongtr foóbanig gebtoongen / 
batfe 't^oom in be ïantaameu niet betfcïioonben* 
&ö?tKjft7 'tgingöiet 4 / geïp 'Joftphus betöaaïb 
bat {jet inbe SMeegetingban jcrufaïem i$ gegaan. 

®en 5- May , '^'abonb^met jlonnen-onöergang/ 
fagen top een öoben maten groote tyatibenbe Moot 
in be Btugt ; fo een bpetige glanrfclj regent 'o'nfe Eep* 
ïen uptfcï)ietenbe / bat top niet anber^ meenöen / ban 
öatfe in ïuanb ftonben: bocö aïïeé betötoeen pïotffp/ 
fonbet eenige fcfjabe* ©p bat ïjet on£ immer^ aan 
geen ongeïuft mogt onthuthm '/ foo lm$ ï)kt ( top 

boeten böOlÖP be Canarifche Eylanden ) be fflOtifê 
ben-toinb fooftoub/ bat top onë in geljeeïe bijf* 
töienbagenttjbé niet bettoatmen konben. 

©rtfe Conftapei ftkif bm 28 April.. £?aö foagtoo* 
ten ftonget geleeben / bat t)p in mijne tegentooojbis* 
tjepb be darmen upt een #apegap foo rauto op-at» 
ïf p toietb / geïijft be böotige / en bie öem boïgben / 
in be See begtabeo, 3©p bebjöef ben on0 te minbet 
obet (ïjn betïie^ / totjl top ïjem nkt noobfg ïjaböen- 
3©ant inbien een Seetobet op on^ fea$ afgekomen/ 
top fouben ijem niet alleen ritet ontblooöen / of af* 
gefïagen / maat dng met bïijbfcïiap aan öem ober* 
gegeb^n ïjeöben ƒ 'ai£men on^naeW aïïeen een ftuft 
bjoobs? öab toütoi geben. l^ocf) 't gelief be <0ob / 
batopü'nfegeï)eeïeïlep w ëmet êeneenig^cïjip on^ te 
gemoet qtiam. 

®oe beboo&eeneh gemeïbe^cïjiïbeti/ al 't Heet 
bet ^amöaiflm en Jbcöoenen/ al b'Qbettreöfefé bet 



Leedere 
Wambai- 
fen, Schoe- 
nen , 't 
Hoorn in de 
Lantaar- 
nen , wer- 
den gegee- 
ten. 



Groote 
brandende 
Kioot in de 
Lugt. 



Koude, 



De Confta* 
pel geitor- 
ven vau 
honger» 



Alles in 't 
Schip nu 
verteerd* 






**4- 



SCHIPVAAKT VAN 



Een gevan- 
gen Muysje 
voor vier 
Kroonen 
vexkogt. 



Muyfc- 
pooten een 
uvtit eekend 
Wildbraad. 



By den 
onver- 
draaglijken 
honger, 



ïtifïèn ,en % offert betteetötoaten/ nietgmeet booi 
Öanöeiitoag/ om ben gonge?pet$ te ftonnen ftiï* 
ïen/ foo hteb be nootrong een miööel &ebenfteit / 
om jÉtapfen tetiangen ; toeïKe ebenfoo toeï getueft 
moefïen Itjben al£ top / tugl aï be SSjoob-fimpmelen 
op 't nautofïe öp maföanbet to&ren gebaagö / en 
met ben baat onöet gemengöm bjeft gegeef en- $Bet 
Öoopen ïiepenfe boben op 't Jbcïjfp / om pet$ te bin* 
üm. 3©pïoetben met alïe bigt op tyaat ; maaftten 
ftonfïigelBupfebaïïen / en bingen'et foittftjö^ cmi* 
ge in be fiiïïe nagt / geïtjlft öe ïüatten, 3©epnige 
bïeben'et obetig / toelfte top niet ftonben betrappen, 
'&ï|eb geiten / bat eenige biet: ïdtoonen boo? een 
3Bup$e gaben* <®nfeti Chirurgijn bing eeu$ ttoee 
$Bupfen> Cenenonbet orté boob ïjem booj b'eene 
fijnen ïgoeb / jputg / Mkhztm / ïtouffen / en 
Bagage , gem ober te leebeten foo Ijaafï top in Frank- 
rijk fouten aangeïanb fijn; <©oeï) öe 3©onb-ait3 
ïjab fïju ïebett üebet ban aft öem aangeboobene goeb. 

<@nfen #betfïen pb eenö een taamïtjfe-gtoote 
l&up^gebangen/ entoegeiigt/ öotïjöebtet poten 
baat' ban afgefneeben / en toeg getoojpeti; <êenm 
bet onfe fogt befeïbemet b'uptetflebïijtop; b?ieöfe 
op feooïen : en f tooet / bat nopt öe Weugelen ban een 
©elööoen ïjeiit foo toeï en lieffp gefmaaïtt ïjaböem 
«©etoiffeltjfe / fyabbm top <®?a| of ïlf oop geïjab / top 
fouben 't/ geïp b'onbetnuftige heeften/ gegeeten 
l)tW$m. <© ïjoe feet toenfcïjten top na be SSeenüe^ 
ren/ na ben ®?efeban't45ebogeït/ te booten ban 
on$ toeg~getoo?pen. 

25p bit ongeïuft gfng nocij een anöet, <3!n be 
ttointig geïjeeïe bagen / gebuetenbe todfee top öien 
bjeeflgfeen ïjonget moefien uptfiaan/ toa^'et niet een 
eenige bjnppeü 3®tjn / of foet 3©atet in on£ ^ècïjip / 
om m$ baat mee eenigftn^te betquifefeen* SSïïten* 
ïgfe jfjaböen ton nocö een ftïepn ©aatjenSBppeïbjanft/ 
't toelfe onfen ©betfïen foo fpaatfaam ombeeïbe / 
bat feïfê be Hepfet / inbien öp bp onj? getoeefï toate / 
niet meet ban pemanb ban ö'anbete foufeonnen be* 
ftomen ïjebben, €ïfe ban on$ ftteegpebetbag een 
Maatje ban biet ïeepeïen, 

* . ©et* 



sa 



JoHANNES LerïUS. f 7 J 

©ermit$ top nu foo tod ban ben «Öoift ató ban 
ben jonger gepfaagb toietben / foo fpan&ben ton 
een finnen boeft iv?t/ ïeggenbe in 't miöten een Ioo= 
bt f sogeï / op bat ïjet nat / toanneet 't regenen mogt/ 
öfe$ tefceeter na bmeeBen foopenbe / imt be oogt in 
ren baat onbet gefMb ©at ohtfantten fou fiann'm 
\xitvbm. s t <0tm in be (©angboojberi bë$ ^e?)ip^ 
biel / fcftepten top feet nauto op / en bjon&en 't / on* 
aangeften beeïe ontepnigöepb fïg baat onbet ge* 
mengt» öab / lïütimet ban of men 't ban be Straten 
Öab öp een gebaagb* 

<©f toe! ben ïfonget / todfte top ihhe SSeïeegeting 
btt Jbtab Sancerre Anno 15-74. moeffett uptffaatl / 
mag gctefenb toetben onbet b'aïbetftoaatfïe tllm* 
ben/ toaatbaninbe^efcöieb-öoefeen foo ftïaagïp 
toerb gefpjolicrt / en bie ik felfé o$ft tint epgenetfen* 
ni£ öeö öefclfeeeben / beel ïangbttetiget iS getoeefï 
alf beefe in m$ gnfyip / foo toa^fe ttljtez nocïj foo 
qnbetbjaagfijït nkt Want in Sancerre fjabben top 
3©atet en Wijn genoeg ; ban nocfj cenig ïitunb / en 
b'uptfj^uptenbe ranften bet jonge JBgnftoftftVn ; U* 
öaïbenb?ooge®ee|ïen-öupben / Eee&te3©ambai^ 
fen / Btolöer£ / &cïjceuén / ©arcamenten / en 
bietgeïpe bingen. jBaat: in onS ^cljip toa£ niet^ 
met aïïen / aï£ aïïren Bra^iiien-hout , 't toeïft bo?tet 
en b?ooget i$ ban eenig anbet Hout / fonöer 't min* 
fïe fap. Cbentoeï toören'er on&ec b'onfe / bit 't met 
be tanben faiautoöetr ; onbet toeïïie ooïs onfen <©bet* 
flen Philippus toa$ :; bie/ een Riep in ben monb 
neemenbe/ met eenbiepe fugt tot mp fenbe: |©nn 
goebeb?ienb Lerius : gfftft'cö ta Frankrijk eenfom 
geïb£ ban biet bnpfenb Franken op ülenten fïaan ; 
toonbe <0ob / bat ifc ben 25?ief fon quftceren , en mp 
baat bod? maat aïleen een *enig 25?oob en een <® la? 
3©tjn mogt gegeten Wtbtn l 

<®nfen ©?ebiftant Petrus Richerlus lag in fijns £eï 
uptgefïtefct ter neet /. foo t'eenemaaï magteïoo^ / bat 
ÖP niet betmogt fijn j}öof b op te beuten / toanneet 
OP (tg tm gebeebe fou öegeeben* ^nbettufTcöen 
ebentoeï fpjaft ftjnöett en tong geDurtg tot <©&ƒ 
met ernfïige aanroeping. 



d'oiïK 



VergeliJ~ .. 
king van 
dec fen 
honger met 
die van 
Sancerre , 



gedurende 
ae Beleegg^ 
ring Aai**' 
1574. 



Jammerlij- 
ke wenfeh. 



De Predi- 
kant Ricfee- 
rius , hoe 



Sinnen 
verward $ 



Deuter. 

XXVIII. 

34* 54- SS 



17^ Schipvaart van 

ais h g|ft fóm Sier niettooojbp gaan / aan te niemeti 

Ligchaam ^ geen ifi f^ïf^ / öie ttoeeitiaaï / eenö fn öit ^cöïp/ 
ger°gehc n ei ^tti$ in Sancerre , in beefen eïlenMgfïen "noob ge^ 
afgemat is, toeeflfen/. aan mp feïben jfjeö toaargenomen ; te 
weiden de Meeren / toanneer 'g iBenfcften ïtgegaam öoo? 
Öonger ganf fcg uptgemargeïö $ / geen ftragten 
meer in fjem oberig fijn / bat ban ooft be finnen 
bertoatb toetben / be heeften berfïroopb ftjii ; ful* 
ftertoifê/ bat men niet aïleen fftiurfcï>/geemeïöft / 
ftno?ng / maar ooft toojnig en grimmig toerb ; toeï* 
fte toojnigfjepb te Jjouben ftaat boo? een foo?t ban 
onfmnigljepb, "|Ben ftan ötet op paffen be tooo^ 
bm Deuter. xxvin. baar be ï|eere on fe <0ob een 
groutaïpie ïfonger^noob öjepgD/ ter flraffebanbe 
fonben |Tjn$ boïft^ : Gyfult onfinnig rjn wegens 't 
Gefigt uwer oogen dat gy iïen fult. ../. -Aangaande 
den Man , die teeder onder u , en feer wel lullig ge- 
weeft is 5 fijn ooge fal quaad fijn regens fijnen Broeder, 
en tegens de Huysvrouw fijns fchoots , en tegen s. fijn* 
overige Soonen, die hy overgehouden fal hebben ; dat 
hy niet aan eenen van dien fal geven 't vlèefch fijner 
Soonen, die hy eetcn fal , om dat hy voor i\g niets 
heeft overgehouden , in de beleegering , en in de be- 
nauwing, waar meeden devyand in al uwe Poorten 

fal benauwen.Hee^ boojt^ be boïgenbe ttoee ©erfferL 

^ftljjeö met'er baab ervaren / boe top op be gec 

in fuïft een alber-elïenbigfïe J$onger$nooö toaren/ bat 

tfmi b'anber nocö lief geböen / nocï) bjienbïtjft aan* 

fp;eeften / nocö met goebe oogen aanfdjoutöen fton. 

€h of toeïbebjeefe^ob$onitoeerï)ieïö ten &aafc* 

ïgftöeben te pleegen/ fooïjabben 'top echter ('ttoelft 

be. goebettietne <0ob on| bergebe ) b'tm ttgm$ 

ö'anbere een öoofe tojoft / en a!£-een tooebenb gefigt 

't3©ierbmet ón^ban bag totbagatger/ foobat 

4agtot dag rtoeöttoee onfer <g*cf)eepéftnegten ban fjonger fïfer- 

g * ben bm is April Cenige onber oit$ bagten / in 

aanmetfeing bat top foo ïang op be Ztt : getóeefl~toa* 

tmj gintfcï|enöertoaart^ftoietbenbe/;fbnöer mn 

" eeriig Hanb betnomen te öe&öen / of' er niet toef ceti 

nietttoe |bonbWoeb ober b'É'arbe raogt ontfïa'an 

-fijn* W$ toptroftfagen / bat .be jSc&tplie&cn. be ge* 



Met een 
boos hert 
d'een te- 
gens d'an- 



-t Werd van 



Vreemde 



JOHANNES LeRIUS. fff 

fïo^benein be Zee fcttehm / "maaftten top be txht* tctu&cn. 
ning / Dat top aïïefuïft een epnb fouben moeren nee* 
men. 3©at boo? raabflagen ïjier op öoïgben / fuïïen 
topöaafïöoorem 

l^oeaïïeéin't Jlrfjipbetteerb toaj?/ öablftnocöu ytftckcu . 
eenen $apègap ober beïjouben /öoben maten ftïjoon dep*p«- 
ban ©eberen / en foo groot a$ een <$m$. üf p fton f ? vaa 
feer bupbïöfc beeïe tooojben ftïappen. ©fff bagen LenUa 
ïang ïjab ih ïjem / fonber ïjem eenige fpö£ te ftonneii 
geben / öetöaarb ; boomeemen^ fljnbe / öem / aïg 
toatraar^/ aan bennet: Cafparde Coiigny te bet* 
eeren, 3&ocï) nu moefï öp'er ooïi aam 3|ft boobbe v00ï > t ^ 
&em öp nagt/ op bat ÖP mp niet ontdooien mogt detiaatfte 
toerben* <© ?ie of biet bagen aten ift en eenige mg»» g«s«t«y 
net bjienben ban fijn bleeftö* Jltót 't aïbermtnffe 
toierb'er ban toeg getoojpen / al$ aïïeenïijft be ©e* 
beren. SU 't Sfngetoanb / be booten / Matitoen / 
ja felfê bm krommen IBth / himüm on£ ter fpfj& 
jgaberïjanb öeroutobe mp feetöertïöft/ bat ih öem 
ban 'tïeben ïjab beroof b ƒ toijï top bijf bagen baat 
na Btanb fagen- 5©ant bermit^ beefe ©ogeïen ïigt< 
ïfjft fonber bjanftftonnen ïeben / foo ïjab ift öem/ 
geburenbe bien tijb / ncrij toel aïïeenïp met öjie 
JHoten ftonnen onbetgouben. 

Cpnbïijïi ban quant 't baat toe / bat be genabige Hare red- 
<H5ob I bte on$ buS ïang met ongemeene / ja a!$ d f n s bc ~ 
•fonber j&pftfen/ öab öp 't ïeben befiouben / op bm 2 f S«de%n 
May , aï| top öpna alle op 't <$cf>ip ftauto en ïsragt* 
ïoo£ uptgeflreftt lagen/ ifïeber-Britannien f fioïgen| 't 
berigt beé j§tf ecmang / onö in 't geflgt beeb fiomèti 
^ocï) bèrmit^ top nu meermaal ban tjem öeb?oo* 
gen toaren getoo?ben / bie ïMfen en dampen booi 
: 3lanb gab aarigefïen / toeïfee tó?t$ baar na toeer 
berbtoeenen/ foo ftonbm top fjem ooft nietgeïoben/ 
onaangefïen ïjp ÖÉmaaï met groote öïpfcïjap 
Land ! Land ! riep. $Baat tog! top öoemaal^ een 
feer goebe toinb öabben / foo Mzibm top ftojt^ baar 
na toaarlp ïanb getoaar, 

c©m nu htn Lcefer te boen feebatten / in toaf boo; Grouwiijk 
noob en angfï top fêonben / foo faï ife Ijtm berigteu / y ó 00 ™f Cil 
toat onfen Stierman on^birïjaaïbe/ foa öaafi ató LV^Jm 

lahaaattLcxiBf. M . 6e 



173 



Schipvaart vak 



cencn van 
*t volk te 
doen ver- 
moorden > 
en dan 
t'eetcn. 



Komenby 
Land, en 
krijgen 
Neder -Bri- 
tannien in 
'tgcfigt. 



Benige 
Viffcners 
komen bv 
Kaar Schip ; 
In groot e 
onbarmher- 
tigheyd 
tegens defe 
verhonger- 



be ^anftfegging boo? onfe betïofftng bettigt ftraj? ; 
te toeeten/ bat ÖP gantfcöïgfe öp ftg ïjaö öefïooten/in* 
bien onfe ellenbe nocö maar aïïeen eenen bag gebuetfe 
Öab / niet boo? 't %ot / geïpanbetg toelfomtfjb^ 
geft&teö \$ / eenen te boenfietben; maat öepmlöït 
ttmn upt b'onfe te betmoo?ben/ omb'anbetebaat 
meebe te fpöfïgen. %\$ ik bit bernam / maaftte ift 
toepnig öe&ommeting baat ober boo? mp felben/ 
toöl iï* nip betfeefietbe / bat ïjet mp niet gegolben fou 
Öeööen/ nabien aanmpnietganbetjS banïfupb en 
2Seen toa£ ; aï&oetoel ift öeftennen moet / bat b'an* 
Me oo& toepnig bleefcö aan öaat gantfcöe lig* 
tfjaam öabben* 

<&n$ ^cöeetóboïft / 't 5tanb in 't geftgt ïjeööen^ 
be / toiïben te Rochel I|abenen / om baat &aat Bra- 
ziiïen-hout te betöanbelen* ^oeöbjieFranfchemtj^ 
len ban Britamrien fijnbe / boeten be Jbtietman en 
Philippus in een 2Soot na 't naafigetegene ©ïeft/ ge* 
noemb Hodierna, om baat Proviande te ftopem Ctoee 
anbere htt onfe toaten'et öp / aan toeï&e ift gelb gaf/ 
om boo? mp eenige fipffê op te boen. ®oc& bttft 
aan 3lanb geftomen fijnbe / fepben ronbïpt / batfe 
nopt een boet toeet in 't ï$ünget-nefï ( meenenbe 't 
^cïjip ) toiïben fetten. $p öieïben öaat tooo?b/ 
latenbe aï öaat ^afitupg t'fcöeep / en nopt öeööen 
top öaat toeet gefïen- €c&tet öeeft bm tmtn in bit 
ïoopenbe iaat 1 5-84 ( toaat in ift beefe mijne Jïepg- 
öefcöjping toeet obetfïe en betfoetere ) aan mp 
gefcfjpeeben ; met öetigt/ ïjoeöeftoaatïpöptoeet 
totgèfonböepböab ftonnen ftomen, 

(Cettotjl top SSnftetben/ quamen fommfge ©if* 
fcïjetg öp ong?- 316 öegeerbe eenige Cettoaren ban 
öaat te ftopen. §>p meenben/bat ïjet on$ geenen ttnft 
toa|/ ja bjeef ben/ bat top öaat eenigonöepïfou* 
ben moogen toeboegen ; en toiïben berfjalben te tng* 
ge topen, ® ocö top btoongen öaat fïil te öouben/ 
en bieïen met getoelb in öate ^cöupt 5SÏ öate gr* 
bagtentoaten/ bat top öaat betmoojben toiïben; 
öoêö top öanbeïben met öaat feet b?ienbïp. ©on* 
ben ecötet niet anber^ / ban alleen eenige fhtfcïteri 
Slooft. Cenen onbet gaat / betneemenbe bat top 




JOHANNES LeRIUS. 179 

foo&atb banben&ongetgepatfltoierben/ fe£ö?afïg 
regens? ong foo onöatmöertig/ öatïjpbooieenfïuïs* 
jeöjoob^/ 'ttoelftmen boo? een Bupt ïjabfeotmen 
ï*oopen/ ttoee Realen ban nip epfcïjte* ©nbettuf* 
fëïjen quatnen b'onfemet Proviande toeet tetugg\ 
Htigtig&ftanmen benften / ö*e gtaagtop baat op 
aanbieïen* 

3Bp jepïbenmtop Rochel aan / en toaten'et tot wetdm 
op b?ie Franfche mijlen nabp gefcomem ©oe naat* gewaar- ( 
betben on^eenfge&cöiplieben/ toeïfce oti$ toaat* ™° u ™ 
fcïjoutoben / bat fïg 2eetobet£ op beefe&uft ont^ ov€ ^ * 
Öielben* ©etmit£ nn be ^eeteonfe <©ob ttijjg ubt 
foo beele boobïöfee gebaren ïjab gerebbet / foo toll* 
ben top on£ niet betmeeteïtjft in een nieuto toetpem 
25egaben on^betöalbenna be^aben Biavetin Nc- 
der-Britannien , baat boemaaï^ beele ^cïjeepen tipt 
betfcjfjepbene ïanben geïuïs&ig toaten aangekomen/ 
en ïjaat Canon affcïjooten- 

<©nbet beefe toa£ een Spaanfch Jköip / genomen xonwnm 
boo? een ^cïjip ban S, Maio, foo aï^ 't ban Peru de Haven 
quant/ bebmgt met beele feet ïiöjïïpe3©aten- f$ï£ van Biam * 
bit hi Frankrijk tugtbaat Xm$ getoojben / quamen 
een goeb beel ïüoopïieben ban Parijs , Lïons , en an* 
bettoeegen/ ombooj'tftoopen btzftg SSuptéboo?* 
beel te boen. ®it quam mx$ feet toel te pa£ : 3©ant Treeden 
aïjlfe / foo afó k^p upt 't <§cï)ip ttaben / on$ onïjepï *** ^f > 
betnamen / m fagen bat top ban teagtïoo^epb t e *" 1 , 
niet gaan ïtonben / foo betfeïjaftenfe tm$ onbetjjoub/ ge i U k een 
en toaatfcöoutoben tm$ / bat top in 't eetfï niette fcerwa 
beel fpi$ moeften gebjupfeen / maat met toepnig onth * al ' 
t'eïfeen^on$betquiïsfeen/ om aïïeiven bt$ toeet tot 
Stagten te tomen : genfetenbe'fn bm aanbangft 
ï|öenbet-nat/ <©epten-nteï&7 en bietgelpe bingen/ 
op bat bemannen al fagtjen£ toeet upï^iöi mogten. 

3®P boïgben beefen gettoutoen taab ; bie on# ooit veeie aer* 
feet toel öequam ; boclj 't $$ee]tfballt / 't toeïïs bm IZT'door 
bupfe tetfïenb met Wen oppiopte / toaê foo ge* al tc ^ 
iitftftfg niet. Cftien ban be ttointig / toeïfte nocö tieten, 
ïebenbig aan ïanb toaten geftöitten/ bïeben fïta&$ 
boob. <©nfet toaten bgftöien / boe top in America 
nf boeten/ en top fm al t'famen te 3©atet en te 



. 



- 



iSo 



Schipvaart van 



ccen 
lange 
honger- 
Ujding. 



Hoe 't 



Afkeei >an ïanb öp 't leben öeöouben* <®oe top in Frankrijk 

fpijs e» upt » t jlcljip ttaben / öabben top niet anbet^ aan 

fuTkcen na on#/ afêïlupben^eenem 9H£ topb'eenb'anbet 

aanfagen ƒ . fcgeenen top niet anberjg te ften / al£ 

boobe Xfgcgamrii/ upt een <©?af eenomen- <©ae. 

top in belugtop 't Eanb quanten/ öabben top fuift 

een af feeet ban be fpöfen / bat ift / in een l|etöerg 

ftomenbe/ en ben reuft ban mp aangeöobene 3©tjn 

getoaat toetöenbe/ in onmagt tetneerfonft/ bak 

lenbe op een ftifi / bie nebenf mp fïonb* 9e- gee* 

ne/ bie om mp toaten / bagten niet anbetj?/ ban 

öat ift bm geeft fou opgegeten öebben ; infonbetïjepö 

aW* mp foo bleefeïtfoog en uptgematgeïb fagen, 

SJft lepbe nip Öetlftaïben in een 25eb / en biel in 

redui kier fuïft een fagïjte tufï / bat ift niet onttoaaftte boo? 

e?" cnt '$ anbetenbaagg/ a$'tnuaïteeb$öefbetbagtoa£: 

alftoetoel ift nu in tïjien maanben op geen 25eb öab 

geïeegen, 3©aattegen$ andere feïj^ben/ bataten/ 

atomen be toeefte ©ebet-öebben onttoenb f$ / in 't 

mft op be feïbe tot geenen fïaap ftan tomen. 

opfwei- %\$ fop nu biet bagen te Biavet öabben fliï gelee* 

fefiT.mV« 8*» / tepf ben top na Hanncbon , ttoee Franfche 

elfwak- molen ban begemeïbe©ïaat|; baat top ongTbtjftig 

gantfeïje bagen onthielden ; ot$ b?agenbe na bm 

taab bet <0euee$-meefïet£. Haat of top toef otig 

felben met aïïèbïfjt in agt namen / foo toag'er ztfytti 

niemanb onbet on$ / toien$ gantfcöe Eigctjaam niet 

feetopftooï; öeïjaïben aïïeenïp ift / en noc& b?ie 

anbete/ toeïfte ban beefe ftoaftfjepb niet obetbaïïen 

toietben / ban alleen ban be $5abel af tot be boeten 

toe, 2Soben bien öequamen top be S&upftïoop / en 

tautaljepb banbe|Baag; foo bat top geene fpöfen 

feonöen inïjouben* ®oc6 ong toietb een <&tmt$- 

middcldftar mibbeïgegeben? enfooöaafl top'tfelbegeöjupftteh/ 

toietb öet met on^ a! t'famen öeetet. <©eefe t8tt3e* 

np / öeflonb upt Hiatbbepï en M$ I toel onbet mal* 

ftandet gejooben; ban 't «fHaf genomen/ en in een 

Pot gegooten / toel toegefïopt metoube lompen ; 

baat naeeuigeCpet-bopeten baat in gebaan/ en be 

pot bnf op 't bpet gefet ®it JBengfeï aten top 

metHeepelen/ geïpmenbm35jpboet; eniftïjou* 

öe 



heyd dei 
Mmffi 



Genees- 



tcgtn* 



JOHANNUS LERrUS. i%i 

fce 't gantfcïjlp baat boo? / fnbien top bft mi bbeï 
niet ge&jupfttöabben / bat top af t'famen aan bege* 
ittelbe onpaflpöepb fouben gefïojben fjeböen, 

gemanb faï mifTcöfen benïsen / bat aïon£ ge* Nieuw 
baat/ moepte/ enatfiepbeen^ eenepnböeeftgeno^oodiijk 
men ; en top nu tot tuft fijn getaakt, JïBaat inbien gcrai£ 
on£ beDfeete/ boo? toien|?&uïp en goebertierenïjepb 
top foo beeï' ©ntoeeten/ ^rfjipbjeuften / en b'up* 
tetfïe Honget£noob toaten onttoojfleïb /niet berber 
ïjab öpgefïaan / foo $jabon$ nocfj een grootet onge* 
tuft getroffen/ aft top nu op 't ïanb feeftet meen* 
ben te fïjm 

'ft Heb öietboben betïjaaïb/ &oe Vfflagagno on$ vooronfe 
Unas-öjieben ; en een gantfcö Proces, tegen^ on$ Reyfigc»» 
ingefïeïb/ ¥>ab meebe gegeben ; te toeeten/ geïe* ™u* LaM 
betb aan bm ©betfien be£ ftifö* / toaatin&? a 
top na öupg boeten ; nebenö een SSebeï / aan alfe 
Magiftratenen<©betïjeben/ baat topöpftomm foti* 
ben / om on£ / aft betboembe tottufp aan te taffen/ 
en tebetöjanbem 

't <©ebeutbe nu / bat onfen ©betfien en <0eïepbg* door «e« 
man Phiiippus in goebe ftennfë en b^ienbfclfjap fïonb rn oodc 
met b'«©betf göepb aan toeïfte top 't lüifïje met 28rf e* i £ °™ ïoo *~ 
ben/ neben^ïjettegen^on^ingefielbe Proces, obet* vTutgZ^ 
ïebetben- 't (©ing ong bet&alben htttet afê Villa- g g 
gagno ïjab gemeenb / toijl be gebagte ©betïjepb onfe 
Religie niet feet bpanbig toa?* 3©p toietben ban 
Öaatbjienbïöftontfangen ; ja/ fp betbm on£ feïfê 
eenige ©ereetingen ; en leenben Phiiippus een goe-= 
be fom geïb^ ©u£ betiofïen <0ob on$ ban bit 
öooblp gebaat ; en b'onttouta ban VMagagno 
toietb öiet booj ontbeftt; fjem totfmaab/ oné tot 
troofl 

Jïabeefe nieutoe <©obïpe toeïbaab boet m$f CttMk 
Scöeepgbolft ban Harmebon na öaat ©aöerïanbciknafijn 
Normandycn ; top begaben on$ na be Ǥ>tab Nan- vaderland, 
nes , betmit^ top in Ncder-Britannfen niet öegeet* 
ëm te blöben ; te meet / om bat top bet Sfctooo* 
nttm J>p?aaft foo toepnig berfïonben / aft biebet 
Americanen, boetopeetflonbet öaat cjtiauien. <©n- 
bettuffcöen tosten top nocö foo ftoaft / bat top be 
M 3 ;- §paai> 



ϧ1 



SCHIPVAART VAN 



'.< 



Vreemde* 
Tuften onfer 
verhonger- 
de lUyfr., 
geri. 

Doof en 
blind ge- 
worden, 



doch haaft 
geholpen* 



Hoe*t de 
weer na 
America 
gekeerde 
perföonen 
gegaan is. 



Prie dér 
felveom 

der Religie 
wil doof 

Viilagagno 
doen ver- 
drinken. 



Ipaatben niet htmbm tegeeren ; betïjalben moeflen 
top elft tmm ötraten / bie öefeïbe ïepbbe* 

$u top on| toeet berquiftfeen en betfïetfeen fouben/ 
quamenon^fulfefeet bjeembe ïufïen aan / 0$ ge* 
meenïp be f toangete ©joutoen onbettoojpen fijn- 
©eeïe bet onfe öaöben fulïi een afgröfen ban 3©#n / 
öatfe tn een geïjeele maanb tijö^ niet een bjuppelöaas 
ban p?oeben ftonben. ^©oe top te Nannts qua- 
nten / toierben aï onfe finnen berfieetb, Jplotffp 
berging ong 't geöoo? en 't gefïgt / foo bat top gantg* 
ïp toeefben/ gefjeeï öïinb en booftefuïïen toet* 
ben» '©eeïe trefrpe <©enee£meefrtt$ / éh anbere 
aanfïenlpe petfoonen quamen ong befoeften ; booi 
toelfcetbeöulpfaamöepb top toeet teregt geraaïiten* 

3©atmp belangb/ iftftan betupgen/ bat ift na 
betïoop ban ten maanb mp ge&oo? en gefïgt tm 
boïïen toeet bequam. Ccïjtet öeb ift tftberö öien 
t^b aïtijb een f toafefte IBaag geöab ; toelfte quaal 
naber&anb in ben ftonget bet belegetbe J>tab San- 
cerre, ooïtbatt mpuptgefïaan / foobanig toeet in* 
getooeïtetb i$/ bat ift bttttouto / bat quaab al 
mpïebentefulïen moeten blagen, ©an Nannes$ 
peöetbet onfe na fijn pp^gettoftften. 

€et ift mijn Hiftorifch«©etöaal beffupt moet ift 
ood ben Leefer betfgten / öoe 't be bijf boojgebagte 
petfoonen/ onfe liebgefelïen / gegaan i$: toeïfte 
toeet te tugg' na America toaten gefteerb / boe top 
in onfe afbaatt ban baat b'eetfie3>cÖipb?euft gelee* 
ben ïjabben. ©iet maanben na onfe lanbing ban 
Frankrijk quamen eenige geloof toaatbige Hieben/ 
toelfte top in Americaöaböenagtergelaten/ tototv 
fen <©bet(}enen3tepö|manPhiiippus; ïjemmeteen 
treurig gemoebboo? bjagenbe/batfe met epgenet oo* 
gen pböen üffitnj bat Viliagagno bjie ban be ge* 
melbe bfjf/ Itautoïp Petrus Bourdonius, Johannes 
Bonjellus , en Matthseus Vernevilius , toegen^ ht 
25el{)beni|bet Gereformeerde Religie fjaböoettbet* 
Öjinften* <© atfe bp (ïg pbben 't gantfcfte ©et&aaï 
ftatet Confèffie en öaatg boob£; 't toeïftfePhiiippus 
oberïeberbetn IJlen ftan 't een en 't anbet binben 
in Johannfc CrUptni Catalog. Martyr. 



^ ] 



JOHANNES LftHlUS. X83 

JBeïangenbe Viliagagno ( ban tof en gefp?often;$/ wat voor 
ïtojtg na ben aanbang ban bit WtthJ metöetigt/^neynd 
fjoeöp / ban be Religie tot 't Paufdom afgebaïïen 
fljnbe in America , on$ tot een bietgeïpen af baï 
toou btoingen ; ttt WMt oojfaaft top ong toeer, na 
ong ©aberlanb öegaben ) / ftojtg na oug bettteft upt ^ 
Brazil betfoo? öp ooft fijn &afïeel Coiigny , 't toeife ggg**- 
ban be Portugeewn toietb ingenomen / met al &et h£| bck@ . 
baat in fïfnbe <©efcïjut ; en een groutoïpe betmoo?* m Ca . 
bingbecban öem baat geïatene Fran$oifen* i€fe* 
betb &eb ift niet togbe^ ban öem geöoo?b / ooft niet 
beeï na öem gebjaagb ; aï$ alïeenïipbemomen / 
bat öP tfebetb fijn toeetftoomfl in Frankrijk foo 
fcö?iftlp afê monbïp feet ïjebig tegen£ be foo ge* 
noembe Hugenoten jïg ïjeeft upt gelaten. €pnbïp 
ijf ÖP ge(iO?ben in December Anno 15-77 OP 't ||pf 
Bellovaco, beï)OtenbebeJohannïtcr Orden. Ceneil 
fïjnet©ettoantenöeeftmpgefegt/ bat öpbooiftjn 
tpnb foobanig öab öup£ getjouben / bat niemanb 
fïjnec ©loebbettöanten petjS ban öem ïjeeft ge&f b. 



N 



E. 



REGISTER 

der voornaamfle Saken , in deefe Reysbefchrij- 
ving verhandeld. 




A, 

Ard-Kreeften , van de 
Wilden geheeten 
Oujfa, Aanmerk- 
lijkheyd ontrent 
defelve , ,88 

Acaioit 9 de Vrugt eens Ameri- 
caanfehen Booms , en fonder- 
lingheyd der felve , 100 

Acar ahornen , een flijmerige A- 
mericaanfche Vifch 5 van vcr~ 
we als rood Sand 3 89 



Acara-ouaffou, een foortdergroo- 
te Americaanfche Vifïchen, ib» 

Acaratet , een fereede , platte 
Viich, 't Vel verftrekt voor 
Sout en Saus , ibid» 

Agonti , een Americaanfch rood 
Dier, Befchrijving. Boven ma- 
ten goed van fmaak , 71 

Aiourous* Si e op Papegayen. 

Albacoren , een foort van Vifch , 
dus genoemd van de Nor- 



mandyers 

M 4 



13 

Be- 



R R C I 

■■ ■ ' ■ ■ Befcjirijving der felve. 
Onder de befte ViïTchen ge- 
teld , 14 

America^ grootte defes Weerelds- 
deeïs , 108' 

Americanen , vyandfchap onder 
derfelver Natiën , 1 08 

" ■ "" ■ Oorfaakvan d'Oorlogen 
onder haar , ibid. 

* ' ■ ■ ■ ■ ■ Van wien d'Ameiicanen 
af-koomftig , en hoefe in A- 
merica geraakt mogen fijn , 
137. Sie voorts op Wilden. 

'Ananas , de befte Vrugt in Ame- 
rica. Befchrijving. Seer hoog 
gepreefen , 1 04 

Araboutan , dus noemen de Wil- 
den den Boom des Brazilien- 
houts , 94 

r Arat , een Am ericaanfche Vogel, 
de fchoonfte onder de Son, So 

**— » — Niet Tonder verwonde- 
ring, als hy inde Sonnefchijn 
is , te aanfchouwen , ibid. 

"Arignay , of Aringnau. Sie op 
Indiaanfche Hoenderen. 

Afch van Brafilien-hout , verwd 
alle Lijnwaad beftandig rood , 

Avondmaal des Heereti, na Chri- 
fti inftelling d'eerfte maal van 
de Gereformeerde in Brazil ge- 
houden ^ 37 

^ Auraten , de befte foort van alle 
Viffchen in fmaak. Naamre- 
deri, 14 

Aygnan , dus noemen d'Ameri- 

caanfche Wilden de Satan , of 

, boofe Geeft , riS 

— — Werden felfs in dit leven 
daadelijk en gevoelijkvanhem 
geflagen engeplaagt, ibid. 

« * ■ • Hoedanig fulks toegaat 5 

en wat onfen Schrijver felfs 



S TE R. 

daar ontrent aangemerkt heeft, 
128. 129 

Aypi , een foort van Wortelen , 
daar d'Americaanfche Wilden 
feker Meel van bereyden , ■ 58 

— - Men kan'er wel geen 
Brood van bakken , maar een 
goeden Bry van maken , 59 

Ayti , een foort van Pokhout, 98 

■— — r- Sonderlinge eygenfehap 
van 't felve , ' ibid. 

B. 

BOniten , anders ook gefegt^/- 
bacoren ; een foort van Vif- 
fchen. Sie op Albacoren. 

■ ■ ■ ' *' Echter is'er onderfcheyd 
tuffchen d' Albacoren en Boni- 
ten , 14 

Boombladeren in America van een 
. geweldige grootte , welker ge- 
lijke in geene der andere Wee- 
relds-déelen in lenghte en 
breedte te vinden fijn, 100. 101 

Boomen in America. Araboutan , 
een Boom van een geweldige 
dikte , 94 

— Bomen, welker Stammen 

vijfthien , fefthien , en meer 
vademen dik ü]n, ibid. 

In America fijngeenLaft- 

dieren , om *t Brazilienhout 
11a de Scheepen te brengen : 
maar de Wilden dragen 't op 
hare Schouderen , 95 

" Boomen , daar 't Brazi- 

lien-hout van koomd. Sie op 
Brazjlien-hout. 

• ■■ Seldfaamheyd aan den 

. Boom Sycomorus , ofAdams- 

Vygenboom , 95 

Palmboomen m America 



van verfcheydene foorten , 97 
— . Ayti , een flag van Pok- 
hout , 98 



R E G 1 

— — Boomen met feer dikke 
Bladeren , van een lieflijken 
reuk , ibid. 

— — Seer Ieelijkftinkende Boo- 
men , ibid. 

- -- Boomen met gevaarlijke 
Appelen • en andere , tot ge- 
neefing der vuyle Pokken, 99 

- De Boom Choyne. Sie op 
Choyne. 

i De Boom Saboucale. Sie 

op Saboucale. 

Acaiou, deVrugt eens 

Booms. Sie op Acaiou. 

De Boom Paeo-aire. Sie 



op Paco-alre. 

■ « . Oranje en Citroen-boo- 

men in America, van wie daar 
eerft geplant , 202. Sie voorts 
op Hout, z?c. 

Boomwol, hoedanig defelve waft, 

102 

■ De Wijven der Wilden 

weeten'er feer wel mee om te 

gaan , ibid. 

Boonen in Brazil , foo groot als 
een Duym 5 hoe van ie Wil- 
den genoemd, ] 107 

Booterpot s een Berg , of Rots. 
Sie op Pot de beure. 

Boucan, ofBucan, Rooftersvan 
Hout by de Wilden, Sie op 
Boojlers. 

Brazil , in dit Geweftverneemd- 
mt\\ nog Vorft , nog Hagel , 
nogZneeuw, 103 

« . Als by ons de dagen op 't 

kortfte fijn, heeft men hier de 
langfte, en de meefte hitte , ik 

■ Brazil , en andere deelen 

van America , waar door de 
Koning van Frankrijk defelve 
verlooren, en Portugal die be- 
komen heeft, 159 



STER. 

Bra&iliaanfch Bied. Sie op htdu 
aanfch Ried. 

Braziliaanfche Peeper. Sie op Pee* 
per. 

BrazMien-hout , ten brand ge- 
bruykt, geeft feer weynig rook 
van fig , 95- Sie op Hout. 

— — Afch van Brazilien-hout 
verwd 't Lijnwaad rood met 
een beftendige verwe, ibid. 

Bmyloft , d'eerfte op Brazil, 38 

Bucan. Sie op Boucan. 

Byen in Brazil. Haren Hoonig ^ 
en 't Wafch , hoe van de Wil- 
den gebruy kt, 85 

By geloof der Braziliaanfche Wil- 
den , ontrent hare Maraka, fèer 
dwaas, 135 

■ ■ " ■ ■ ■ ■ Ander hardnekkig Byge- 

loof derfelve , ontrent haare 
Dooden, 157 

C. 

CAnaria, een luftig Eylandj 10 
Canarifche Piek , een feer hoo- 
gen Berg, 10. Gehouden voor 
den Atlas der ouden , ibid. 

Canide , een der fchoonile Vo- 
gelen onder de Son. Van ds 
Wilden feer hoog geagt , 80 

- » ■ ■ Seer heerlijke Pluymen , 
8r 

Caou-in , den Sever-drank dei- 
Wilden. Sie op Drank. 

Capo de Frie , een vermaarde Ha- 
ven, 32. 

Caraibes , Propheeten , of Prie- 
{Iers , onder de Braziliaanfche 
Wilden. Derfelver voorge- 
ven, 129 

■ Kaar bedrijf by een feer 
groot Feeftder Tuppinlmbae, 
't welk om de vier of vijf Ja- 
ren eens gehouden werd , feer 
feldfaam, 129. 150. endevoU 

M 5 gende. 



Register. 



1 1 



'gmde. Sie op Feeft. 

- Broeden in de Wilden 

een feer dwaas Bygelooft echter 
fonder Afgodery , 133.134 

'Gay. Sie op Meirkatten. 

Choyne , een Braziliaanfchen 
Boom. Waar toe derfelver 
Vrugt de Wilden diend , 99 

Cieraden der Wilden. Die der 
Mansperfoonen fijn een gat in 
de JU'p te maken ., en daar 
beent jens in te dragen ; ook 
wel de Tong daar door te ftee- 
ken, 48 

— —■ - — Een gat in elke wang , 

en een Steentje daar in , ibid, 

■ ' Ligchaams-befchildering, 

49 

«-— - Beenderen om den hak. 
Paternoftcrs , hoe gemaakt, /£. 

■ ■ Hoefe fig verderen met 

de pluymen van Hoenderen. 
Wat voor dwaling dit by d'Eu- 
ropianen veroorfaakte, 49. 50 

» ' Voorhoofd-bindfeien. Oor- 
cieraden , 50 

■ ■■ ■" " - Wangen-cieraad. Hoefe 
fig verderen alsfe ten Oorlog 
willen trekken, of eenen ge- 
vangenen full en flagten, 51 

— ™ ■ ' " ■ Cieraad van Strüys-vede- 
ren, - 51 

'— Lijf-kerving , ibid. 

Vertooning eens Brazili- 



aanfchen Wilden in fijne volle 
heerlijkheyd ,. ' 53 

— Vrouwen-cieraden by ha- 
re Naaktheyd, 53 

— *» — Netheyd ontrent haar 
Hayr. Oorhangfelen. Aange- 
figts - befchildéring. Armban- 
den , . - 54 

Corallen van glas haar 

feer aangenaam % 55 



Citroenen en Oranje- Appelen * van 
wie in. America geplant , 102 

Caaty , een Americaanfch Dier, 
feer feldfaam 5 befchreven, 77 

- ' - ' ■ ■' Verwondering der Fran- 
coifen over 't felve , 78 

Colligny s Admiraal van Frank- 
rijk, is Villagagno , onderde 
vervolging der Gereformeerde 
in dit Koningrijk 5 feer bevoor- 
derlijk tot fijnen Scheeps-togt 
na Brazil , 2 

Coüigny , een Slot , van Villaga- 

fno in Brazil gebouwd, en na 
en Admiraal Cafpar de Col- 
ligny foo genoemd , 33 

1 , , Verder beiïght van dit 
Slot, 43 

Compas, fonderlinge nuttigheyd 
van 't felve op de Zee , 7 

Corallen van Glas , der Wilden 
Vrouwen boven maten aange- 
naam , 55 

Cottoen. Sie op Boomwol. 

Crocodillen in America , genoemd 
Jacaren, onfchadelijk een fcha* 
delijke , 72, 

— Verder berigt van defel- 

ve, 7*- 73 

D. 

DAns der Tuppin Imbae • of 
der Wilde ninBrazil , feer 
feldfaam , 131 

Danjfen der Wilden , gefchied 
altijd by hare Suyperyen , 65 
Sonderlinge gewoonten 



der jonge Lieden hier ontrent, 
65. 66 
Mannen en Vrouwen 



danffen noyt onder malkan- 
der , 66 

Delphinen , een foort van Zee- 
VhTchen, 13 

— — — Sonderlingheden ontrent 
defel* 




R E G I 

defelve,' , *4 

Dit/w in America fijn niet ge- 
lijckvormigh die met onie 
Landen , 68 

Berigtvande voornaam- 

fte foorten de»? Americaanfche 
Gedierten, 68 , en de volgende. 

■« ■ ■ Noch Dieren, noch Vif- 
fchen , noch Boomen , &c. 
in America fijn die in Europa 
gelijk, ïo 7 

Dooden der Wilden 'm Brazil. 
Derfelver gehuyl en getier , 
als dat van Honden en Wol- 
ven , wanneer yemand onder 
haarfterfd, M5 

Wonderlijke Manier van 

Dooden-beklaging, niet alleen 
by de Wilden, maar ook by de 
Vrouwen in Beamen Gafconje 
over haare Mannen, 15 6 

— — Hardneckig Bygeloof der 
Wilden ontrent hare Dooden 
by de Begraafnis , i57> sie 
ook op Graven. 

Dorftly ding onder de Linie j£qui- 
no&ial j feerfwaar, 20 

— — Hoch onlijdlijker in des 
Autheurs te rug-reys uyt Brazil 
na Frankrijk. Sic op Hongers- 
nood. 

Drank der Wifden, Walgelijke 
manier , op welke de Vrou- 
wen in Brazil dien Drank be- 
reyden , 62 

— — Werd gemaakt vaneenige 
Wortelen , ook vak Turkfche 
Weyt, en genoemd Caou-in&i 
■ . ■ Hoedanig fy deren drank 
in een groote veelheyd in gul- 
pen , dikmaal drie dagen en 
nagtenna malkander. Eeten 
niet alsfe drinken 5 en drinken 
niet alsfe eeten , 64 



S TE R. 

Drinkerden der Braziliaanfcfcï 
Wilden, dagen en nagten ag- 
ter een, 64 

Hare vrolijkheyd onder 

'tSuypen. Wanneerfe alder- 
fterkft fwelgen , 6$ 

— — — DanrTen altijd by hare 
Slempen , en fonderlinge ge- 
woonten der jonge Lieden hier 
ontrent , ibid* 

— - — Seldfaam geval van 't vol- 

fuypendefer Wilden 'm Spaan» 

fche Wijn, van haar bekomen 

in een Portugeezfch Schip, 66 

E, 

E Dik , gemaakt van Suyker , v 
tegens de Natuur des Suy- 
kers, 10a 

Eerfte Predicatie 5 eerfte Avond- 
maals-bediening 5 eerfte Bruy- 
loft op de wijle der Gerefor- 
meerden in Brazil 5 Sie op Pre- 
dicatie , Avondmaal ', Bruyloft. 

Endvogelen in Brazil. Sie op In* 
diaanfche Endvogelen. 

Ey-dooyeren , van de Braziliaan- 
fche Wilden voor vergif ge- 
houden , 79 

Eyeren, willen de Wilden niet ge- 
geeten hebbemwaarom niet,79 

Eyland , waar in Villagagnon 
't Kafteei Colligny had ge- 
bouwd, befchreven, 42.43 

Ey landen , woeft; daar veel O e- 
fters werden gevonden, 44 

— Hoemen de felve be- 

koomd , ibid, 

F. 

FEeft by deTuppinlmbae, feef 
groot , om de vier of vijf 
jaren eens van haar gehouden 9 
129 
■ ■ - * Hare feldfame gewoonten 
en Ceremoniën op 't felve 1 30 
~ Om, 



R E G ï 

>■ * ' » >■* Omftandig berigt, hoe 
-dit Feefl van onfen Autheur is 
waargenomen , 1,3 1 ,e# ver* 
volgens. 
Fledermmfen , van .een geweldi- 
ge grootte , welke by nagt 't 
bloed uyt der Menfchengroote 
Teeé'n fuygen , S4 

v ' Onfen Schrijver felfs be- 

jegend. Wat daar uyt ont- 
gaat, ibid. 

- ' Diergelijke Fledermuyfèn 

fijn ook op 't Eyland Cuma 5 

en feldfaam -klugtig geval met 

eenenSieken, t'fïjnergenee- 

•fing, 85 

■Tluyten der Wilden , gemaakt 
van Menfchen - beenderen. 
"Waar toe gebruykt , 113 

Fortunatis , of de Geluckige Ey- 
landen , 8 

■ ' 1 Millag der Weereldt-be« 
fchrijvers ontrent de felve , 9 

Franc oifen-hout , 't regte. Sie op 



dtn Aygnan, of boofe Geeft, 
dis haar dikmaal geweldigh 
Dlaa<*de : .r • 



Pock-hout. 
Francoifen fchendige trouwloos- 
heyd , tegens eenige Portu- 
geezen, ïi 

G. 

GAnabara , anders Rio de Ja- 
neiro , of Jenneiro , 33 
Sie voorts op jR/0 de Janneiro. 
Genees-middel feer tveüï}k , tegens 
de Roode-loop, genomen van 
de Palmboornen , 97.98 

»?■ ■ ■' Van den Boom Ayti , te- 

* gens de vuyle Pokken , 98 
Gefprek onfes Schrijvers met de 

Wilden , aangaande 't Brazi- 
lien-hout , 't welke d'Europia- 
nen in Brazil quamen afhalen,, 
en der felver vernuftige rede- 
nen hier ontrent, 96 

• ■ " - Metdefeive Wilden, over 



Plagde, ,2f 
Met even defelve, aan- 
gaande God , en den Gods- 
«taaft, - 135.136 
Verfcheydene andere Gefpra- 
ken met de Wilden over 
andere faken y hier en gintfeh 
door 't geheeleWerk. 
Geval van twee Zee-golven , 
feer feldfaam , 10 
Gevangene , welke de wilde Na- 
tien d'een van d'ander beko- 
men , hoefe gehandeld, en 
wel gemeft werden tegens dtn 
tijd der Slagting, u 7 
- Verfameling by de Slag- 
«ög* ;, ibid. 
- Sonderlingheden ontrent 
de grootmoedigheyd en doods- 
veragting des geenen , die ge- 
flagtet fal werden 5 en hoeda- 
nige folenniteyten hier ontrent 
gepleegd werden , ng 
' r — Höe hy eyndlijk doodge- 
slagen werd, . Iï9 
"" " " Verdere byfonderheden 
ontrent 't braden en eeten des 
geflagteden , .120,*» vervol- 
gens. 
Graden van Bloed verwantfehap , 
in welke de Braziliaanfche 
Wilden niet trouwen mogen. 
Sie op Houwlljk. 
Gras-Zee, waarom foo genoemd , 
en feldfaamheyd der felve, 169 
~— Een ander feer gevaarlijk 
op de ZeedrijvendKruyd,i7o 
Graven der Wilden. Haar byge- 
loof, watdenBegravenenfou 
gefchieden, indienfe geen Spij- 
len by fijn Graf ferteden, 157 
yrr? Hoefe t met de Graven 
han- 



H 



R E G I 

handelen , wanneerfe hare 
Hutten na een andere plaats 
dragen, 157 

H. 
Aagdiffen in Brazil, genoemd 
Tovous , boven maten 
groot ; in 't eeten van een de- 
licater fmaak als eenige andere 
Dieren, ' 73 

m ■ U Onthouden fig in Poelen, 
en aan Beeken, gelijk de Kik- 
vorflchen by ons , 73 

1 Bofch-Haagdinen , feer 
fchaadlijk , 74 

« ■ •• ■ ■ ■' Onfen Schrijver en twee 
andere Franc^oifen bejegend 
eene der felve, van een onguu- 
re grootte , en vervaarlijke 
geftalte , ibid. 

.— — Hoe 't haar daar meede 
ging, ■■■ [ 74- 75 

Hay , een Dier , foo groot als 

een Hond , in Brazil. Befchrij- 

ving van 't felve , yj 

- Niemand heeft het ooyt 

fien eeten , ibid. 

Hen in een Portugeefch Schip , 
legt op d'onftuymige Zee ye- 
der dag een Ey , 12 

■ ■ Haar verlies van den O- 
verften des Schips , door de 
Franfche genomen , feer be- 
klaagd , ibid. 

Henrico-polis, of Ville-Henry , een 
van Thevet verficrde Stad ia 
Brazil , 43 

Hetich , een Wortel , of Knol', 
anders Knol-wortel 5 fcld- 
faamheyd aan de felve , 106 
" ■ Onder d'afch gebraden , 
fijnfe foo goed , als de befte 
gebradene Peeren by onsj ibid. 
' j Seer verwonderlijcke 
Toort-teeiing , ioö 



STER, 

Hitte onder de Linie jEquinoöriai 
feer groot , en fwaare Dorit- 
lijding ^ 21, 165 

Hoenderen in Brazil. Sie op Indi* 
aanfche Hoenderen. 

Hoerery Yan ongetrouwde Doch- 
teren in Brazil voor geen 
fchande geagr. Echter fijnfe 
niet feer geneegen tot ontugt t 
139 

Maar Overfpel by de Wil- 
den vervloeklijk , en' hoe ge- 
ftraft y ibid^ 

Honden , van de Wilden in Bra- 
zil nooyt geflen voor d'aan- 
koomft der Franco ifen in dit 
Geweft , 75 

— — Haren fchrik voor de fel- 
ve 3 en waarom , ibid. 

Hongersnood in 't Schip önfer Rey~ 
figers ontftaan , op hare te 
rugg'Togt uyt Brazil na Frank- 
rijk , 17 1 
■ Neemd allenxen meer e& 
meer toe , tot dat defelve eynd- 
iijk op 't hoogde en a'lder- 
hoogfte was geklommen, 172, 
en vervolgens. 

~ — - D'uyterfte ellenden deefer 
hongersnood : eerft de walge- 
lijkile dingen gegeten, daar na 
't Le'er Yan Schoenen , Wam- 
baifen ; Brazilien-hout ge- 
knauwd , eyndiijk niets met 
allen , waar by noch d'onlijd- 
lijkfte dorft ging, van pag, 
ijl tot 179. 

Be meenigerley [onderlinge 
feldfaamheden , onder deefs 
Honger-en dorjllijdingk , 
konnen op deefe korte Lijfi 
niet gebragt werden. 
■ ■ De Hongersnood in de 
belegerde Stad Sancerre Anno 

M D tXXIV, 



u 



R E G . I S T E R. 



L 



H d ixxïv. , op verre na foo 

groot niet , als in dit Schip S 

175 

». w i 1 ■ Als 't Ligchaam door 
honger afgemat is , werden de 
Sinricn verward 5 met een 
boos hert d'eene tegens d'ari- 
dere , &id. 

m * Q eer feldfaame toevallen 
deefer uytgehongerde , doefe 
nu weer in frankrijk waren 
aangeland , 182 

'Moo^en van hoofden der gene, 
die van de Wilden geflagt en 
gegeeten zijn , 12a 

mm » Der felver Beenderen , 

waar toe gebruykt , #/W. 

Hto in Brazil van allerley ver- 
wen , 9$ 

«ii . nn 1 • Pok-hout. Sie op Pok-hout. 

■ ■ ■■ Brazilien-hout. Eenigc 

deefer Boomen fijn fefthien 
vademen dik , 94 

— De Wilden verwonderen 

fïg , J waarom d'Europianen 
daar foo veel Brazilien-hout 
komen halen , 9 6 

éê Aanmerklijk Gefprek hier 

over tuffchen Lerius en eenen 
Wilden i 96 

*■■ » « ' Hout , foo fwaar , dat 
het terftond in 't Water flnkt, 
gelijk Yfer, 9S 

Sie voorts op Boomen , en 
Brazilien-hout. 
Jjtouwlijk , \ eerde in Brazil op de 
Gereformeerde wijs , tufchen 
twee Jongelingen der Wil- 
den , en twee uyt Frankrijk 
overgekomene Docht eren, 38. 
Andere Houwlijken alhier, 
ook op de wijs der Gerefor- 
meerde , ■ 39 

'HoHwlijkm- fax wilden. Graden 



1 



van Bloedverwantfchap » In 
welkefe niet mogen trouwen, 
138 
■ ■ ■ Ontrent hareByeenkoomil: 
werden gene Ceremoniën ge- 
bruykt. Eenen Man mag veele 
Wijven nemen , 138 

■ " ■' ■" ■ -.- Verwonderlijke eendragt 
onder de felve. 

•■ — — Overfpeelfters by haar , 
vervloeklijk , en fwaar ge- 
ftraft. Doch Hoerery der on- 
getrouwde Dochteren geen 
fchande, 139 

Huvajfou, een Landfchap in Bra- 
zil , van de Wilden foo ge- 
noemd, 25 

— - — . Is een feer rauwe Land- 
ftreek , ilnd. 

I. 
Ndiaanfche Endvogelen , van 
de Wilden genoemd "üpec , 

79 

Haar feer feldfaam By- 

geloof , foö van deft als van 
alle andere Vogelen , Dieren , 
en Viltenen, 79 

IndiaanfcheKotridefm , foo ey- 
gentlijk Indiaanfche, als ge~ 
meene , van de Portugeezen 
daar gebragt , 7 2 

—— De Wilden houden d'Eyer- 
dooyeren Voor vergif, 79 

*#**+* Groote meenigte van 
Hoenderen 5 en fonderlin- 
ge feldfaamheden , 79 

Indiaanfch Ried in de BofTchen , 
foo dik als eens Mcnfchen 
been , i°3 

- ™~— ■ » Indiaanfch Suyker-Ried, 
Sie op Suyker-Rled. 

Indiaanfch Fetum. Sie op Petum. 

fndiaanfckê Tabak, Sie op Ta- 
bak. 

Jam? 



R 
h 



G I 



\ Acer en. Sie op Crocodillen* 
Ijacou , een foort van Bofch- 

% vogelen in Brazil. Geen 
vleefch ter weereld van foo 
een lieflijke fmaak , als dat 
van deefe Vogelen , 80 

Jacoutin, een flag van Brazili- 
aanfchBofch-gevogelt, So 

Jacupen , een Bofch-vogel in Bra- 
zil, 80 

Janovare , een Dier in Brazil , 
alles, waaï het by komen kan, 
verfcheurende \ iöo Mcnfchen 
als Dieren, 75 

■ • Voorbeeld daar van, 

ibid> 

Jennere , of Ganabara. Sie op 
Rh de Jennero. 
K. 

KAnarien. Kanarifche Piek. 
Sie op Canarien. 
Kinderen te* Wilden in Brazil, 
van drie of vier Jaren , hoeda- 
nig geftêld, 56 

— Kortswijl der ïrancoifen 
met de felve , ibid. 

- ' ' « Naamgeving der Vaders 
aan haar 5 foo haaft alsfe ge- 
boorenfïjn, *4° 

Werden nooyt gefwech- 



teld , noch in Windelen ge- 
wonden. Hebben daarom ech- 
ter geen kromme beenen. 
-Aanmerking hier op , 141 

Wonderlijk - feidfame 

Kinder-reyniging > alsfe. (ïg 
bevuy ld hebben. D'oudedoen 
defgelijks , alsfe haer gevoeg 
gedaan hebben , 14 x 

- — — Meenigte van. Kinderen 
eens Mans , ibid, 

Opvoeding ten Oorlog 

en ter Jagt , ibid, 



Kleederen , van de Francoifenaan 
de naakte Braziliaanfche Wil- 
den verruyld, 5a 

*• Wat fïg belagchlijks daar 

by toedroeg , 53 

— — De Vrouwen der Wilden 
begeerden gantfchlijk geen 
Kleederen aan te doen i en wat 
reden fy daar van gaven , 55 
■ ■ Liever wilden de Wilden 
hare Ligchamen door de Son 
laten verbranden , door 't 
aandragen der Steen en op hare 
bloote Schouderen quetfcn, als 
gekleed gaan , 56 

Kortswijlig geval tuflchen Lerius 
en cenige Milten , 145 

Ander klngtig Geval van 

hem met de felve ] over fijnen 
Naam, 146 

- '■" "- ■' " * Kortswijlig Geval , on- 

j fexx Autheur bejegend met ee- 
nen Wilden, 152, 153 

— ■— — Klugtig en feldfaam Ge- 
val Yan eenen Sieken met een 
Pleermuys , 85 

Kreeckels in Brazil , feer fchaad- 
lijk, 85 

— ■ Yreeten en door-bijten 

alles , $6 

Kurema , een foort van Barbeen 
len in Brazil. Gedood lijnde , 
geven 't belle Meel , 89 

LE Rattier ( de Ratte- , of 
Muyfe-val) , een Rots , 
van de Francoifen dus ge-» 
noemd, 4a 

Leelijk-meoy der Wilden in Brazil, 
feer feldfaam en affchouw- 
lijk , by haar een (onderling 
Cieraad , 27. Sie op Cieraden, 
Lerius , befchrijver deefer Reys. 
Oorfaak , waarom hy en an- 
dere 



_ 



R EG ï 

dere Gereformeerde Fraft^oi- 
fen defelve aannamen , onder 
de Vervolging in Frankrijk 

I. 2 

■ ' " ■'■■ ■ •' Namen der Predikanten 
en Godsgeleerden , die deefen 
Togt ook aannamen , 4 

ai 1 Afvaart van Honfleur, 

> ■ » ■ Vreeuijk Onweer, 3 

■ ■ ■ ■ ' 1 ■ X^rwverdeedigingtegens 
Thevet , en den felven over- 
tuygd van verfcheydene On- 
waarheden , 1%. Sie voorts op 
Thevet. 

— ■ ■■ Aankoomft in Brazil ,33 

v ■ ' Sijn gevaar door een 

vreeflijken Bofch-Haagdifch , 

.74 
"" Werd van een Scorpioen 

geftoken, en Genees-middel, 
87 
" ■ Sijn kortswijlig geval met 
eenige Wilden , 146 

■ ii t i " 1 ■ r ■ Oorfaakvan fijn en e eni- 
ger anderer vertrek uyt Brazil 
weer na Frankrijk , 158 

■ ■ Afvaart van America, en 

voortekenen van ongeluk op 
deReys, *6o 

Hoe V hem end* andere op de- 
felve gegaan is , werd in 
*t vervolg verhaald. 
Zigihaams-befchildering der. Wil- 
den , feer feldfaarn , 49 
Linie Mquinofilal. Aanmerklijke 
waarneemingen onder defel- 
ve , 20 
— «*— Stinkende , giftige Ree- 
genen. Onbeftendige winden. 
Boven maten groote hitte, 
20. 21 
* » 't Scheeps-brood en 't wa- 
ï ter verdorven , onder defel- 



5 T E R. 

VC, 21 

— — Gewoonte der Schiplie- 
den ontrent de geene , die nop- 
noyt onder de Linie fijn ge- 
weeft, 2,3 

— «— - Eenige andere byfonder- 
heden , aangaande den Eve- 
naar , ï 164 

Loopers van een ongemeene fnel- 
heyd onder de Braziiiaanfche 
Wilden, 30 

1 WetdentweeroetigePoft- 

paarden geheeten , ibid. 

M. 

MAgenfes , eenige foo ge- 
noemde Eylanden, 30.31 
Maniot , een Wortel in Brazil j 
hoe defelve waft , 5 é 

■' - ■■■'■ '"' De Wilden maken feeker 
flag van Meel van defelve, ib. 
■ ■ Hoe fulks toegaat. Men 

kan' er wel geen Brood , maar 
een goede Bry van bereyden , 

59 

■ Hoefe handelen met 't 

Sap uyt deefe Wortelen , po 

1 Hoe defelve voortgeféeid 

werden , 61 

Mannen der Braziiiaanfche V/il- 
den fijn harer barender Vrou- 
wen Vroed-wijven , 140 

Manobi , een Vrugt die onder 
d' Aarde groeyd, gelijk by ons 
d' Aard-Appelen , 106 

Maq-he , een Landfchap in Ame- 
rica, 30 

— — — Breéder berigt van 't fel- 
ve, i\ 

■ Meenigte van feer tam Ge- 

; vogelt , ibid. 

Marganos. Sie op Papegayen. 

Markayas , een Natie der Wilden 

in Brazil $ geduerig in Oorlog 

met de Tuppin Imbae / maar 

fijn 



R E G I 

fijn Vrienden der Portugeezen, 
2 f. 26 

«— — Onverfoenlijken haat tuf- 
fchen de Markayas en Tuppin 
Imbae. 122 

* ■ ■■ Die d'eene Natie van 
d'andere gevangen bekoomd , 
werden eerft wel gemeft $ daar 
«a dood geflagen > gebraden , \ 
engegeeten, 117. 122. 123 

■ Verfcheydene Voorbeel- 
den hier- van 121, en vervol- 
gens. 

Oock anderweegen hier en 

^gintfeh in dit Werk. Sie 

ook ^Tuppin Imbae. 

Maraka , een rammelend Tuyg 

by deBrazi!iaanfcheWilden,52 

■ Waar van , en hoe ge- 
maakt > ibid. 

■ ■ Heerlijk-vercierde Mara- 

ka by hare Feeften , 133 

■ Dwaas bygeloof en fotte 
dwaling ontrent defelve x ibid. 

■ ■ Echter Tonder Afgodery , 

134 

Majsix 'm Brazil , van een feer 

lieflijke reuk , 103 

Meel , gemaakt van Wortelen, 5 8 

— — — Van gedroogde Viffchen 

79 

Meir-katten, van de Brazilianen 

genoemd Cay , 76 

- Eenige fonderlingheden 

van defelve, ibid. 

— Gelijkookvan Apen, 77 
Menfchen^eeters in Brazil , hoefe 

handelen met de geene , wel- 

ktfe van hare vyanden gevan- 
. gen bekomen. Sie op Gevan- 

. gene. 
Moiffons , een foort van Pape- 

gayen. Sie op Papegayen. 
Mouten , een feer treflijke Vogel 



ster. 

in Brazil , foo groot als een 
Pauw , „. 80 

Muggen j in Brazil , fteeken feer 
fel , felfs door der Menfchen 
Kleederenheenen, Sy 

— Aardige aanfchouwing , 
alsfe fig fetten op de naakte 
Ligchamen der Brazilianen , 

ibid. 
Mufii , een Gewas en Vrugt van 
een fonderlinge aanmerklijk- 
heyd , met bladeren van drie 
Ellen hoogte ,- en anderhalve 
El breedte, 100, xox, 

Befchrijving der Mufa uyt ■ 

Matthiolus , io.i 

- " , ■ Seer over-een-komende 
met de Braziliaanfche Pico» 
Ai re, ibid. 

Muyfedrek , met de hier en daar 
gevallene Brood-kruymelen en 
de vuyligheyd in 't Schip vlijtig 
tTaam gevaagd , en alles door 
hongersnood gegeeten , felfs 
met de daar onder vermengde 
Wormen , 1 7 1 

Muysje , in 't Schip gevangen , 
verkogt voor vier Franfche 
Kroonen 3 voor een ander 
noch veelmeer gebooden, 174 

Muyfe^ooten , een uytfteekend. 
Wildbraad, ibid, 

Muyfe-val , of Ratte-val , een 
Berg , of Rots , 'm Brazil Sie 
op Ie Rattior. 

Muyfen van een geweldige groot- 
te , ? l 
N. 

NAaktheyd der Braziliaanfche 
Vrouw sperfoonen, Den 
gemeenfamen ommegang met 
defelve verwekt in de Mannen 
foo veel aanprikkeling niet , 
als wel de Kleederpragt , m 
Johannes Lerhis, 



N 



fou- 



_J 



n 



fonderheyd dé dettele , van *t 
Vrouwvolk onder ons , %j 

$ftdmgevingaan de Kinderen der 
Wilden , genomen van de din- 
gen j welke haar bekend fijn , 
140 

föccotiaan, een Gewas j dus ge- 
• noemd na eenen Necot > die 't 
aldereerft uyt Portugal in 
frankrijk heeft gebragt j Vil- 
ders gefegt Tabak , ïö$ 

-—*— Is 'f regte Weft-Indi- 
aanfch Petum niet, 10$. Sie 
ook op Petum, 

Neufin van de jonge Kinderen 
der Wilden, werden ftraks na 
der fel ver geboorte plat inge- 
duwd , als een fondërling cie- 
raad aan de felve, 49 

ISigua. , een kleyn Wormpje , 
foo groot als een Vloo , ko- 
mende voort uyt 't ftofder 
Aarde : van de Brazilianen ge- 
noemd Ton > 86 

— *— Veroorfaakt de Menfchen 
een ellendige plaag. Waar aan 
Ook onfe Schrijver Lerius fijn 
deel heeft gehad, ibid. 

ï)óét geen ander Lid des 



Ligchaamsfchade, dan alleen 

de voeten ,- 16. S7 

^ — w Hoe dit onheyl te genee- 

fën. ftaat , ibid. 



ONweer van ftven ê&gtn agter 
een , feer vreeflijk , 8 
Verfcheydene andere Stormen 
en Onweer efr hier en gintfch 
in V Werk. 
Oorhangfelen der Braziliaanfche 
wilde Vrouwen, gemaakt van 
groote Slekken-huyfen, eh ge- 
hangen inde doorboorde Oor- [ Oujjk* Sie op Aari>kmften< 



U 



lellen , 

Oorlogs-lift der Wilden , 't fy om 

hare vyanden af te weeren , of 

om defelve t'overvallen , 

**3. 1*4 

Oranje-Abelen en Citroenen 'm 
America niet geweeft , voor 
dat de Portugeezen iri dit Gé- 
weftquamen. 102 

Orapats , of Boogen der Wildon, 
hoedanig gemaakt , 1 tct 

Oratien der oude Wilden tot de 
jonge , om haar op te wekken 
tot kloekmoèdighëyd tegens 
hare vyanden , en wraaknee- 
ming , io 9 

— — — Staaltje van de welfpre- 
kenhéyd der oude Wilden , 
om d'aridere hier toe aan te 
fetten , 109. 1 ïo 

1 •■ ■ ■ Sulke Oratien duerendik-^ 
maal fes uyren agter een -, en 
werden van d'andere met de 
grootfteaandagt aangehoord , 

ITO 

Overfpeelfters by de Braziliaanfche 
Wilden feér vervloeklijk 5 éft 
hoedanig geftraft , 139 

Evenwel werd de Hoere 



ry der jonge Dochteren voor 
geen fchande gehouden , ibid. 
Ovetacaten , een Natie der Wil- 
den, feerwoeft én wild j ook 
boven maten fnel en gefwind, 
20 
Hoefe hare Waren Ver* 



handelen aan hare Naburen # 

welke haar* niet vertrouwen, 

ibid. 

; Wat fig daar ontrent toé* 

draagd , 30 

— ^ Loopen foo fnel als de 
Wind hond en > ibid» 



Pa* 



— 



R 

p, 



E G 



PAt*~Ayre , een Boompje 
Heefter in Brazil, Bef 



. of 
Heeftcr in Brazil. Befchrij- 
ving van ? t felve , en des fel- 
ven Vrugt, 100 

*m* ■ Aanmerklijjcheden daar 
van , ioo 

■ Geweldig-groote blade- 
ren 5 van welke de gemeene 
lengte is van fes , de breedte 
van twee voeten $ en feld- 
faamheyd ontrent defejve , 
ioo, 101 

« 4 » ■■ De Paco-ayre koomdfeer 
wel over een met 't Gewas 
Mufa , gelijk Matthiolus't felve 
befchri^t, ioi 

* . Verder berigt van dit Ge- 
was Paco-ayre , 't welk kon 
geteld werden onder 't Indi- 
aanfchRied, 103 

Padden in Brazil van een gewel- 
dige grootte 5 welke echter ge- 
seeten werden , 7 3 

Pahnboomen in America, vanver, 
fcheydene foorten , 97 

„,„," , Genees -middel van de- 
felve , byfonder goed tegens 
de Roodeloop, '* 9S 

Pana Pam, een vreeilijk Vifch- 
monfter , befchreven , 90 

Papegayen 'm America , vliegen 
met fulke groote hoopen 'm de 
lugt , als by ons de Kraayen en 
Duy ven , 3 *. 3 3 

»,. m ^ Verfcheydenefeorten van 
Papegayenin Wefè-Indien, 81 

m . I, ! , 't Grootfte , 't fchoonfte 
en't beft-klappendeilag, ïbid. 

s-^-p— Seldfaam verhaal van de 
Papegay eener BraziÜaanfche 
Vrouw , en des felven feer 
feklfame bedrijven, $1. 82, 

~**~~m Andere foorten van Pa- 



STER. 

pegayen 5 daar onder Marga- 
nas, Touis, ofMohlbns. Be- 
rigt van hare Neften , 82, 

Parati , een welfmakende Vifch 
in Brazil, $9 

Gedroogd fijnde, geven 

't befte Meel 5 gelijk ook de 
Kurema , ibid. 

Hoe dit Meel gemaakt 

werd , ibid. 

Peeper 'm Brazil , boven maten, 
fcharp , 106 

'm im &v*> Hoedanig van de Wilden 
gebruykt , - - 107 

» "•- *■'- < 't Zaad , noch groen, 
met de hand aangeraakt , en 
de hand aan eenig deel van 
's Menfchen Huyd gebragt 
fijnde s doet defelve vol bla^ 
deren komen , ibid. 

Petum 9 een Americaanfch Kmyd, 
foo veel als , volgens veeler 
meening, onfe Tabak, 104 
■ ■ ■ Sonderlinge nuttigheden 
van 't felve, gefmookt werden- 
de gelijk de Tabak , ibid* 

■ ■ Verfchild echter van dtn 

Tabak , derhalven de Fran- 
fchen Vertaler van Benzo hier 
in berifpt werd 105 

" ■ ■' Necotiaan, van veele der 
onfe 't felve met Petum geagt 3 
doch is 't niet. Waar van daan 
den Naam Necotiaan geko- 
men is , 105 

— - ; — Thevetsvalflchen roem , 
dat hy aldereeril het Petum in 
Frankrijk gebragt heeft, ibid. 

Pira is by de Wilden den ge- 
meenen Naam van alle Vif- 
fchen , 89 

Pira-Ypochi x een Vifch, lang als 
een Aal , doch men derf 'er 
fcietvan eeten* 89 



R E G I 

Pokhout. Sie op Ayti. 

■—— 't Regte Pokhout , . 99 

Politie der Wilden. Haar een- 
dragt onder malkander, 142 

- . ' Seer Telden komenfe tot 

Vegten $ en als 't gefchied , 
foo geld by haar de Wet der 

. gelijke vergelding : Oog om 
oog ; tand om tand , 6cc. , 
ihid. Sie voorts op Wilden. 

Pot de Beur e , of 'Boter 'pot , eert 
Berg , of Rots, van de Fran- 
$oifen foogenaamt , en waar- 
om , 42 

Predkatie ,. d'eerfte Gereformeer- 
de , op Brazil gedaan , over 
de woorden Pfalm xxvn. het 
vijfde vers , 35 

,..- .Hoedanig Villagagno fig 
in defelve droeg , ihid. 

Propheeten , of Priefters der Tup- 
pie Imbas. Sie op Caraibes. 

gXUampiam , een fonderlinge 

V^ Braziliaanfche Vogel ,, 83 

§jHQniambec , een Koning der 

Wilden in America. WatThe- 

vet van den felven fchrijft. 

Daar over van Lerius be- 

fchimpt 1 9 

R. 

RAU , of Braziliaanfche Rog- 
chen , die 'm den Zeeboe- 
fem van Ganabara gevangen 
werden , $9 

■■ 1 »' Verfchillen feer veel van 
de Noi^nandyfche en Engel- 
fche , ihid. 

* Befchrijving harer geftal- 

te. Giftige Staart, welke d'an- 
dere niet hebben , 90 

Reegenen onder de Linie JEqu'mo- 
&iai , feer fchaadlijk alsfe op 
de bloote Huyd der Mcnfchen 



..« ,T .E R. 

vallen j ftinkende , en giftig , 
20. 21 

Requiem , of Hay , een feer 
fchaadlijke Vifch , 16 

Rio de Janneiro , dus genoemd by 

de Portugeezen , of korter Je- 

_ nero j by de^Wilden Ganabara, 

een vermaarde Zeeboefem , 

41 

1 Onwaarheyd , van The- 

yet hier ontrent Lerius te laft 

geiegt , Md. 

""!",- ■ Lengte en breedte deeCei' 

Haven, 42 

, ■ ,"" ■ D'Invaart feer gevaarlijk. 
Be>rg , of Steenrots, van de 
Franc^oifen geheeten Pot de 
Beure, ibid. 

Rogchen in Brazil , verfchillende 
van d'Engelfche en Norman- 
dyfehe. Sie op KaU. 

Roggf > waarom defelve in Brazil 
niet wil waffen, 62 

Koofiers van Hout \ van de Wil- 
den genoemd Boucan; hoeda- 
nig fy de fel ve toe rigten , 69 

" " ' ■ Op defelve bradenfe 't 
Vleefch harer vyanden, van 
haar gevangen bekomen , 70 

— — - Verder berigt van deefe 
Roofters j en aanwijfing van 
dwaling eeniger Weereld-be- 
fchrijvers hier ontrent , 1 2 s 

Rots , feer groet en blinkende , 
gehouden voor een Smaragd , 
ofEfmaraude, jo 

1 Byfonderheden van defel- 

ve, ibid^ 

Rots, of Berg, van de Franc^oi- 
fen genoemd PotdeBeurre. Sie 
op Pot de Beure. 

Rotteval , of Muyfe-val j een 
Berg, of Rots. Sie U Rait- 
tkr x 

$4' 



R EG I 

s. 



SAbaücaie , een Braziliaanfchen 
Boom, (ijnde een foort der 
Cocos-boomen , befchreven , 
99 

— — Konftige Schalen , ge- 
draayduyt de Schalen der No- 
ten, nevens andere fonder- 
lingheden, 100. 

Sagovms y eenfoortder Meirkat- 
ten. Sie op Me ir katten, 

Sardinen y een feldfaam flagvan 
Viflchen , foo kleyn, datmen 
fou nieenen , hoofd en Staart 
aan malkander te (taan , 9 

• Verdere fonderlingheden, 

ibid. 

Sarigoi , een feer {linkend Ame- 
ricaanfch Dier , echter goed 
terfpijs, alsmen 't Nieren-vet 
weg doet , 72 

Schildpadden van een geweldige 
grootte. Eene der felve 'm 't 
Schipbekomen, waar aan tag- 
tigperfoonen fig overvloedig 
verladigden , 1 7 

' - ' Smaken als Kalfsvleefch. 
Hoefe gevangen werden , ibid, 

• " " - Verdecdiging van Lerius 
hier ontrent , tegens de be- 
fchimping van Thevet } en 
Thevet door Thevet fèlfs weer- 
legt , 18 

Schipbreukr-gcvaax , 167. , en op 
verfcheydene andere piaatfon. 

Scorpioenen in Brazil j kleyner als 
in Pro vencen , doch der fel ver 
fleek even foo vergiftig en 
doodlijk $ 87 

■'■ ■ " Onfen Schrijver van ee- 
nen der felve geftooken ; ibid, 

»— — Genees-middel , geno- 
men van de Scorpioenen feifs, 
87, 88 



STEK, 

Seovajfou een Bra2Üiaanfch I>ier* 
en een foortder Harten, 71 
Sicomorus. Sic Sycomorus. 
Sieken onder de Wilden in Brazü. 
Wijfe , om defelve te genec* 
fen, 154 

- Gewoone Siektea onder 
de Brazilianen, .ibid» 

— — — Haar feer feldfaam bedrijf 
by de Sieke. Gehuyl en getier 
als van Honden en Wolven \ 
wanneer de Sieke fterft , 155. 
Sie voerts op Dooden. 
Slangen in Brazil , van een ge- 
weldige grootte 3 dochter Spijs 
gebruykt, 75 

Water-Slangen, doch on- 

fchadelijk, fchoonfe yemand 
bijten, offteken, 74 

Sonduloed ten tijde Noachs. Vaa 
defelve makende Wilde Bra- 
zilianen gewag, in hareGefan- 
gQti , uyt een oude overleve- 
ring hafer Voorouderen, doch 
feer verward, en met Fabuieit 
vermengd , 133 

Soute Spijfen , ais Pekel-vleefch. 
Abberdan, Haring, &c, 'ip. 
Zee- water te weyken gelegt, 
werd veel eer lak , dan 'm foet 
water, ^i 

Spiritu Santo , een Fort der Por. 
tugeezen , van haar dus ge- 
noemd -, doch van de Wilden 
Moab s 2 g 

Steen van een verwonderlijke ey- 
genfchap in Schotland, dis, 
in Stroo of Werk gewikkeld 
fïjnde , 't felve terftond aaa- 
fteekt, en doet branden , 149 
Suyker-Ried in Brazil ; ioi 

■ ■ Alsmen 't laat verrotten, 

daar na in Water te weykea 

legt, foo werd dit Water. 

N f te- 



R E. C ï 

tegens de natuur des Suykers , 

föo fcharp zuur , als Edik, 103 
Swangere Vrouwen. Sie op Vrou- 

'wen. 
Swemmers onder de Braziliaan- 

fche Wilden , 90 

***** ■ Mannen , Vrouwen,Kin- 

deren , fijn hier uytftekende 

Swemmers, 90. 91 

i wxfe ■ Sonderling voorbeeld van 

deefe hare konft. 9 1 

Sycomorus , of AdamsVygeboom , 

feldfaamheyd aan den felven , 

95 
T. 

TJlbak , van eenige even-ge- 
lijk gefteld met 't Weft- 

Indiaanfch Kruyd Petum j doch 

doormisverftand , 104. Sie 

voorts op Petum, 
•' Van Benzo genoemd een 

Duyvelfche ftank , 105 

Tajaffbus , een wonderlijke foort 

van wilde Varkens , 71 

*[aj9wuata , een feerfeldfameBra- 

ziliaanfche Vifeh 5 van een 

uytnemend goede fmaak , 90 
*güftip$ry j eengeweft in Weft- 

Indien , 28 

Tafireuffou , een wild Ameri- 

caanfch Gediert , 68 

t p " !' ! ■ Befchri j v ing van 't felve,6 9 
* *+ ■ . » Van de Huyd Schilden 

gemaakt , welke van geene 
■ Pijlen doorfchooten ( konnen 
-„ werden, ibid, 

Tafitis , Americaanfche Dieren , 

onfe Hafen niet feer ongelijk, 

.71 

Tatcw , een feer traag Dier in 

America , met fuïke harde 

Schubben, dat geen Zwaard 
- defelvelcondoorhouwen, 72 
•— — — Andere feldfaamhfden; ea 



aanmerking op Bellonius , ihtd-, 
Thevet van Lerius weerfprooken ^ 
en overtuygd van onwaarhe- 
den 5 als,ontrent de grootte van 
eenige Schildpadden j waar by 
hy felfs door hem felven wem 
weerlegd , ig 

Ontrent de Zeehaven Ga- 



nabara , of Rio de Jennero , 

41.42 

-■■ Sijne verdigtede Stad Hen- 
ricopolis in Brazii , 43 

« ■ ' "'" Sijnen valiTehen roem , 
dat hy aldereerft 't Petum in 
Frankrijk heeft gebragt , 10 5 

Sijne Spotteryen tegens 

Lerius aardig befenimpt , 1 9 

Tocon , een Braziliaanfch Kruyd , 
boven maten taay , en fterk, 
gebruykt tot Boog-peefen, 1 10 

Ton , een feer fchaadïijk Wormp» 
je. Sie op Nigue. 

Toucan, den aldervoornaarnften 
Vogel onder al de Vogelen in 
America , 82. 

Heeft deverwonderlijkftc 



Snavel onder de Son. Andere 
aanmerklijkheden , 83 

Touis. Sie op Papegayen, 

Tovom. Sie op Maagdijfen. 

Trouwloosheyd der Fran^oifen feer 
fchendig , tegens 't Volk van 
een Portugeezfch Schip , 11 

Tuppm ImbéL , een Natie der Wil~ 
den in Brazii, 32 

Verwonderen fïg, waar* 



om d'Europianen foo veel Bra- 
zilien-hout uyt haar Land qua- 
men halen , en haar aanmerk- 
lijk Gefprek daar over met Le- 
rius , 96 
«*—*■ Haar oordeel van de 
Spaan jaarden , 97 
— *»» Hare Gewceren , 1 10 



R 



I-v s 



E R. 



- ■ — Pijlen > en fonderlinghe- 
den der felven. Sijn Teer ge- 
fwinde en gewiiïè Boogfchut- 
ters. i r i 

— * Hare Schilden , en hoefe 
die gebruyken. Sijn anders 
gantfeh naakt, ui 

■ f " ■■■■' Willen met geen Yfere 
Zwaarden vegten. Welke hare 
Krijgs-Overften fijn , 1 12 

■ ' " - Hebhen Fluyten * ge- 
maakt van Men(chen4?een4e- 
* en , 115 

>— — » Hare Schuytjens. Oorlogs- 
liften. Veldflag der Tuppin 
Imbse tegens de Markayas , hoe 
toegegaan. Van onfen Schrij- 
ver felfs bygewoond , ï 14. 1 1 5 
■ "" Hoe de gevangene van 
haai* werden gehandeld , ge- 
flagt , gegeeten, Sie op Ge- 
vangmé. . 

* "" ' ' Haren Roofter 4 om 't 

Menfchen-vleefch opte braden, 

» 12.1 

" ■ ^ Knagen alles tot op 't been 

toeaf,en andere vreeflijkefeld- 
faamheden hier ontrent , 1 22 
«*— Onverfoenlijken haat tuf. 
fchen deTuppiu Imbae en hare 
Naburen de Markayas 5 met 
een grpuwlijk. voorbeeld , 
122, 125 
1 11 r Weeten noch van den 
waren God , noch van Afgo- 
den , noch van Tempelen, 
noch van Godsdienft ,. noch 
van bidden, 126 

— - * Alsfe van God hóoren 
fpreken , ftaanfe verftomd van 
▼örwondering. Hebben getn 
meer Religie als de Beeften , 
f27 
*■**• Werden» felft m dk leven j 



van den Aygnan , of boofe 
Geeft , feer geplaagd , en hoe 
fulks toegaat , i 2 8 

' Blijk, dat alle Religie in 

haar noch niet t'eenemaaluyt- 
geblufchtis. Hare Propheeten, 
of Priefters , 1 29. Sie op Ca* 
raibés* 

— Haar groot Feeft. Sie op 

Feeft. r 

"" Heerlijk-vercierde Mara- 

ka , en dwaas bygeloof daar 
ontrent , echter fondür afgode- 

r 7> 134 
Sie voorts op Wilden. 
Jurhfch Koorn, of Weyt, an- 
ders Mms y 'm Brazïl. Ver- 
fcheydene Namen, en naarder 
befchrijving, • 6t 
V. 
^Tlllagagné , fijne voorwen- 
y ding , waar om hy den 
Togt na BrazÜ aannam , 2 
" Bewoog veel' aanfienlijke 
Lieden , hem geloof te geven; 
infonderheyd ook den ver- 
maarden Cafpar de Coligny , 
Admiraal van Frankrijk $ die 
hem- bevoorderlijk is , ibid. 
— -* Koomd in Brazil aan. Sii- 
ne Brieven aan de Gemeente 
van Geheve , en verfoekt toe- 
fending van Bedienaren des 
Godlijken Woords , en ande* 
re in de H. Schrift wel ervaar- 
lie Mannen 5 't welk hem toe- 
geftaan wierd , 3. 4 
Namen des Godsgeleer- 
den, welke uyt Frankrijk der- 
waarts trokken $ waar onder 
ookLerius was, 4. 5. 

• 't Slot Coligny van hem 

gebouwd, 5 j 

1 1 L Hoedetoegeföndenevan 

N 4 hem 



R E G I S TE R. 



I kern ontfangen wierden j en 

* fijnen fonderlingen fchijn-yver 

tot de Religie , 34. 3 5 > ^ 

m ■■ , Valt haaft af tot *t Paus- 
dom , en wil d'andere Gere- 
formeerde Fran^oifen ook ge- 
welddadig tot afval dwingen -, 
die derhalven van hem afval- 
len, en wat % daar op toe- 
droeg, 38, en vervolgens. 

— Doet eenige der voor» 
naamfte Gereformeerde vet- 
drinken. i8z 

— Verheft Brazil. -Keerd 
weer in Frankrijk. Sijn eynde. 

Vïfch , van een wonderlijke Ge- 
Halte. Men kan'er niet van ee- 
ten, fchoon men die vieren- 
twintig uyren lang kookte , 3 2 

— Gedroogd , en daar van 
Meel gemaakt , ?° 

— — . Hebbende de geftalte van 
een Menfch : dooreenen Wil- 
den in de Zee d'eene hand af- 
gehouwen , | 9^ 

— — Vifch-vangft der Wilden 
in Brazil , 9°« 92. 

~— — Berigt van veelerley , en 
daar onder feer feldfame Vif- 
fchen in d'Americaanfche Zee 
en Rivieren, 8 8, en vervolgens. 

Vkefch , hoe de Wilden \ felve 
goed bewaren , 70 

Vliegende Viflchen. Meening onfes 
Schrijvers van de felve. Sijn 
nergens , noch in 't water , 
noch in de Iugt , verfeekerd, 1 3 

Vogelen in Brazil. Meenigte van 
Hoenderen , foo Indiaanfche 
als gemeene , 78 

Endyogelen .3 en feldfaam 



Arat, de fchoonfte Vogel 

onder de Son> Defgelijks de 
Vogel Canide , van de Wil- 
den byfonder hoog geagt, 8 o 

— — Papegayen van verfchey- 
dene foorten; en feldfame be- 
drijven van de Papegay eener 
wilde Vrouw, - 81 

— — Toucan, devoornaamfte 
onder alle Americaanfche Vo- 
gelen, 82- 

— i — Desfelven feer verwon- 
derlijken Snavel, 83 
- Befchrij ving van veelerley 



andere foorten van Vogelen in 
America, 83, en vervolgens. 
Bofch- Vogelen , 79 



Vorft en Zneeuw onder de Linie 
jEquino&ial , fonderling feld- 
faam, l6 5 

Vrouwen m Brazil , fijn niet feer 
geneegen totontugt. Hoe d'o- 
verfpeelige geftraft werden, \ 3 9 
Swans;ere en Barende 



By geloof, 



Vrouwen.Öe Man is de Vroed- 
Vrouw, en andere byga%nde 
Aanmerklijkheden , 140 

—- Hoe der Wilden Vrou- 
wen de Boomwol fpinnen $ de 
Slaapnetten toe bereyden : 
Drinkvaten maken, en aardig 
- befchil deren , 145 

, ■■ — Hoefe hare Doode Man- 
nen beklagen, 156 

^Ji Hare Cieraden , fchoonfe 

<rantfch naakt gaan. Sie op Cie- 
raden. 

Vyer; wonderliike manier, op 
welke de Wilden 't felve we- • 
ten te bekomen , doormiddel 
van twee houten , H9 

W. 
'Alvifch voor een Klip in Zee 
" aangefien ', ' 2 4 



m w 






R E G I 

Wafoijfchen van een ongure groot- 
te, 44-45 

Wangen der Wilden, gaten daar 

in gemaakt, ook in de Lippen, 

j «n Steentjens,of Beent jens daar 

in gehangen , 48 • 2.7 

Water-Slangen. Sie op Slangen. 

Wet der gelijke Vergelding onder 
de Wilden, 142 

Wilden 'm Brazil , gaant'eenemaal 
naakt. Affchouwlijk Cieraad , 
foo der Vrouwen als der Man- 
nen , 2,7 

— Hare Geftalte. Weynige 
gebreklijke onder haar.Hoogen 
ouderdom , 4 6 

— Bekommeren fig metjgee- 

ne weereldlijke dingen. Sijn 
noch toornig , noch twiftig, 
noch eergierig, 46. 47 

Ligchaams befchildering, 

en andere gewaande Cieraden, 
49. 5o 

■ Hoefe fig verderen alsfe 

ten Oorlog willen trekken , of 
een Gevangene fullen Aagten. 
KonnMtuk. Lijf kerving, 51 

•* HareMaraka, of Ram- 

. mel-tuyg , 5 2- 

Kleederen , aan haar van 



de Franc-o ifen verruyïd. Wat fig 
belagchlijks daar by toedroeg, 
. . ibid. 

— Vertooning eens Brazili- 
aanfchen Wilden, in fijne volle 
heerlijkheyd, 5 3 

T- — De Vrouwen gaan foo wel 
naakt als deMannen , ibid. 

■■ Aangefigts-befchildering, 

54 

—— De Vrouwen willen geen 

Kleederen aan doen. Wat reden 

fy daar van geyen , 55 

1 ' Liever willen dcfc Wilden 



hare Ligchamen door de Son fa- 
ten verbranden 5 hare naakte 
fchouderen door 't aandragen 
van Steenen laten quetfen, als 
gekleed gaan , 56 

■ Kinderen der WMenjbid. 

1 ' De gemeenfame omme- 

gang met de naakte Vrouws- 
perfoonen der Wilden verwekt 
in de Mannen foo veel aanprik- 
keling niet, als wel de Kleèder- 
pragt der onfe , 57 

« ■■' Bereyden Meel van Wor- 

telen, 58 

— — Ook van gedroogde Vi£ 
fchen , yo 

■ " ■ » Sijn feer groote Suypers. 

Waar van , en hoe fy haren 

Drank bereyden , 63. 64 

1 ' ' Eeten niet alsfe drinken $ 

drinken niet alffe eeten, ibid-. 

' Hare fonderlinge gewoon- 

ten gedurende hare Maaltijden. 
Wanneerfe alderfterkft fwel- 
gen. Danfièn altijd by hare 
Drinkeryen , 65 

— Afgrijfen der Ifakifèheii 
van deefer Wifcfen walgelijk 
bereydden drank j doch ge- 
wennen fig ook daar aan ,6? 

1 Seldfame wraakgierigheyd 
der Wilden . $t 

■ Haar uytftekende Swem- 
konft , 90 

Hare dankbaarheyd , en 

aardige bedelary, 93 

Aanmerklijk Gefprek tuf- 

[ fchen Lerius en eenen Wil- 
den , 96 

— Haar oordeel vandeSpaan- 
jaarden , 97 

■ Oorfaak harer Oorlogen 
onder malkander, 108 

1 ' Staaltje van de welfpree- 
N % ken- 



R E G I. 

kenheyd der wilden , 109 

m » ■ Hare Oorlogs-Geweeren, 

110 

« « « Schuytjens. Oorlogs-lift , 

«■ ■ Hoefë hare Gevangene 
handelen , Aagten , braden,en 
eeten. Sie op Gevangene, 

* ■ ■■ Hebben geen kennis van 
den waren God , noch van Af- 

- goden , noch van Tempelen , 
noch van Godsdienft, noch 
van bidden , 126 

- Hebben geen meer Religie 

als de Beeften. Geloven echter 
der Zielen onfterflijkheyd, 127 

— — Haar Paradijs en Hel. 
Werden van de boofe Geeft 
deerlijk gequeld , 128 

'Sie voorts op Tuppin Imbse. 
Meenigte van andere /onder- 
lingheden deefer Wilden kan- 
nen op defe korte lijft niet 
gebragt werden. 

Winden onder de Linie feer onbe- 
ftandig , 20 

Witte Mooren , n 

W&rmpje,de Menfchen feer fchaad- 
lijk. Sie op Nigue. 

Wreedheyd der Spaanjaarden te- 
gens de Franco ifen , feer 
grouwlijk 9 7 

E Y N 



S T E U/ 

" ""• ' ' Der Franc<5ifen tegens de 
Spaanjaarden, g 

Wijn , hoe^. mortfig en walgelijk; 
defélve 'm Frankrijk werd be- 
reyd en gehandeld , yj 

V" Nambour-miri , een trefl i jke 
A ; Braziliaanfche Vogel , 80 

Tpochi , eenBoominBrazil, van 
de Wilden dus genoemd ; be- 
tekenende foo veel als wagt o. 
Waarom dien Naam gegeven, 



Z. 



99 



*~7 Ee-Swijnen in Brazil , 14 

* ■' ; ' " Sonderlinge aanmerk- 
lijkheyd ontrent defelve , 1 $ 

" '■ •"— Geflagt fijnde , is de ge- 
daante en (maak even als di& 
van Land-varkens. Men kan'er 
goede Hammen van mijden, 16 

Zee-vcgelen. Seldiaamheydaande 
felve , 14 

Zee-volks rovenden Aait, en hoe- 
fe daar ontrent pleegen te werk 
te gaan , 7 

Zee-vjater maakt alle gefoutene 
Vifch en Vleefch , daar in te 
weyken gelegt fijnde , veel eer 
lak, als foet of varfch water, 2 1 

Zneeaw en Vorft onder de Linie 
^Equinodial M i6| 

D E. 



Berigt aan denBoekbinder,waar hy de volgendePlaten moet fielten, 

Op Pagina **~ jm 
» . . . 69 
2 - • «JHhgr 
7 - _j ■ - ! I \ <* JL*Sr 
~ - - - Jkf-f 
- - - r>ff 

Pag, 145 regel 1 o ftaat; als deefe Schilder ; vers» moet üjtu als deefe 
Sekilderfters» 



c 1 

C 2 

C'3 
c 4 
C 5 
c 6 



m 
iss 

13 



^Jk.m 






mM 



mm 






mm.' 



.»« 



lÉÉÏ